Казах.ру
поиск по сайту и Казнету
rus / eng / kaz
Форумы
На русском языке
Қазақша сөйлесу


Словарь-переводчик

Введите русское или казахское слово. Для ввода казахских символов нажмите цифры:
Ә2, I3, Ң 4, Ғ5, Ү8, Ұ 9, Қ0, Ө-, һ+


полная версия










Общение

Реклама: PEPE.kz — интернет-бутик детской обуви. Бренды: VERSACE, PUMA, CAVALLI, VANS, CULT, NEW BALANCE.
Общение: Список форумов
Форум: Жалпы қазақша форум
Тақырып: Шыңғыс хан қазақ па?

страницы:    3   2    1    в начало »   

Авторы Xабарлама
Дала
24-05-06 08:47
Осы Шыњѓыс хан Ќият руынан дегенді бірнеше жерден оќып едім. Мен µзім осы бір шежіреге кірмейтін руданмын. Біраќ µзімізді ќазаќпыз деп есептейміз. Сонда ќалай Шыњѓыс хан ќазаќ болѓаны ма? Ќазаќ болмаса да моњѓол емес, т‰ркі тектес болѓаны ѓой.

Авторы Жауап
Нұрлан ЕСЕНҒАЗЫ
yessengazy@mail.ru
20-01-16 18:42
Темір, яғни Шыңғысхан ҚАЗАҚ, руы Адай, оның ішінде Мұңал! Моңғол деген сөз осы Мұңал деген сөзден шыққан!
Шыңғыс хан
11-11-15 15:18
Жалайыр сен жыртыла бермегин. Улы жуз буткил казахты билегенимен Улы жузди ешким билемейди. Канлы канлысын, Уйсин уйсинин, Шанышкылы шанышкылысын билеген. Жалайыр сен Уйсиннин огей баласы екенинди билемисин. Сенин батана Канлы - Шанышкылы тугили Уйсинин де карап калган жок. Батанды артына тыгып койганын макул. Жалайырларды илгериде ШАЛА АЙЫР деп атаган екен.
Шыңғыс Хан
10-11-15 18:28
Шыңғыс Хан -- Шаңышқылы. Оған дәлел қолына ұстап тұрған шанышқысы мен төсіндегі Шаңышқылы таңбасы. Қият-Қатаған-Сұрым қыз алыспайды, Шаңышқылыға жатады.
Шынгыс хан
09-11-15 17:10
Шынгыс хан Жалайырлардын нагыз кас жауы болган, не деп оттап турсын??? Уйсиннин де, Канлынын да, Найманнын да, Керйдин де, Кыпшагыннын да кас жауы болган. Тарихшы сен немене кугынбайсын ау шамасы?!
Тарихшы
dias_kuldasov@inbox.ru
08-11-15 05:58
Шынғысханның тегі жалайыр руынан екенін растайтын дәлелдер көп.

1. Ең алдымен үйсіндер. Теміршінді ақ киізге көтерген Майқы би – үйсіндердің представителі, ал жалайырлар үйсіннің бір тармағынан тарайды. Ежелде үйсіндер кезінде Моңғолия жерінде моңғол деген ру немесе ұлт болмаған, қарақытайлар (қидандар) болған. Кейін қарақытайлар үйсінге жататын тайпаларды, әсіресе жалайырларды талқандатып жібереді. Соның салдарынан үйсіннен тараған барлық ру-тайпалар далаға шашырап кетеді. Моңғол сөзі кейіннен “мың қол” деген сөзден пайда болып, яғни мыңдаған қол шығара алатын әскери союз. Сол союз (даже термин) Теміршіннің кезінде қарақытайларға қарсы Ұлы даланың үйсіндерден басқа барлық тайпалармен бірігу мақсатында құрыла басталды.

2. Үйсіннен шыққан моңғол-союз өкілдерін – Екей моңғолдар (Ұлы моңғолдар) деп атаған. Оған қазіргі қазақтардың Ұлы Жүздің құрамындағы жалайыр, дулат, сарыүйсін, шапырашты, албан-суан және үйсіннен бөлек қаңлы жатады. Ұлы Жүз қазақтың барлық Жүздерінің ноқта-ағасы, аппарат басшысы, ал жалайырлар, яғни төлеңгіттер, сол Екей Жүздің ноқта-ағасы. Тіпті қазақ деген ұлтты қалыптастырған рулар – жалайырлар мен дулаттар болып саналады. Осы екі ру – Ақсақ Темір мен Әбілқайыр, Өзбек хандарға қарсы тұрып, Жетісу жерінде алдымен Моңғолстан, сосын Қазақстан елдерін құрды. Содан шығар екі рудың Ұлы Жүз құрамына кіруге толықтай құқылы болғандары. Жер жанаты Жетісу – соларға тиеселі болған қазақтардың ең жазиралы өлкесі. Ал Жамбыл облысындағы Жәнібек пен Керейдің Қазақ Хандығын құрған жері – Мерке елді-мекені – ол кейбір тарихи деректерде Жалайыр руының екінші атауы.

3. Жалайырларды барлық қазақ руларының төресі деп құрметтеген бұрында (қазір білмейм). Қазақтар той-жиындарда ет пен қымыз таратқанда, бата сұрағанда бірінші жалайырдан шыққан бір адамға беріп жүрген. Оны бәрі біледі. Қазақтардың аңызы бойынша барлық қазақ руларына байлық, дәулет, батырлық, парасат, даналық бұйырғанда, жалғыз жалайырға ғана Жол бұйырыпты. Жалайырдың Жолы үлкен болып саналады.

4. Жалайырға байланысты мақалдар
– Жалайырға жар салма
– Жалайыр барда малым бар деме, Әзірейіл барда жаным
бар деме
– Жалайыр келмей той басталмас, қаңлы келмей қазан
ашылмас
– Төренің түбі Жалайыр

5. ДНК сараптамасы бойынша әр төренің қанында жалайырдың қаны бар екені расталды, және ол тек қазақ төрелерінде ғана табылған жоқ

6. Төрелердің таңбасы тарақ (кіші т тәрізді) тек жалайыр руында ғана бар. Басқа 4-5 рулардың тарақ таңбалары онша тура ұқсамайды.

7. Шыңғыс ханның әскерінің көп бөлігін жалайырлар және жалайыр типтес рулы батырлар қол басшылық етті. Атақты Мұқылы (Мухали), Бұқа, Архай Хаса, Мұңқасар деген нояндар жалайырлар болған. Ал Мұқылы Моңғол тарихында Гован (әмір) лауазымына ие болған жалғыз тұлға. Мұндай лауазымды ұлы қағанның руынан басқа рудағы адамға қоюға бола ма?

Әзірше осы дәлел болатын деректер жетерлік. Біз дәлелдерді толықтай тұжырымдап, келесідей қаулы етеміз (постановление):
1. Моңғол – ұлт атауы емес, ру-тайпалардан құралған союз атауы. Қазақ деген сөз де союз ұғымын білдірген баяғыда.
2. Шыңғысхан – моңғол тілдес емес, түркі тілдес тұлға. Ол үйсіннің жалайыр руынан, оның ішінде бөрі-жігін тайпасынан шыққан. Ал ежелде үйсіндер қайдан шықты, оны әлі зерттеу керек.
3. Жалайырлар Қазақстаннан басқа Моңғолия, Қытай, Өзбекстан, Иран елдерінде кездеседі және аса құрметті рулар болып табылады. Олардың Отаны – Моңғолияның Керулен мен Онон өзендерінің арасындағы жазиралы шөлейт жерлер.
http://www.qazaquni.kz/?p=28185
Бауыржан
bkaldayev@mail.ru
20-09-15 16:58
Бауырларым Шынгыс Хан -Жалайыр екенин бары биледi
бузау
adai_1980@mail.ru
23-03-15 07:12
Казахстанский портал NUR.KZru kz Войти
Шыңғыс ханның қа­зақ­ болғандығы дәлелденді

Әлемді жаулаған әйгілі қолбасшы Шыңғыс хан моңғол болмаған, шын мәнінде, Шыңғыс хан — түркітілдес тайпалардан тарайтын қазақ.

Фото: proza.ru
Фото: proza.ru
Алтын Орда тарихын ұзақ уақыт зерттеген белгілі ғалым, «Страна Моксель», «Москва Ордынская» атты тарихи кітаптардың авторы Владимир Белинский осындай тұжырым жасады.

Кеңестік тарихшылар қаншама бұр­ма­лағанмен, Шыңғыс ханның қазақ екен­­дігін дәлелдейтін фактілер жеткілікті. Шың­ғыс ханның ұрпақтары, Алтын Ор­даның хандарының барлығы Моң­ғол­станда емес, қазақ жерінде отырғанының өзі-ақ көп нәрсені аңғартпай ма? Кейбір ре­сейлік шыншыл тарихшылардың кө­мегімен осы ақиқатты жариялайтын кез келген сияқты. Ұлы қолбасшының қазақ болғандығын тарихшы Владимир Бе­линский көптеген нақты фактілермен дәлелдейді.

«Наймандар, керейлер, қияттар мен мер­кіттер моңғол емес, түркі тайпаларына жатады. Олардың ұрпақтары қазіргі Қы­тай жерінде өмір сүріп жатыр, тілдері қа­зақ­ша. Шыңғыс хан өмір сүрген тұста оның империясында қазаққа жақын ұй­ғыр тілі мемлекеттік болған. Темуджиннің әке­сі (қазақша Теміршін болып айты­лады) Есүгей қияттардың ханы болған. Шешесі Оян меркіт руынан. Шыңғыс хан­ның әйелі — Бөрте қазақтың қоңырат руынан шыққан. Оның барлық ұлдары түркі есімдерімен аталды. Шыңғыс хан­ның өзі қазақ тілінде «Шұғылалы хан» де­ген мағынаны білдіреді.

Моңғолдарда ол кезде де, қазірде де ондай есімдер бол­ған жоқ. «Хан» деген сөздің өзі моңғол емес, түркілердікі. Моңғолдар өздерінің бас­шы­ларын «қонтайшы» деп атаған. Шың­ғыс ханды әдеттегі қазақтың құрыл­тайын­да хан көтерген. Ал моңғолдарда мұндай сөз жоқ.

Тәңірге табынатын тек қа­зақтар ғана қайтыс болғандарды аз адам білетін, құпия жерге апарып жер­леген. Бұл дәстүр туралы Алтын Ордадағы еуропалық елші Плано Карпини жазған. Ол кезде моңғолдар өлген адамдарды молаға апарып ашық аспан астында қалдыратын болған» дейді тарихшы Владимир Брониславович Белинский ақпарат агенттігіне берген сұхбатында.

Бұл деректердің көбін Исай Калаш­ни­ковтың «Жестокий век» кітабынан да, бас­қа да тарихи шығармалардан кезде­с­тіруге болады. Оны өзіміздің тарих­шы­ларымыз да аңғарған болуы керек. Бірақ осы уақытқа дейін Шыңғыс ханнан моң­ғол жасау кімге керек болды екен? Бұл сұраққа да Белинский жауап дайындап қойыпты.

Оның пікірінше, орыс тари­хы­ның бұл фактілерді бүркемелеуінің сыры — кейіннен орыс империясына кіріп, орыс патшаларының қоластында болған қа­зақтардың бір кезде сол орыстарды ба­­ғындырғанын мойындағылары келме­гендігінде. Сондықтан әлемді жаулау­шы­лардың бүкіл даңқын алыстағы моңғол­дарға таңып берген.

«Жақын арада Шыңғыс ханның қа­зақ­тан шыққаны ресми түрде мойын­да­лады. Өзіндік көзқарасы болғанмен, Қа­зақ­стан Ресей мен Қытайға әлі жал­­­тақ­тағаны болмаса, тарихта жазылған миф­терге сенгісі жоқ» деп мәлімдеді тарихшы Владимир
Белинский.

Источник: Айқын Версия для печати

Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
muhambetkarim.kozhirbay@mail.ru
21-03-15 05:42
Атам Қазақ осындай етіп өз тарихтарын бір ауыз сөзбен жазған. Қас билердің басқаша жасауы мүмкін де емес қой. Қазақтың "Би бол, би бола алмасаң, би түсетін үй бол" дейтіндері осыдан. Біз қазір Би болмақ түгілі би түсетін үйде бола алмай жүрміз.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
muhambetkarim.kozhirbay@mail.ru
21-03-15 05:26
Әмірге! Адайлар білетін Шеген сөзінің толық мағынасы мынадай:
Шеген – сөз түбірі Ег (ек), Еге (Еке). Ары қарай Ше, Шег (шек), шеге (шеке), ен, ген (кен) және еген (екен) деген біріккен сөздерден тұрады. Атам қазақ та сөз түбірі (өз түбі, яғни сөздің атасы) және оның құрамы ешқашан жаңылыспайды. Мұны қорықпай кез-келген сөзге қолдануға болады.
Ег – еге (ие), ек (егін ек, егін егу), екі (сан, қазақ атамыздың сандық атауы).
Еге – еке (әке деген ұғымымыздың баламасы осы). Қазақтың сөздік қорындағы Сәке (Сәкен әке), Жәке (Жұман әке), Нәке Назар әке), Мусеке, Кәреке т.т. дейтініміз осыдан.
Ше – сұраулық «ша» шылауының варианты.
Шег – кез-келген ұғымның шегі, мысалы шекара.
Шеге – басында қалпақшасы (мәймөңкесі) бар, үшкір жіңішке темір. Шегедей – шеге тәрізді мықты, қатты. Шегеле – шеге қағу, ауыспалы нықтау, қадау, нығарлау. Шегелі – шеге қосылған, мықты.
Н – баласы, ұрпағы. Қазіргі «ов, ова, ев, ева»-лардың орнына қолданылады. Мысалы, Бейімбет Майлин (Бейімбет Майлының баласы), Сарин (Сарының баласы), Мұхтар Мағауин, Нұралин, Нұртазин, Мамин, Карин т.т. болып кете береді.
Ен – ен дала.
Ген (Кен) - Қең дала.
Шеген – Құдықты шегендейтін құрсау тас, қима, ағаш, өрме, тал.
Шегенді – шеген салынған, құрсаулы.
Шегендеулі – шегенделген (мықталған).
Ш-еге-н. Шеген деген сөздің толық нұсқасы былай оқылады. Шен сыртында еге, яғни ие деген ұғым ортасында. Шен деген ұғым күні бүгінде де жоғарғы лауазымды билік иесі деген мағына береді. Бұлай болатын себебі:
Бұл ұғымның авторы Шегемдер. Тегі Адай-Келімберді-Тобыш-Ораз-Алып-Шегем болып таратылады. Тобыштар бұлар баяғы Ү ғасырдағы бүкіл Европа мен Азияға билігін жүргізген Еділ (Аттила) патшаның руы. Оның ұрпақтары Қараш деген есіммен Маңғыстауда күні бүгінде де ғұмыр кешіп жатыр. Әйгілі Еділ (қазіргі Волга) өзенінің атауы солардан қалды. Ежелгі шежірелерде айтылатын әлемге аты әйгілі Алып Ер Тобыштың да руы осы. Қазіргі Европадағы Альпі тауының атауы да солардан қалды.
Қазіргі Грузиядағы Шегем аңғары да солардан қалды. Шегемдер Маңғыстауда күні бүгінде де тұрады. Олардың атында Шегемқазған, Шегенқазған деген құдықтар; Үстірте Ақшымырау жерінде; Шегенберік деген алқап, Үстірт ернегінде, Өтес станциясынан 30 шақырымдай жерде.
Шеген деген атауға ие болған атамыздың есімі Шеке (Шеге) – қорымы Жылойдың бейнеулік бөлігінде (Маңғыстау облысына қарайды).
Қазақ та мұндай мағына беретін тек қана Шеген емес, ондай сөздер жетіп артылады. Мысалы, Қаған (Қ-аға-н) Хандардың ағасы, Сағақ (С-аға-қ) Сақтардың ағасы («Су басталмайтын ба еді сағадан, сөз басталмайтын ба еді ағадан» мақал), Садақ (С-ада-қ) Сақтардың Атасы, Санақ (С-ана-қ) Сақтардың анасы, Сабақ (С-аба-қ) Сақтардың апасы, Сенек (С-ене-к) Сақтардың енесі, Қағаз (Қ-аға-з) Қаздың (Қазақтың) ағасы, Қабар (Қ-аба-р) Қардың (Ақиқаттың) апасы (қар мен ақ синоним) Көлеңке (К-өлең-ке) Көке сыртында, өлең ортасында (Өлең сөздің патшасы, көкесі) т.т. болып кете береді.
Сен сұраған Шеген деген сөзіңіздің толық мағынасы осы. Бұл дауға да, күмәнға да жатпайды. Мұндай ұғымдардың бәрі Маңғыстауда дүниеге келген. Сол үшінде оларды Қас би деп атаған. Бүгінгі Каспий теңізі атауы - Қас би сөзінің бұрмаланған түрі. Мұңалжары тауын Мұғаджар, Сарытауды Саратов, Төменді Тюмен, Азауды Азов, Шеркешті Черкес т.т. дейтініміз сияқты.
Әйгілі «Қыз Жібек» жырындағы Төлегенге жолдас болатын ақынның атының Шеге болатыны осыдан.
Амир
2552162@mail.ru
20-03-15 04:47
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім !
Сіздің айтқаныңыз өте дұрыс! Мен өзім осындай сайттардан өзімнің әлсіз тұстарымды байқап, соны қайтсемде нықтауғы тырысамын.
Шеген сөзінің нені білдіретінін айтып жіберсеңдер? Ол сөзді шалдардың өзі білмеді.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
18-03-15 21:32
Әмір мен Қазақ-2 ге! Біздерге біріміздің сөзімізді біріміз жоққа шығарып айтысып жатудың түкке де қажеті жоқ. Шыңғыс қаған атамыздың тегінің қазақ екеніне бүгінгі таңда қарапайым қазақ тарихшыларының көзі жеткені айқын байқалады. Енді барлық қазақ баласының көздерін жеткізу үшін әрқайсымыз өз жолымызбен жүре берейік. Мысалы, Астанаға баратын болсақ, біреуіміз ұшақпен, біреуіміз поезбен, біреуіміз машинамен, біреуіміз жаяу жететініміз сияқты. Өздерің көріп отырсыңдар, еліміздің тіл және тарих ғылымдары мен орыс тілді үкіметіміздің бұған көздерін жеткізу біз үшін оңайға соқпайтын сияқты. Үнемі елдің соңында не болды, деп көздерін уқалап, ұйықтап жүреді. Міне соларды тезірек оята алсақ, бұл мәселе тез шешімін табатын болады. Бірлесіп осыған жұмыстанайық. Бәріміздің илеп жатқанымыз бір бұзаулың терісі ғой. Сондықтан, жоғалып кетпей, хабаласып тұрайық. Іске Сәт.
Қазақ 2
18-03-15 20:22
Ежелден хандардың бәрі Ханқарлы тайпасынан шыққан. Ханқарлы атауы Мұйізді Қанаты хан дегенді білдіреді.Ханқарлыдан Қар сөзі тұсіп қалып Қаңлы боп кеткен.Қазақта сөз бар Қаңлы бар жерде хан бар Қаңлыдан хан сайла деген.Ханқарлыдан Қаңлы, Қоңырат, Әлім, Қиаттар бөлініп шыққан.
- Оғуз намаға сұйене зерттесек Оғуз наманың айтыуынша Оғуз ханның Кұн хан Айхан,Жулдыз хан,Тау хан, Көк хан,Теңіз хан деген ұлдары бопты тағы бір ұлды ағаштың ішінен тауып алыпты олда хан болыпты.
-Еді осы Оғуз хан кім тарихта болғанба осыған тоқталайын. Оғуз хан деп жұргендері Нуһ пайғамбардың өзі.Оның ұрпақтарынан Кұн хан және Ай хан деген хандар кім десек, Кұн хан бул Алаша хан Ай хан бул әйел патшайым.
Ежелгі Оғуздарда екі қанатқа бөлінетін жирма төрт тайпа болған, оң қанат 12 тайпа сол қанат 12 тайпа.Бул мынадан алынған болыуы мұмкін. Мысалы бір жылда он екі ай бар оғуздар осыған қарап екі қанатқа бөлінген.
-Кұн ханның он екі тайпасы булар Алазондар яғыни Алаш оны. Ай ханның 12 тайпасы булар Амазондар АЙ АНАның қауымы.
Енді осы 24 тайпаны төртке бөлсек 6 саны шығады. Енді осы алты алтыдан төртке бөлінген төрт қауымды кіші хандар басқарған.
Мысалы Тау ханға алты тайпа, Көк ханға алты тайпа, Теңіз ханға алты тайпа, Жулдыз ханға алты тайпа.
Оғуз есімі * АҚ УС*- АҚ СУ, Нұрлы Су дегенді білдіреді яғыни Ер адамның ұрығы.Қазыргі монғолдардың көлді НОР деп жұргендері осыдан болса керек, яғыни кейін келе ОҒУС атауы өзен көлді білдіретін болған. Сыр дарьяның ежелгі атамаларының бірі ОҚСУС- ОҚ СУ дегені. Монғол тілінде Оң қанат сол қанат < Зұұн ғар> орталық ..Барунгар дегені ежелгі тұрк тілінде Бар деп Жолбарысты немесе Барысты атаған болыуы мұмкін, Жолбарыс атауы кейін келе пайда болған. УН жалғауы семит тілінен келген ежелде семит тілдері мен тұркі тілі қазақ жерінде қосарласа өмір сұріуі бек мұмкін.Себебі араб тілінде араптардың өздері қайдан шыққанын білмейтін ежелгі тұркі тілі сөздері баршылық. Сонымен Барун гар ымыз Қанатты барыстар яғыни Тау хандар елі дегені. Зұұн гар ымыз Қанатты Сулар елі яғыни Теңіз хан елі болса керек. Голымыз бул Қол дегені яғыни Кұн хан мен Ай хан елі. Арқада Көк хан. Оңтұстікте Жулдызхан.
Теңіз хан бул теңіз жағасында жазаушы тайпалар ханы яғыни дайлар адайлар бай ұлдары қауымы. Теңізхан бул Толы Ай хан, булай аталыу себебі Ай толғанда теңіз суы тасады көбейеді соның ұшында Теңіз хан Толы Ай хан моңғолдар Далай хан деп жұр.
Толы Ай екі жарты Айдың бірікпесі сол ұшында Толы АЙдың тағы бір аты Қос Ай. Тағы бір аты Ақ қиан яғыни Ақ кұн дегені.Қазыргі заманғы Окиан деп жұргеніміз осы Аққиан атауынан шыққан.Кердері Керей Найман ежелде осы Каспий Арал маңын мекен еткен Алтайға осы жақтан кеткен.Байұлдары мен тұбі бір Хам ұрпақтары.Булардан Төбе билер шыққан.
Барунгарлар бұлар Ұйсіндер қанатты Барыстар.Яғыни Самның ұрпақтары.Ұйсіндер Тау хан елі.Ұйсіндерден Тамалар, Табындар, Дулаттар тарайт булардың бәрі Қарлұқтар яғыни қарлы таулардың қасында өмір сұріуші тайпалар.Табындар Дулатар Алтайды мекен еткен.Табын атауы Таулар деген мағана берет тұрік тілінде тау тоо таб тағ деп айтыла берет.Таулар аталыу себебі Алтай тауының шыңы бес тау аталад онда ТАБЫН БОГД УУЛ деп аталыушы 5 тау шыңы бар.
Тама атамасы екі өркешті тұйе деген мағана берет яғыни екі өркешті қара бура.Тамалардың тотемі Қара Бура.Тамалар тибет тауларымен Қашқарияны және Танғуттар жерін мекен еткен.

Дулат атамасы сулар деген мағана берет яғыни Жеті судан шыққан тайпалар жеті тайпа. Ұйсін атамасы ҰЙ және биік ұлкен деген мағана беретін СУҢ сөзінен шыққан.Жалайырда осы таулылардан шыққан.Булардың бәрінен Ноқта ағалары шыққан яғыни шаншқылы тарақты төрелер.Шаншқы ұш жұзді білдіретін символ.
Көк хан елі даланы мекен еткен тайпалар.Көк хан елі Иафет ұрпағы болса керек Сибир, Қытай,Америка шығыс европаға дейін жер жұзіне тарап кеткен қауым. Жулдыз хан елі оңтұстікке ауып кеткен сонау Ирак жері арқылы Африка асып кеткен.Кей бірлері Индияаға ауған. Жулдыз хан елі булар Жулдызшылар тарихта Халдейлер деген атпен қалған.Халдей сөзі біздің Қал деген сөзімізден шыққан.Ежелде Жулдызды Қал деп атаса керек.Қал сөзінен кейін ҚАЛА атауы пайда болған.Қала АРАП тілінде де Қала қорған деген мағана берет.
Амир
2552162@mail.ru
18-03-15 04:36
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім ! "...............міндетті түрде қазақтың қай руына жататынын дәлелдеуіміз керек....\"

Сокровенное сказаниеге( және Орхон-Енесей жазуына) сүйеніп бірінші Шыңғысханнағ Қай жерде Туғанын және бүкіл оқиғаның Қазақ жерінде болғанын дәлелдеуіміз керек деп ойлаймын! Сонда бәрі орнына келеді.
Қазақ 2
17-03-15 20:28
Ассалаумағалейкум бәріңе.Сәлем беру пайғамбардың суннеті.Суннет тұркінің СҰН биік дегенді білдірет сөзіне тура келет яғыни биік амал
дегені.
Тақырып бойынша сөйлесем Шыңғысханнның шыққан тегі Бөрі тегін Қият.Не ұшын Бөрі тегін яғыни бөрінің тегі аталғанын өздеріңізде білерсіздер.ҚИЯТ бул ҚИЯНның көпше тұрі.Дурысырағы ҚИАН ҚИ дың мағанасы НУР, ҚУАТ,ШУАҚ деген мағана береді. АН аспан деген сөз.ҚУАТ бул энергия дегені оны бәріңіз білесіздер.
Энергия мағанасын беретін ҚИ сөзі жапон тілінде де бар мысалы АЙ КИ ДО. АЙ КИ ДО ның ең дурыс аудармасы ҚУДАЙДЫҢ нур қуатын пайдаланыу жолы.Бундай сөз Қытай дурысы Ханзу тілінде де бар Ханзуша КИ сөзі ЦИ болады мысалы ЦИГУН. ЦИ бул энергия
ГУН бул туркі тілінен алынған ҚУ ежелгі тұркіше ХУН-АҚ ҚАЗ дегені.
ЦИГУН - Қудайдың ақ нуры ақ қуаты деген сөз.ЦИДАН да солай ЦИ энергия Д әшейін ортада қолданылатын дыбыс АН аспан дегені.
ЦИДАН аспан қуаты деген сөз.Жапон Каратэсінде каратэші соққы бергенде КИ АЙ деп айғайлайт бул физикалық дене кұшін және рухани энергия КИ ді бір нұктеге жинау деген сөз.
СУФИЙлерде зикір салғанда ҺУ ҺУ ИА АЛЛАҺ ҺУ деп дем шығарат.ҺУ сөзі Аллаһтың қуаты Аллаһтың ақ нуры дегені болса керек дурысын Аллаһ білет.КУРАН да КУР бул нұр дегені АН сөзі енді бул жерде аспан мағанасында қолданылмайт АН сөзі ҒАЙЫП мағанасында қолданылат КУРАН бізге беймәлім Аллаһтың өзіне ғана мәлім ғайыптан бізге жіберген НҰРЫ.
КУРАННЫҢ әр бір әрібінің өзі кұш қуат энергіяға тола осы жаңағы энергия мағанасын беретін КИ ЦИ ЧИ сөз дыбыстары арап әріптерінің дыбысталыуына сәйкес келет БА ТА СА ЖИМ ХА ХИ т. б.Моллдалар кесел адамға қуран аяатарын оқып дем салғанда СУФ дем салат демек КУРАНдағы Аллаһтың нұр энергиясын ұрлеу арқылы адам бойына дарытат.Демек СУФ сөзінің өзі Аллаһтың нұры дегенді білдірет.Демек СУФИЙ атауының өзі Аллаһтың нұры дегені.Суфийлер Аллаһтың нурын таратыушылар дегені.
Суфийлердің тағы бір тұрі Дәруштер.Дәруш сөзінің өзі парсының ДАРИУШ сөзінен шығып тур.ДАРИ атауының өзі тұркі сөзі ДАРЫН дегені яғыни Аллаһтан дарыған қасиет талант дегенң.ДАРИУШ атамасы КИР КУРУШ есімімен байланысты.КҰРЫШ біздіңше БОЛАТ ТЕМІР дегені.КҰРЫШ сөзінен тағыда біздің КҰРЕС сөзі шығады.
Демек ДАРИУШ КУРУШ есімдері болмаса титулы Қудайдың дарын қасиеті дарыған адам болат темірдей рухани және физикалық мығым Аллаһтың жолында кұресіуші кезбе жауынгер дегенді білдіріп тур.Жапонша бул БУСИДО болады БУ сөзі кұрес мағанасын береді СИ бул энергия ДО жол дегені.Қытайда ол ШАО ЛИН монахтары.ШАО ЛИН монастирі негізін қалаған әскери өнер және будда дінін қытайға әкелген кезбе монах индиялық Бодхидхарма деп есептеледі.Булардың бәрі жауынгер және қудай жолын дәріптеушілер.
Ислам ғылымдарының пікірінше куранда есімі аталған жер бетіне Аллаһтың дінін нұрын таратқан кезбе жауынгер Ескендір Зулхарнайн-Қос Мұйіз бул тарихта КИР ВЕЛИКИЙ КУРУШ есімімен қалған Ахемен әулетінен шыққан патша,Дариушта оның титулы.Дәруіш болыу содан дәстұр болса керек.Демек сопылық дәруштік жолы ислам дінінедейінде болған.Ахемен сөзі бізге еш қандай аударманы қажет етпей ақ тұсінікті болып тур АҚ ЕМЕН АҚ БӘЙТЕРЕК дегені.Ақемен әулетінен АРШАХИДТЕР тарайт АРЛЫ САҚТАР АҚ ПАТШАЛАР МҰЙІЗДІ ПАТШАЛАР дегенді білдірет.
Хош осы мен не айтқым келді демек біздің ҚАЗАҚ атауымыз Аллаһтың ақ қуаты, Аллаһтың дінін нұрын адамдарға таратыушы жауынгер жолы дегенді білдіреді.ҚАЗАҚШЫЛЫҚ қылыу дегені бул террорист болыу дегені емес, дурыс тұсініңіздер. Қазақ болыу дегені қазақшылық қылыу дегені кұшпен зорлық зомбылық пен елді тонау деген емес.Бул жолды совет заманында керсінше тұсіндіріп келді әдейі бізді қудайдан бездіріу ұшын қазақ деген сөз қарақшы дегені деп теріс тұсіндірді.
Қазақ болыу дегені әуелі иманды болыу дегені өз нәфсін қудайға қул етіу дегені адамдарға қолынан келгенше жәрдем беріу әлсіздерге қорған жетім жесірге пана болыу дегені.
Демек ҚИАН ҚИАТ ҚАЗАР ҚУСАР ҚАЗАҚ деген бір мағаналы сөздер.Енді Шыңғысханның қазақ болмаған несі қалды, ол жанына өңкей шын сөйлейтін өтірікке жаны қас ер жұрек жұрегінде қудайға деген сенімі бар адамдарды топтастырды.Өзіде жеті қырлы бір сырлы болған.Шыңғыс есімі таза қазақ тілінен алынған бул есімнің мағанасын тұсіндірмес бурын Алаша хан есімінің мағанасын тғсіндіре кетейін.Алаша хан дегені Кұн хан дегені Кұн не ұшын Алаша атанды.КҰН таң ертең ерте қып қызыл реңде болады, быраз өткен соң сары тұске енеді, тал тұсте ақ тұске енеді бул мезгілді қазақта шаңқай тұс мезгілі дейді кұн ауған соң қайта сары тұске енеді батыуға жақын қайта қып қызыл тұске енеді міне соның ұшында Алаша дейміз.
Енді Шыңғыс есімі не мағана берет соны айтайын.КҰН тас төбеде тұрған мезгілді қазақта ШАҢҚАЙ тұс дейтінін айттым.ШАҢҚАЙ дегені ШАҢ бул ШЫҢ ҚАЙ сөзі ежелгі тұркі тілінде ҰЛКЕН ЖЫЛАН АЖДАҺАР дегенді білдіреді яғыни ШАНҚАЙ дегеніміз АҚ АЖДАРҺНЫҢ ЕҢ БИІК шыңына көтеріліу мезгілі.Ежелде кұнге табыныушылар бул мезгілде кұнге табынған соның ушында ислам шариғатында бул мезгілде намаз оқылмайды.Осы ең биік АҚ АЖДАҺАР ШЫҢЫНА шығып ұшалатын құс бұркіт тұқымдас құстар ежелгі тұркілердің тұсінігінде.Сол құстың бірі АҚ СУНҚАР. СУНҚАР сөзінің мағанасы СҰҢ- БИІК деген сөз, ҚАР бул ҚАНАТ деген сөз.Яғыни АҚ СҰҢҚАР ЕҢ БИІК ШЫҢ ҚҰСЫ, соның ұшында Шыңғысхан туында АҚ СҰҢҚАР БЕЙНЕЛЕНГЕН. Және ШЫҢҒЫС ЕСІМІ БУЛ ШЫҢҚҰС яғыни АҚ СҰҢҚАР. Уақыт өте келе ҚҰС сөзі ҒЫСқа айналып ШЫҢҚҰСХАН ШЫҢҒЫСХАН болып өзгерген.
серик
serik-9799@inbox.ru
17-03-15 19:20
кешiрерсиз мен ренжитсем . бiрак не керегi бар меним аитканымды бир кездерi барi аитатын болады биз монгол тукымы емес кошпендiлермиз немесе дешти кыпшакпыз деп,ол заман тугел бесинши атамыздын каида жатканын билмеимиз,сиз тарихшысызго осыны аитынызшы мен акемнен еститин едим алпыс уи адаи келген алтаи жактан деп еки уи беришпен сол жаилы неге жазылмаиды осы китаптарда
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
17-03-15 08:24
Серік, кешіріңіз! Сіз не сонда, ежелгі өткен Ұлы аталарымыздың (ақын-жырауларымыздың) жырлап кеткен шежіре-дастандарын түсініп, мән-мағынасын ұғынуға да санаңыздың (ақылыңыз бен біліміздің) жетпегені ме? Демек, Сізге сөз шығын.
Русланға! Пікіріңіз жақсы. Менің ойымша Шыңғыс қағанның қазақ екендігін қазаққа да, әлемге де мойындату үшін міндетті түрде қазақтың қай руына жататынын дәлелдеуіміз керек. Онсыз Сіз ешкімді де мойындата алмайсыз. Қысқасы, Шыңғысхан қазіргі 105 таңбалы, ежелгі 125 таңбалы қазақтың бір руының ішінде екенін анықтауымыз керек. Әйтпесе, бұл дау ешқашан шешілмейді. Оған күмәніңіз болмасын.
Менің сізге шамалы ғана ишара жасағаным, сіздің орысша "Восток" деген сөзіңіз болатын. Не айтқым келгенін түсінген боларсыз.
Ал, Серіктің сөздерінің мағынасын түсіну маған оңайға түспей тұр. Айналайын-ау, сөйлем деген де үтір, нүкте деген тыныс белгілері болмаушы ма еді. Сіз қай тілде жазып отырсыз.
Жалпы білімді жандарды тек бір ғана Шыңғысхан қағанатының ақшасының теңге деп аталғаны және онда "Қазақ", "Алаш" және "Аға хан" деген жазбалардың болуы тоқтатса керекті!!!
Бір өкініштісі, Дарвиннің (Адамзаттың атасы маймыл, анамыз бізді маймылдан тауыпты» деген ілімімен мұздай қаруланғандар сөзге тоқтайтын емес. Қайран аталарым-ай! Қылшылдаған қылыш пен солқылдаған найзадан қайтпаса да, бір ауыз сөзден қайтқан, сендердей болу, мына Серик сияқты інілеріміз тұрғанда біз үшін жақын маңда орындалмайтын арман сияқты.
Руслан
rudzktk@mail.ru
16-03-15 23:55
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрімге: Менің Шығыс деген Восток деген аудармаға күмән келтірсеңіз,\" сөздік\" деген сайтта орысша аудармасы бар, қарарсыз. «Тенізді-Тенгиз», «Шығысты-Шыңғыс немесе Чингизхан»- деп жатырмыз, дыбысы жақсы шығады деп. Шыңғыс ханды қазақ деп отырып аты Теміршін дейсің, ол не сөз? Қазақтар сөздің артына \"жан\", \"ғали\" сияқты жалғау қосқан емес пе? Ал \"шін\"-ді қосқанды естіген жоқпын. Сіздің біліміңіз терең сияқты, әр адам өз ойымен пікірін сол саладағы білім деңгейіне қарай жазады. Жазған адамның сөзінен қатесін іздеп аузына қақпақ болмай, 9 жыл бұрын басталған пікірдің қортындысын шығарып, осы бағыттағы ғылыми еңбек жазған адамдарды жинап, форумнан жайлап конференцияға жетіп қазақ екенін дүние жүзінде дәлелдемейміз бе? Шыңғысхан мен Батуханның қазақ екенін, басқа елбасылары білмесе де Белоруссияның президенті Лукашенко біліп отыр. Путин сияқы ел басы қазақ хандығы болған жоқ десе, кейбір орыстар қазақ деген ұлт болмаған деп, беті бүлік етпестен айтып отырса, сіздер бүйректен сирақ шығарып Шыңғысханды руы Адай дейсіңдер. Қият тайпасының төрт руы Бөріжеген, Тайжұтты тағы екі ру бар Шыңғысханның кезінде қосылып кетуіне байланысты өздерін Хан тұқымы-Төре деп, атаған қазаққа кірмейді деп жаңылыс болған. Олардың руы орта жүзден болғандықтан, тек Қоңырат руының қыздарын әйелдікке алыр отырған, содан «құда-мың жылдық» -деген, мақалдың тарауы содан болу керек.
Дүние жүзі Шыңғысханды монгол деп отыр, оның қазақ екенін жазайын деп едім, аударым дұрыс емес деп Тұрсынбек Қабатовтың айтқаны дәл келтірдіңіз. Қазақтың мақалы бар «Жақсы адам-басқаның жақсылығын, жаман адам-кемшілігін көреді»-дегендей, жазып отырған адамның жазуының катесін іздемеуміз керек, ойын түсінуге тырысуымыз керек. Екеуміздің айтқанымыз дұрыс та, қате де болар, оның анық қанығына осы бағыттың ғылыми адамдары шешер. Бәрі бірей ақын да жазушы да емес, әр жерден естіген немесе оқыған әңгімесін айтады. Ол бізге ақпар емес пе керегі, ол ақпарды кім айтты немесе қайдан оқыдың деп авторын сұрай алмаймыз ба? Пікір таласудағы біздің мақсатымыз қандай, әр адамның аузына қақпақ болу ма? Әлде өзіміздің кім екенін дәлелдеуміз керек пе?
Менің ойымша ең бірінші, түрік тілдес мемлекеттің ғалымдарының басын біріктіріп түрік тілдес халық қайдан шықты соны бірігіп шешіп алсақ, оның өзі де үлкен жеңіс емес пе?
Түрік тілдес халықтар жаңа жылды неге 22 наурызда тойлайды, ол қай календардан келді. Қәзіргі 2015 жыл, ол Иса пайғамбардың өлген жылымен саналса, жылың басын оның туған күнімен жылдың басын келтірген(католиктерше-25 желтоқсан болса,православныйларда 7 қаңтар болғандықтан) Григориан календары бойыша Жаңа жыл қыстың ортасындағы айдан басталуы содан.
Ал буддистердің жыл санауы 5000 жылдан асып, жыл басы қантардың аяғы ақпанның басынан басталады екен. Ал Ислам календары 1400 жылдан асты Айдың айналуымен саналып, жыл сайын он күнге ерте келеді екен, сонда біз қай календармен жүрміз.
Ең бірінші дін көк тәңірі болса, ол да айдың айналуын негіз еткен, олар Американың майя тайпасынан басталған емес пе? Айдың тууын қайдан білуге болады, оны Батыс Қазақстанда 14 наурыз-көрісу дейді, себебі сол күн Наурыздың ақша қары, жаңбырлы немесе жел болуы мүмкін, сәуірдің ортасында-бесқонақ, мамырда-құралай амалдары болып тұрады. Күн шығыстан туады, ал батыстан туады, сондықтан айдың келуі жер бетінің атмосфералық қысымына әсер ауаның қозғалуына себеп болады екен. Кеңес кезеңінде Москваның айтқан ауа райы батыс Қазақстанда екі күнен кейін болатын еді. Бірақ неге біз түрік тілдес халықтар 22 наурызда тойлаймыз?
Күнмен түннің теңелуі жер жүзінде 22 наурызда келсе ал біздегідей ай келгенде болатын ауа райы құбылысы Америка материгінде сол уақытта келеді екен. Сондықтан да біз майя календарымен жыл санайды екенбіз, осы күнгі гороскоптарда осы 22 марттан басталатыны сондықтан. Сонда біз жоғалып кеткен майя пайпасының ұрпағы емеспіз бе? Сенатор Аділ Ахметовтың майя жөніндегі кітабында индеецтер Алтайдан Америка континентіне көшіп барды деген жорамал айтады. Себебі тілдерінде көп ұқсастық бар. Мысалы:
Бразилияда сарқырама бар, аты \"Иекасусу\" (Вода через подбордок) өзеннің аты Парана(Пірана-святая мать), мемлекттің аты Біразел(несколько государства), неге соншама көп ұқсастық. Суды-cу, қайықты-қайақа, тунді-түн, күнді-кин т.б ұқсас сөздер көп.
Ұлы халықпыз деп отырған мына орыс қашан пайда болды, Иса пайғамбармен бірге пайда болды ма? Тіліміз өте бай тіл дейді, аға(брат-brother) мен қарындасты(сестра-sister), мұхит(океан-ocean) пен теніздің(море-more) өзеннің(река-river)орысша аттары жоқ. Хрестиянствоға дейін бұлар болса, қандай дінде болды, әлде дінсіз болды ма? Ағылшын тіліне дейін қандай тіл болды – түрік тілі болды ма, әлде неміс тілі болды ма? Оған дейін қандай Ал А. С Пушкиннің поэмасындағы Руслан-Людмиласына келсек Руслан(Ұрыс Ұланы) деген батыры ол қазақ болған. Ал олардың Иваны-дурачек болған. Олардың шабул мезгілінде айқайы УРА ол қазақтың ұр-ай деген сөзінен шыққан, Полтава түбіндегі шведтерден, Наполеонның французынан, Москваны фашистерден қорғаған қазақтар болған. Орыстар қазақтарды-казаки деуі содан. Қазақ ешқашанда өзін ұлтының атымен емес руының атымен атаған, Шыңғысхан қазақ па, деп сұрасаң Адай дегендей, сосын біздің руымызды білмейтіндер қазақ ұлты жоқ деуі содан.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрімге қортындылай келе айтатыным: әр рудың қазақ тарихында үлесі өте зор, ол адамның мүшесі сияқты, олар сол хандықтың негізін құрған. Адам денесінде қажеті жоқ мүше бар ма, әрине жоқ бәрінің өзінің тарихи орны бар. Егер бәріміз бас болсақ, қү бас кімге керек. Шыңғыс хан мен оның ұрпақтары дүние жүзін алып, де «человек века»-деп, атанса да, дүние жүзінің халқына қамқор болып, өз халқы оның атыда бұйырмай отыр. Осындай үлкен мемлекет қалай болдық, соны зерттеп біліп сол жолды негізге алып, қалай құлдырап кеттік, оның себебін тауып қайталамасақ сонда біз үлкен де үлгілі де мемлекет болған болар едік. Сонда аузына келгенін сөйлеп отырған жаман орыстардың аузына құм құйып, өзіміздің Адам ата мен Қауа ананың ұрпағы екенімізді дәлелдеп, ұйымшылдығымыз бен ауыз бірігушіліктің цементі осы тіліміз қылып соның арқасында ұлттың да рудың да мерейін көтеруіміз мүмкін.
Ол үшін, әзірше жазушыларымыз мен тарихшыларымыз тірі кезінде, тіліміз құрымай тұрғанда Елбасы да қолдап тұрғанда, Қазақ хандығының тойын неге түрік тілдес халықтың тарихы жөнінде конференциялық сайыс өткізсе шаң басып жатқан мұрағаттардағы тарихи мұралар мен құпия архивтер ашылар еді, онымен қатар ұлттардың киімі, тамағы мен салтының өнері бойынша сайыс өткізсе. Спорттық Олимпиадалар теқ қана мемлекеттер арасында ғана болады, неге біз ұлттар арасында өткізсек, ұлттық сайыс пен тілдің де дамуына көп үлесін қосар еді. Ал Қазақстанның ақшасы тек қана мұнай мен газдан емес Сауд Аравиясындай туризмнен де түсіп тұрған болар еді.
Сізге рахметімді айтамын, маған бағыттап жазған хатыңыз осындай ой тударғанына. Осы хатты Оңтүстік Корея астанасы Сеулдан жазып отымын. «Малым-жанымның садақасы, жаным-арымның садақасы, арым-тілімнің садақасы» - деп отырған жанмын. Қате кетіп, үйлеспеген жерлері болса кешірім сұраймын.
серик
serik-9799@inbox.ru
16-03-15 16:40
акын жазушылар бари де озинин китап тарын сату ушин кызыктырып жазады сизде мухамбеткарим солаи истеисиз сиздин мангыстау hам казахтын купиа шежиреси деген китапынды окыганмын мен мунын ишиндеги бари отирик ангиме сиз тарихты бузып адамдар ды шатастырып журген адамсыз бакабистер сиакты шынгыс хан не сол кезде казахпын кыпшакпын деп аитуга корыкканба не неге ол монголмын деп жер бетинин жартысын багындырган адам кимнен коркты ,НЕГЕ СИЗДЕР МОНГОЛ БОЛУДЫ АРМАНДАИСЫЗДАР ШЫНГЫСХАН ЖОШЫ БАТЫ АБЫЛАИ КЕНЕСАРЫ КЕРЕИ МЕН ЖАНИБЕКТЕ МОНГОЛ ДАР отирик ангимеге сене бермен дер бауырларым КАЗАХСТАННЫН ДА АТЫН ОЗГЕРТУ КЕРЕК ШЫНДЫК ОСЫ ОСЫ,
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
16-03-15 08:31
"Қазақ-2" ге! Әзірге оқи тұрыңыз. Бізде Маңғыстауда Арабтар жайлы мынадай деректер бар. Бізде (Маңғыстауда) мынадай "Молданың істегенін істеме, айтқанын істе" деген мақал бар. Аталарымыздың сіз мақтаған молдаларға берген бағасы осы. Сонда, сол молдалардың қазіргі орыс тілді билік иелерінен айырмасы болмағаны ғой.
Арабтар Анес сахабаның кезінде 125 таңбалы қазақтың құрамында болған. Біз бұның дерегін Адай – Келімберді - Мұңалдың - Жаулы - Ескелді аталығынан өрбитін Сүгір жырау Бегендікұлының (1894-1974) «Шежіре жыр» дастанынан табамыз (Мұңал-Жаулы-Жары........Қиян (Қият) бұл Шыңғыс қағанның руы):
«Ыбырайым, Кенған екі ауыл
Алжасып дінге таласқан,
Кенғанның бір әулеті
Іше берген арақ-шараптан.
Ыбырайымның әулеті
Келемесін қайырып
Ақан таудың етегі
Арапа бізге болсын деп
Алты тақта араптан
Әжі барып дәм татты.
Әжі білімді бұлақтан
Он сегіз мың ғаламды
Сонда Сүлейменге сұратқан.
Мұсылман, кәпір бірігіп
Араласып жүргенде
Құлшылық үшін Құдайға
Мұхамбетке үмбет болғанда
Бір діндегі халықпыз,
Атамыз Әнес сахаба,
Мұсылманның баласы
Жүз жиырма бес таңбалы
Осы отырған көпшілік
Сол Әнестің аумағы.
Арабтар асып кетіпті
Мекке, Мединә болад деп
Мұсылман діннің қақпағы,
Асан қайғы, Қазтуған
Алты жұрт кеткен бұл жерден
Әнестен туған Жабал-ды,
Түп атамыз Майқы би,
Жайылхан мен Сейілхан.
Сейілханның баласы
Сегіз арыс түрікмен
...Қазақ пен Қалпақ бір туыс
Жақын екен арасы,
Қазақ пен Қалпақ - екі ауыл
Алау батырдың баласы,
Қалпақ екен ағасы.
...Ақарыс пен Жанарыс,
Кішісі – атам Бекарыс –
Үш ананың баласы. («Жыр дария», 448-449 беттер). Жырда алты тақта арабтардың 125 таңба қазақтан бөлініп шығып отау тіккені, қазақтардың күні кеше Алтын Ордадан жаңа отау болып бөлініп шыққан өзбектерді «өз ағам» дегені сияқты, Қарақалпақ та Қазақтың ағасы делінеді. Жырда Қазақтың қарашаңырақ иесі екендігі айқын суреттеледі. Ал арақ-шарапты іше беретін Кенғанның бір әулетінің ұрпақтары бүгінгі славян (орыс) елдері екендігі ешкімге де дау туғызбаса керек. Жырдағы «Он сегіз мың ғаламды, Сүлейменге билеткен» аса білімді Әжі бабамыздың бейіті де осы Манқыстауда, Таушық кентінің терістік жағында 13-15 км. жерде, күні бүгінде де «Әжі баба» әулие деп аталады.
Ал, Сүлейменге келсек, Сүлеймен (Сүлей-Ман) атамызда қазақтың нағыз бел баласы. Әйтпесе, оның Сүлей деген аты қазақ елі арасында «Сүлей» - «Ол, нағыз Сүлейдің өзі ғой» - деп, ең бірінші, ұлы деген мағынада қолданыста болмаған болар еді. Мысалы, Жыр сүлейі, Күй сүлейі, Сыр сүлейі.
Сүлейменнің ата жұрты бүгінгі қазақ даласындағы Сыр өңірі. Біздің сөздік қорымыздағы Сыр сүлейі деген сөз тіркестерінің мағынасы осы. Сүлейменді Сырдың баласы деп отыр.
Арабтар кезінде қазақты өздерінен таратуға тырысқан. Ол жайлы Шәкәрім атамыз:
«Арабсың» деген сөздің түбі шірік.
«Пәленше сахабаның затысың» деп,
Алдаған дін жамылған өңкей жүлік.
Адамның тұқымынан — Нұқ пайғамбар,
Үш ұлы — Хам, Сам, Яфас, міне, осылар.
Яфастың бір баласы Түрік деген,
Өрбіген сонан өсіп талай жандар.
Болады араб жұрты — Самның ұлы,
Біледі шежіренің бәрі мұны» (Ш.Құдайбердіұлы «Қазақ қайдан шықты»).
Қазақ халқы, сонымен қатар әлем халықтарының көпшілігі көшпелі Арабтарды ежелде, тіпті күні бүгінде де Ағарлар (Агарияне) деп атайды. Өздеріңіз көріп отырғандай Ағардың сөз түбірі Аға ғой. Демек, Арабтар да жоғары да көрсеткенімдей Қарақалпақ, Өзбек сияқты Қазақтан енші алып бөлек шыққан көп баласының бірі. Осылайша, әлем елдерінің барлығы да қарашаңырақта отырған қазақтар үшін «аға» болып табылады. «Құрайыш тайпасы Меккедегі текті тайпалардың бірі екенін жұрт біледі, ал Мұхаммед сол Құрайыштың бұрынғы өткен атақтыларының атасы – Қосай әулиенің тікелей ұрпағы екеніне ешкім де шек келтіре алмайды. Насаралар мен яһудилер құрайыштардың, яғни көшпелі арабтардың (агаряндар) Исмаил мен Ибрагим ұрпақтары екенін атам заманнан біледі. Мұхаммедтің өз әкесі Абдолла туралы да Мекке жұртында ғибратты әңгімелер жеткілікті» (А.Құнтөлеуұлы «Мұхаммед Пайғамбар» Алматы-2003. 124 бет).
Жалпы бүкіл әлем Арабтарға теліп жүрген Ислам діні Қазақ қағанаттығының аясында дүниеге келген. Тура осыған ұқсас пікірді Б.Рүстемовтың «Тарих және заман үндестігі» атты еңбегінен табамыз: «Ислам тарихы жалпы әлемдік, мұсылмандық және түркі өркениетінде маңызды орын алады. ...Пайғамбардың ісін жалғастырушы алғашқы ұлы тұлғалар Әбу Бәкір, бұдан кейін Омар, Оспан және Әли. Олардың кезінде мемлекет басқару Халифат, ал билеушілер – халифтер деп аталды.
Әкеден балаға беріліп келген ғасырлар бойына жинақталған білімнің, тәжрибенің және олардың өздері жергілікті тұрғындар арасында құрмет пен беделге ие болуының нәтижесінде, олардың кейбіреулері билеуші мен дін басына айналды. Баба түкті Шашты Әзиз (8-9 гасырлар) Әбу Бәкірдің ұрпағы болып табылады. Ол өз заманында билеуші (Меккенің), әйгілі дінбасы болды (бүгінде сүйегі Оңтүстік Қазақстан облысының Құмкент ауылында). Оның әкесі Керемет Әзіз де Меккені билеген. Құмкентте туған құдіретті билеуші Едіге де Баба түкті Шашты Әзіздің ұрпағы, оның кезінде, Ақсақ Темір қайтыс болғаннан кейін Алтын Орда анағұрлым қуатты империяға айналды. Мөңке би Едігенің ұрпағы саналады. Әйгілі қазақ батырлары Есет пен Бекетте Едігенің ұрпақтары. Едіге би мен Мөңке би жайында профеессор Мұхтар Құл-Мұхаммед ауқымды әрі танымдық ғылыми зерттеу жұмысын жүргізді. Тамыр желісі Әбу Бәкірге келтірілетін әйгілі орыс князы Юсупов та Едігенің ұрпағы. Алтын Орда хандарының бірі Мамай да (Ресейдегі Мамай қорғаны Мамайдың құрметіне аталған) Әбу Бәкірдің тегінен. Мамайдың шөбересі Русь тарихында Ұлы княгина аталды, ол Иван Грозныйдың шешесі» (Жұлдыз 11-12 2006 жыл. 142 бет). Жоғарыда көрсетілген Халиф лауазымы да өз тегін Манқыстаудан алады. Қалипан атамыздың өмір сүрген және жерленген жері де Манқыстау. Қалипан атамыздың қорымы орналасқан жер Ақтау қаласы мен Форт Шевченко қаласының арасындағы тас жол бойындағы Сайын Шапағатов елді мекеніне жақын жерде.
Арап, Арабия – сөз түбірі Ар. Иә, Иә кәдімгі өзіміздің Арыстар дегендегі Арымыз. Ар сөзі күні бүгінде де қолданыста. Намыс сөзінің баламасы. Әр азаматтың қорғауға тиісті ары мен намысы: Ар-иманы, Атамекені, Отбасы.
«Арабия түбегінде Ислам діні пайда болғанша арабтар тайпа-тайпа болып көшіп-қонған. Тағдырлары нағыз біздің қазақ қоғамындағы тайпаларға ұқсас. Олар да ежелден қалыптасқан әдет-ғұрып дәстүрлерімен өмір сүріп, әрбір тайпа немесе ру басында ақсақалдар «шейх» отырған. Олар әсіресе «қанға-қан», «көзге-көз», «жанға-жан» дәстүрін мықты ұстаған, яғни құн кегін бүкіл ру болып, міндетті түрде қайтарған.
Арабтар тайпалық құрылымның жөн-жоралғыларын қатаң сақтаған. Бұл салт мыңдаған жылдар бойы елеулі өзгеріске ұшырамады десе де болғандай. Тайпалар, рулар шаңырақтарға, аталастарға бөлінді.
Араб елі қонақ болуды жақсы көреді және өздері де қонақжай. Қонақжайлық дәстүрлерін киелі қағида санайды. Қонаққа кең дастархан жайып, барын беріп сыйлайды. Мойнына қан жүктеген қонақтың өзінен дастархан үстінде кек қайтарылмайды. Ата жауың болса да, құрулы тұрған үйіңнің босағасынан ішке бас сұқса болды, қаның қарайып тұрса да, өшпенділік қолданбайды. Түтін түтеткен ошағыңның табалдырығынан аттаған мейманға, құй қара болсын, құй төре болсын мейлі, соңғы қой, ақырғы түйе сойылады. Мейманды күте алмау сүйекке түскен таңбадай, өйтіп жер басып жүргеннен, тірілей жерге кіргеннің өзі артық. Қонақ адам иіс шыққан жерге түтін аңдып келмейді, от иесінің құрметіне, абырой-даңқына бола келеді, қонақ – қырықтың бірі қыдыр, қонақ әлемде, айнала төңіректе не болып жатқанын айтушы, жақсының да, жаманның да жыл құсындай хабаршысы, қонақ қуаң шөлдегі құдық суындай білімнің де, ілімнің де бұлағы. Қалай дегенмен де, көшпенді араб тайпаларының дәстүрі бойынша, дәл біздегідей қонақжай болудың мәні орасан зор.
Араб тайпаларының салты бойынша, басына бөрік киген әрбір еркек кіндік – сарбаз санына жатады. Олар жайылымдарын, құдықтарын, мал-мүлкін, бала-шағасын ат үстінде жүріп, білектің күшімен, найзаның ұшымен қорғады, көршілермен татулық, достыққа серттесіп, мүмкіндігінше уәделерін бұзбауға тырысты. Олар одақтар құрып, ауызбірліктерін қыз беріп, қыз алу арқылы құдаласу жолымен нығайтып отырды. Әлсіз, адам саны аз тайпалар өзара бірігіп, не мықты тайпалардың қол астына өтіп, әу баста азан шақырып қойған аттарынан айырылып қалған кездері де болды.
Ал, кейбіреуі жан-жақты, ауқатты тайпадан бөлініп шығып, өз алдына бөлек ру құрады. Бірақ олар, түпкі аталарының атын жоймай, «бану», яғни баласы деген қосымша анықтаушы дәстүрі де болып отырды. Оларда жеке бастың еркіндігі қатаң сақталатын. Дейтұрғанмен де, арабтар өз тайпасына аса жауапкершілікпен қарады. Егерде кімде-кім ортақ ережені бұзса, тайпаластары оны тасаттық істеп, өз арасынан аластай алатын, тайпасынан қуылған адам мүсәпір қалге түсіп «қали» атанатын. Ол барлық адамгершілік қасиетінен айрылып, тайпа дәстүрінен тыс қалатын.
Арабтар өз тайпасының алыс-жақын аталастарымен тығыз байланыста болды. Туыстықтың «алыс-жақынына» айрықша мән берді. Жақын туыс қуаныш қайғыңды бірге көтеретін қандас-мұңдас одақтасың, кек алу солардың мойнына бірдей жүктеледі, туыстықтың алыс-жақыны, әсіресе өлгеннің соңындағы мұрасын бөлу кезінде аңғарылады. Арабтардың салты бойынша, мұрагер жақын туысының мал-мүлкіне ғана ие емес, оның атақ-даңқ, кісілік қасиеті мен бетке шіркеу қылықтарына да, сол сияқты алажақ-бережақ қарыздарына да мұрагер. «Жақсыдан жақсы туады, жаманнан жаман туады» - арабтар осы қағиданы берік ұстаған. Сол себепті де өз нар түйелерінің тұқым-тұқиянына дейін жақсы білетін арабтар ата тектеріне ерекше мән беріп, жеті-сегіз атасын жатқа айтады.
Көшпенді жұрттар сияқты, арабтар да әйел ешқашан еркекке теңестірілмеген. Көбінде үй шаруашылығымен айналысқан әйелдің міндеті – қазан-ошақ, ас-су қамы. Ол бала өсіріп, ұл-қыз тәрбиелейді. Мал бағу, егіншілік кәсібі – еркектердің маңдайына жазылған төл ісі. Қыз бала жөнінде, бойжеткенше қызына әкесі қожа, босаға аттаған соң оған байы қожа. Байы өлсе, оның аға-інілерінің біріне мирас.
Шамаң келсе, қалағаныңша әйел ал, оған арабтарда шек қойылмайды. Көп тоқалдың бірі болу – әйел басына бақ-даулет әкелмегенімен, балары аш, жалаңаш болмайтын.
Әйелдер араб салты бойынша ер адамдар мен тең дәрежеде болмағанымен, күнделікті тірлікте тап сондайлық, өлтірсе үні шықпайтындай бейшара емес-ті. Себебі ол әйелдің де сөзін сөйлер еркек кіндік туыстары бар. Оларды есептен таза шығарып тастау – екінің бірінің қолынан келмейтін. Сондықтан жазықсыз әйелді талақ етіп тастамас бұрын, еркектер түн ұйқысын төрт бөліп ұзақ ойланады, ал тастаған жағдайда, оның ұзатылып келгендегі жасауы мен дүние-мүлкін еркек басымен тартып алу не қысымшылық жасау-бұрынғы қайын жұртымен арақатынасты үзді деген сөз, яғни араз болу. Арты үлкен дау-жанжал. Ұл тапқан әйелдің мерейі ерінің ағайындары арасында бірден-ақ аспандап сала береді. Ол ұл емес, ертеңгі нан табар жұмыскер мен найза ұстайтын сарбазды дүниенің жарығына келтірді деген сөз. Қызыл шақа ат байлар тал бесікте іңгәләп жатып-ақ шешесін қорғай білді.
Ежелден келе жатқан әдет-ғұрыптары бойынша, арабтардың Мұхаммед Пайғамбар шыққан құрайыш тайпасында некелесу, не ажырасу жәйіттері де неше түрлі болды. Некелесіп тұрмыс құрудың бірінші жолы – еркек жағы қыз жағының үлкендеріне елші жіберіп, келісіп, қалың мал, т.б. әртүрлі сыйлықтар дайындау арқылы құда түседі. Ал бай болсын, жарлы болсын, қалың мал, киіт, ілу және сүт ақы – осы үш нәрсе ешқашан тоқталмады. Ол «ата күші, ана сүті» деп қалыптасқан әдет-ғұрып.
Ілу – қыз берген жақтың киітіне қарсы берілетін ырым. Мысалы, киітке жамбы болса, күйеу жақтан ілуге жамбы беріледі, қыз жақтан түйе, ат берілсе, күйеу жақтан ілу де солай беріледі. Ал «сүт ақы» ілуден бір дәреже төмен, ілу жамбы болса, сүт ақы – түйе, ілу түйе болса, сүт ақы ат болады. Арабтарда «өлі-тірі» аталатын тағы бір ғұрып бар, оған бір мал немесе зат беру керек. Өлі-тірі берген соң, дәстүр бойынша күйеу жігіт қалыңдығына жасырын барса да айып болмайды.
Араб тайпалары жазы-қысы жүні түтелген ескі қара киіз үйде тұратын. Осындай үйді қалқитудың көп қиындығы жоқ, он шақты сырықты жерге қададың да, киізбен тұмшаладың. Киіз үйдің жан-жағынан қазық қағып, киіздерді жел баулармен байлап тастайтын. Мұндай үй қара жердің топырағын суырған жел-құзыңа да мыңқ етпейтін. Жауын-шашын болған кезде қосқа су кірмеу үшін, шатырдың етегін топырақпен көміп, айналасына ор қазып тастайды. Қостың іші әр кезде киіз шымылдықпен екіге бөлінеді. Бір жағы әйелдер мен балаларға, екінші жағы – еркек кісілерге. Жерге киіз, текемет төсейді, олар жантайсаң жастық, қисайсаң төсек болады. Қазан көтеріп, от жағатын ошақ киіз үйдің ортасында, түтін түндік арқылы бұрқырап таза ауаға көш асады, ал отынға түйе жапалары мен құла түзден шауып алған қураған бұталарды жағады. Міне, бұл табиғи құбылыстар ежелгі қазақ тайпаларына да тән құбылыс екенін тарихтан білеміз. Тегінде, қазақтардың әдет-ғұрпының дені араб тайпаларының тұрмыс-тіршілігіне ұқсас болғанын көреміз.
...Көне араб тайпаларының дәстүрі бойынша, бір атадан туған екі ер баланың біреуі қара шаңырақты, яғни отауды ұстап қалады да, ал екіншісі ол шаңырақпен қош айтысады. Жоғарыда айтылған аңызға қарағанда қара шаңырақтан кімнің кететінін Ибраһимның бәйбішесі Сара шешкен. Сөйтіп, Ибраһим тұла бойы тұңғышы Исмаилды жібергісі келмегенмен, ата-баба салтынан асып кете алмаған» (Аманбай Құнтөлеуұлы «Мұхаммед Пайғамбар» Алматы. 2003 33-38 беттер). Өздеріңіз көріп отырғандай, олардың да қолданатын ата-салты дәл біздегідей «үлкен ұлдар енші алып, бөлек отау тігеді де, ең кенжесі қарашаңырақта қалады».
«Қазақтар секілді Арабтарда ән мен жырға құмар болып, кез келген араб өз жанынан өлең шығара алған» (Құран. Алматы «Білім» қоғамы. Москва, 1990. 645 бет).
Арабтар Ү11 ғасырда Ислам дінін қабылдағанға дейін біздер сияқты 360 әулиені кие тұтқан. «Біз Мұхаммед 630 жылы Меккеге барғанда 360-пұт құдайды Қағбадан шығарып тастағанын жақсы білеміз» (Құран. Алматы. «Білім» қоғамы 1990. 629 бет).
«Түркілер арабтарды «тәзік» деп атаған, осыдан шығарып, Тәзекелер, абараб не арабтан келгендер деген ұғымды білдіретініне көз жеткізуге болады» (Бұл деректер Ә. Спан мен М. Абылханның «Ермембет би» атты кітабындағы Әнес Сарайдың алғы сөзінен алынды (8 бет).
Бұл деректің құндылығы, сол заманда Арабтардың Тәзіке деп аталуында. Адайлардың шежіре дерегі бойынша Тәзіке Адайдың бірінші немересі, яғни бірінші буыны болса, Араб пен Еврейлердің атасы Семиттер Адайдың жетінші немересі Бұзаудан тарайды.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
16-03-15 08:09
Серик! Сізге қазақ тарихын дұрыстап оқу керек. Сенің пікіріңнің жауабына ұлы Аталарымыз былай деп жауап берген екен.
Шыңғыс ханды Қазақтың суырып салма, ақиық ақыны Қашаған Күржіманұлы (1841-1929) былайша жырлапты:
...Кешегі Дүиім Баян кеткен соң
Алты жыл анық өткен соң,
Ар-сар болып жүрегі,
Қанға толып білегі,
Шыңғыс туды Арқардан?.(2)
Оның туған тұқымы
Патша болып таралған.
Осы бір сөздер көңіліме
Бұрынғы өткен үлкеннен
Қағида болып қалынған.
Шежіре болып жазылған
Тілімі түзу бағытты
Көңілім зерек қалыпты.
Аңдаған жақын, алысты,
Болжаған қисық, шалысты,
Бұрынғы қарт атамның сөздерін
Құлағым естіп, көргенін
Осындай құралы келген жерлерде
Шығарып жүрмін жарыққа.
Шариғат қарап, жол пәмдеп.
Мұсылманға үмбет деп,
Атасын анық білмеген,
Айтса болар мүрдет? деп..(3)
2 – Шыңғыстың тегі туралы аңызды айтып отыр. Осы бір ауыз сөзбен Шыңғыс ханның тегінің қазақ екені анық көрсетілген. Себебі, ең алғаш рет дала аңы Арқарды қолға үйретіп, қой мен қошқарға айналдырған, бүгінгі күнде қой мен қойшының пірі ретінде дәріптелетін Қазақтың атақты ұлы Шопан ата болатын. Шыңғысхан елінің ұраны «Архар» болатыны осыдан.
3 – Кәпір деп отыр.
Қашаған атамыз Шыңғысты Адай ұрпағы және оны білмей ұмытсаңдар кәпірсіңдер деп анық көрсетіп тұрған жоқ па?!
«Шын ұлындай Шыңғыстың
Сұрасаң асыл тектері,
Ерлігін айтып мақтасам
Толып жатыр еткені». Бұл Адайдың ақиық ақыны атанған Сәттіғұл Жанғабылұлының «Адайдың он жеті бай-мырзасына айтқаны» атты толғауындағы Адай ата ұрпақтарының «Ірілік жақтан озғандарының» қатарында аталады («Аманат» Алматы-1996. 206 бет).
Шыңғыс ханның тегінің қазақ екендігін Қазақ халқының ұлы ақыны Қазанғап өзінің ата-тегі жайлы жырында:
«Төле дейді ұранын,
Қоғалы дейді тұрағым,
Бақтиярдан ажырап
Бәйдібек бай, Жәнібек
Жалғыз ұлы Жарғышақ
Домалақ деген ананың
Албан, Суан, Дулат боп,
Бөлініп бері шығамын
Жарылғамыс, Жанту боп
Жаныстан келіп тарады
Патша менен ханы көп
Ілгері өткен заманның
Ұлы Шыңғыс ханыңды
Алдымен баян қылайын» (Төле би. –Алматы 1991.-18 бет.) Міне өздеріңіз көріп отырсыздар, Қазанғап атамыз Шыңғыс ханды Қазақтың ұлы ханы деп айшықтап айтып отырған жоқ па?! Егер Шыңғыс ханның тегі қазақ болмаса атамыз өз тегін баяндай отырып Шыңғыс ханды аузына алмаған болар еді.
«Зұлқарнайын Ескендір»,
«Әзірет Әлі», «Шыңғысхан»,
«Қырық тарау ноғайлық»
Дастандарым тағы бар,
Бәрі бізден табылар.
«Бұл да болмайд» десеңіз,
Мына отырған жыршыңыз
Жан қалтасын қағынар.
Өздеріңнен аяйтын
Жыршының не жаны бар?!. (Сұлтан Қадір «Бір тыңдауға бұл қалай?» Атамыз «Зұлқарнайын Ескендірді де», «Әзірет Әліні де», «Шыңғысханды да», «Қырық тарау ноғайлық (Қырымның қырық батырында» бәрінің тегін қазақ деп отыр. Әйтпесе, ол дастандарды жырлап не істесін, жырлағанда да оны кім тыңдар еді. Мысалы, сен өзің орыстың бірінші Петрі жайлы жыр жазып оны жырлар ма едің. Әрине, жоқ деп жауап берерің сөзсіз.
Әділеттің ақ туын» құлатпай, биік ұстаған ел ғана мәдениетті ел болып аталуға құқылы.
«Дүйімбаян, Шыңғысхан –
Нәсілің нұрдан жаралған,
Халқына әділ қараған
Ауыз тимей парадан,
Пақыр-міскін, бай мен бек,
Жарлы, жалсыз, аз бен көп
Бәрінде бірдей санаған» (Сәттіғұл «Аманат» Алматы 1996 115 бет). Адам – Адам болғалы (70 000 жыл) бүткіл жер бетінде қазақ қағандарынан әділетті билік иелері болып көрген емес.
Сол сияқты Адайдың Қосайы Қашаған Күржіманұлы (1841-1929) өзінің «Адай тегі» атты толғауында:
«...Он төрт қабат жер мен көк,
Жаратылған нұрдан, - деп –
Атамыз Сапи, Сапиолла,
Жаралған топырақ, құмнан,-деп,
Хазіреті Шейіш пайғамбар!
О да жаратылған
Бір алланың ішінен,
Рақым еткен күшімен,
Бір тамшы тамған судан, - деп,-
Әр нәрсе солай болатын,
Алланың еткен ісімен,
Естуіңіз жоқ па еді;
Хазіретті Айсаны
Мариям ерсіз туған, - деп,-
Ол күндегі пендеге
Ғайыптан талай бала келіпті
Мезгілсіз туған бір күннен,
Жалтыраған сәулеге
Жеті қабат жер астында
Сарайдың іші толыпты
Онан Дүйім Баян хан
Бізге келіп жолықты
Оның туған анасы... десе, тағы бір көне жырда:
«Дүйін Баян – Шыңғыс хан,
Нәсілің нұрдан жаралған» деп, аруағын атап, бас иіп, тағзым етіп жүретін болған. Дүйім Баян дегені – Шыңғыстың арғы атасы, жазба деректерде Дубу Баян делінеді. Нұр деп Әлеуке (Алан-гуа) ананың нұрдан бала туғанын айтып отыр.
Тура осындай деректі, яғни Шыңғыс ханның тегінің қазақ, оның «нәсілінің нұрдан жаралғандығын» Адай – Тобыштың - Зорбайы Бәйімбет Телеуұлы «Замананың құлқына» атты жырында:
«Ертеде өткен ерлерден
Ноғайлының Едіге,
Шыңғыстың өткен заманы
Асылы нұрдан жаралған,
Таймаған жолдан табаны» деп жырлаған.
Бүкіл әлемді мойындатқан Мұңал мен Шыңғыс ханның тегінің Қазақ, Адай екендігі Манқыстаудың өзге ақын-жырауларының шығармаларында да айқын көрініс тапқан. Мысалы, Адай-Мұңал-Жары-Тастемір ұрпағы Сәттіғұл Жанғабылұлы (1876-1966) атамыз:
«Атамыз Адай – Мұңалдың
Кіші жүздің ішінде
Қарасам қатар теңі жоқ,
Шашылған дабыл-даңқыңның
Баяны болса кемі жоқ.
Бүгінгі жүрген адамнан
Дәрежесі артық жаралған,
Адайдан Мұңал болғанда
Тұсында озған ешкім жоқ» (Жыр-дария 252 бет).
Адай- Қосай ата ұрпағы Қалнияз жырау Шопықұлы (1816-1902):
«Ақ ордасы Адайдың
Үлкен үйім Мұңалсың,
Батырда өзің, пір де өзің
Ұлы жиын құралсың,
Төрт мұңалым тұрғанда
Басқасы келіп Адайдың
Қолынан қалай ту алсын?!! (Жыр-дария. 43 бет). Өте әділ бағасы берілген, Шыңғыс ханды (мұңалдарды) әлемнің ең ұлы тұлғалары деп ЮНЕСКО да мойындаған жоқ па?!
Шыңғыс ханның тегінің қазақ, оны хан көтергендер қазақтар екендігін Маңғыстаулық Қалнияз ақын Шыңғыс ханның тікелей ұрпағы Хиуа ханы Мұхаммед – Рахимге:
... «Аржағым Алаш ұранды
Ел едік байтақ құралды
...Хан көтерген қазақпыз
Шыңғыс хан – арғы бабаңды»... деп жырлаған. «Маңғыстаудың жыр-дастандары» (52 бет).
«Ойыл да Қиыл, Жем, Сағыз,
Қайран саланың жатқан аңғары-ай.
Ақ шалмалы пірлердің
Мешітке жаққан шамдары-ай!
Кәпірден теңдік алуға,
Қайтып та келер деймісің,
Мұсылманның баласы,
Шыңғыстан туған хандар-ай»… Бұл Қазтуған жыраудың атынан айтылған Мұрат ақынның
зары. Біз бұдан бүкіл қазақтың 700-800 жыл бойы, Шыңғыс қағанды әулие деп қадір тұтқанын көреміз.
«Шыңғыс, Бату хандық құрып тұрған ел,
Қарақыпшақ Қобыландылар туған ел,
Ерегескен дұшпан-жауын қуған ел
Емес пе едің – жұртым саған не болды?!».. (Ғұмар Қараш). Қазтуған да, Мұрат та, Ғұмар Қараш та Шыңғыс ханды қазақ деп анық айтып тұрған жоқ па?

Ал, Шыңғыс қағанның өзі елінің амандығын ойлап, ұрпағына мынадай сөз қалдырыпты:
«Құлаш бойымнан тұтамы қалса да,
Сен аман бол, Төре елім!
Тұла бойымнан қайратым кетсе де,
Сен аман бол, Ұлысым!» (С.Сыпатайұлы «Алаш, үш Жүз һәм Қазақ»).

Адайдың әйгілі жауынгер - ақыны Қалнияз Шопықұлы «Бұл Адайдың атасы» толғауында:
«...Бұл Адайдың атасын,
Төре сүйек, ер деген.
Нәсілім төре болғасын,
Қай жерімді кем деген...»-дейді. Бүгінгі өздерін біз жүзге жатпаймыз деп жүрген Төрелердің тегі осы. Олардың да ұраны «Архар».

«...Танымадың атаңды,
Қазақтың ұлы қағаны
Шыңғысхандай бабаңды.
Танымасаң атаңды
Танытайын мен саған
Атамыз Мұңал Жарыдан
Мұңалжар деген тау қалған (Ақтөбе облысы, орысша Мугаджар деп аталады).
Ұлытауым ардақтым
Сарыарқамның төсінде,
Шыңғыстау деген тау қалған.
Сол Шыңғыстың шыңында,
Мұңал деген шың қалған
Алтайдың арғы шегінде
Мұңал деген ел қалған (қазіргі Монғолия).
Тоқтамасаң оғанда,
Соншама милау болмасаң,
Айтқан сөзге көнбесең,
Ақиқат деген ауылдың
Қонағы болып «қонбасаң»
Ұрпағы оның мен қалғам.
Атамыз Жары болған соң,
Шыңғыстан әрі болған соң.
Тоқтамыс-Табай шығады,
Жошыдан бізге қалған жол» (Шыңғыс Хан ұрпағы; Жары-Тоқтамыс-Табайтегі; Аманжол
Орынбасарұлы Шеркешбай. «Адай тегі» толғауынан үзінді).
Мұндай мысалдарды Атам Қазақтың шежіре-дастандарынан ондап, жүздеп табуға болады. Серік! Сіз не сонда, бесіктен беліңіз шықпай жатып, Сол ұлы аталарымыздың бәрін ақымақ демекшісіз бе? Ендігі жауап сізден болсын?
серик
serik-9799@inbox.ru
15-03-15 20:51
шынгысхан монгол сенбесендер букил дуние тарихын каран барлык жерде монгол деп жазылган ал казах хандары мен султандары да монголдар немесе солардын тукымдары абылаида абылхаирда барлыгыда монгол тукымдары биздин ата бабаларымызга билик бермеген бул шындык адаиды мын каинатсанда сорпасы косылмаиды шынгысханга шындыкка тике карандаршеиш олардын бари монголдар жане казах хандыгын кургандар да монголдар
Қазақ 2
15-03-15 20:13
Қожырбайға.... Ау Қожеке Нуһ пайғамбардың ұлкен ұлы Сам кез келген ғылым молладан сұра, тура сөзді әдейі бурмалап отырған мен емес сіз.Шәкәрім Қудайберді ұлы ол өлеңін қазақты пайғамбарымыз Мухаммед саллалаһу алейки саламның сахабаларынан таратқан молдасымақтарға арнап жазған.
Біріншіден Нуһ пайғамбар арап болмаса еврей болған оның ұлдарыныңда ұлты сондай болған деп қай кітапта жазылған.Екіншіден Сам араптардың атасы деп қай жерде жазылған.Сам ақ тұстілердің атасы қазыргі тіл менен айтсақ европеоид нәсілділердің.Еврей мен араптарға Семиттер деп атқойған 19 20 ғасыр ғылымдары.
Ал еврейде арапта өз тарихын Ибраһим пайғамбардан бастайды.Ибраһим ғалейкі саламның ұлкен әйелі Сарайдан туған Исхак пайғамбар еврейлердің атасы.Ибраһим ғ.с. тоқалы Ажар анадан туылған Исмаилдан араптар тарайды.Буны біле тура Қожекау неге жалған сөйлейсіз.
Ибраһим ғ с сөйлеген тіл арамей тілі қазыр жоқ өлі тілге айналған дейді ғылымдар.Бірақ Ибраһим пайғамбардыың әйелінің есімі Сарай қарап отырсақ ежелгі тұркі тілінде САР бул Ақ деген мағана береді, ал АЙ сөзі бул кәдімгі ай.САРАЙ есімі АҚ АЙ деген мағана беріп тур.Онан соң Аллаһ тағаладан Ибраһим пайғамбарға аян берілген әйелінің есімін САРРА деп өзгертіу туралы.САРРА есімі не мағана береді осыған тоқталайық.САР сөзінің АҚ деген мағана беретінін айттық,енді РА сөзі не мағана береді. РА бул НУР деген сөз.
Солай етіп САРРА бул АҚ НУР деген мағана беріп тур.Бунымен не айтқым келді.
Еврей мен Арап жер бетінде пайда болмай турып тұркі тілі шығыс пен батысқа оңтұстікпен сол тұстікке тіпте америка материгінеде тараған.Мысалы ежелг маяа тіліндегі КУКУЛЬКАН- КУК-КӨК,УЛЬ-ҰЛУ деген сөз яғыни аждаһар,КАН-ХАН.КУКУЛЬКАН-көк тұсті аждаһар деген сөз.Көріп отырғаныңыздай тұркі тілі ежелгі дәуірлерде ақ жер жұзіне тараған.Бірінші Адам тілі тұркі тілі болғанба сонда деген сұраққа еш кім жауап бере алмайды.Оны бір жаратқан Аллаһқан біледі.
Ал енді тұркілерді Алтайға апарып тығып қойыу бул енді бекер сөз.КӨК ТҰРКІЛЕРГЕ дейінде КҰННУлардан бурында тұркі ата бабалары жер беті жайлаған.Тұркілердің тарихын ежелгі шумер ассирия хат хет митан скиф сармат кунну ежелгі египет ежелгі ұндістаннан іздеу керек.
Тағы бір айтарым Шежіре сөзі арап тіліндегі ШАДЖАРО яғыни ұлкен БАЙТЕРЕК деген сөзден алынған.БАЙТЕРЕК бул родословная дегені.Бул уғымды бізге араптар ұйреткен жоқ.Бул уғымды араптарға ұйреткен Ажар анамыз.Ажар есімін араптар а әріпінің алдына Һ әрібін қосып айтқандықтан һаджар болып айтылады.Ажар әдемі деген сөз екенін өзіңізде білесіз.
Тағыда бул есімнін ежелгі мағанасы аждаһар.АСНУ АШНУ АЖНУ бұл атаулардың бәрі аждаһар деген мағананы білдіреді.Ежелден тұркілер аждаһаны ҰЛУ деп атаған ұлыушы қасқыр дегені.Ежелгі тұркілердің уғымында Аждаһар бул басы мен аяғы қасқырдікі ал денесі мен қуйрығы ұлкен жыландікі тұрінде тұсінген.Сол ұшында АЖНУ-АШИНА бул дәу қасқыр жылан.
Ажар анамыздың баласы Исмаилдан Қурайш тайпасы тарайды.ҚУРАЙШ арапша өміршең нур,бізше КУР-БӨРІ болмаса БӨРІШЕ.Ай бул ай АЙ БӨРІШЕСІ.АЖАР анамыз тұркілердің хан туқымынан болуы мұмкін дурысын бір Алла біледі.Ажар анамыз ежелгі Мысыр патшасының қолына қалайша тұсіп қалған булда жумбақ шындығын бір Алла білет.
Тұсіндіре алдым ба ойымды?
Ал енді Қожеке Амір екеуіңіздің Шыңғыз ханды біріңіз Адай біріңіз Матай қылғыларыңыз келіп отқаны бул тар уғымдағы өз руыңыздың атын шығарсақ деген мақсаттан ары асалмайтын тар шеңберлі ұғымдағы идея.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
15-03-15 16:39
Русланға! "Шығысхан-Хан Востока, аты Теміржан, қытайлар тілі келмей Тимучин деп кеткен, руы-Бөріжеген, Қият тайпасынан" депсіз. Сіз мұнымен не айтқыңыз келіп еді? Бұл саитте сіз көтерген мәселе, сан рет талқыланып Шыңғысханның Ата-тегі Адам атаға дейін, ұрпақтары бүгінгі күнге дейін жіктелген. Атамыздың тегінің Қазақ екені қазақтың бүкіл зиялы қауымымен толықтай мойындалған.
Сіздің шатысқан жеріңіз "Шыңғысхан-Хан Востока" емес, Шыңғысхан Қазақтың, сонымен қатар бүкіл әлем елдері хандарының Ағасы болып табылады. Лауазымы Қаған.Оның мөрінде "Аспанда Құдай, Жерде қаған, Әлем иесінің таңба-мөрі" деген жазбв болған. Қаған таза Қазақ сөзі. Қаған деген сөз қазақтан басқа ешбір елде жоқ. Сендердің теліп жүрген моңғолдарыңда, билеушілерін Қонтайшы дейді. Қаған деген сөз олардың сөздік қорында жоқ. Ақшалары Теңге деп аталған. Бізде ақшамызды Теңге дейміз. Теңгелерінде "Қазақ", "Алаш", Аға Қан (Қаған) деген жазбалар болған.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
15-03-15 16:13
«Қазақ-2» ге! Иә, Сіз Самның Нұқ пайғамбардың екінші ұлы екенін білмей, немесе біле тұра әдейі жұртты шатастыру үшін екеуінің орнын алмастырып, Самды үлкен ұлы деп жаздыңыз. Себебі, Араптар өздерін Самнан таратады. Менде әдейі, сізді сынау үшін Нұқ пайғамбардың орнын, Оның кенже ұлы Иафетпен алмастырдым. Сіз бұған бірден Назар аудардыңыз. Демек, Сіз Кімнің үлкен, кімнің кіші екенін жақсы білесіз және олардың орнын біле тұра әдейі алмастырдыңыз. Айтыңызшы, Сіз мұны Не үшін істеп отырсыз. Бізді (Қазақты) не осындай қарапайым тарихты білмейді деп ойладыңыз ба? Қатты қателестіңіз? Егер зер салып оқыған болсаңыз, одан кейінгі абзацта «Нұқтың ортаншы ұлы Сам (Шам) өз әулетімен қазіргі Иран, Арабия жерлеріне барып қоныстанды» деп жаздым.
Сіздің бұл жазбаңыздың сыры бізге жақсы таныс. Кезінде Арабтардың бүкіл қазақты Арабтан тарады деген жалған қағиданы қазақтардың санасына сіңдіру саясаты болған. Ол жайлы бізде жазылған жазбалар жетіп артылады. Соның бәрі әйгілі Шәкәрім қажы атамыз \"Қазақтың арғы тегі батыр түрік, Арапсың деген сөздің түбі шірік. Пәленше сахабаның баласы деп, Бүлдірген дін жамылған өңкей жулик.\" деген жыр жолдарын қалдырып кеткен. Сізге берер жауабымыз осы.
Жастарымыздың басын қатырмаңыз.
Руслан
rudzktk@mail.ru
15-03-15 09:06
Шығысхан-Хан Востока, аты Теміржан, қытайлар тілі келмей Тимучин деп кеткен, руы-Бөріжеген, Қият тайпасынан. Інілері-Қайсар, Бектұр,Беркөтай. Қазақ көз тимесін деп Көтібар деген атты қойған сияқты, Шыңғысханның інісі Беркөтай(Дай половой орган), немере ағасының аты Таркөтай(Узкий половой орган) болған. Әйелі Бөртені меркиттерден алып келе жатқанда жолда босанғасын Жолшы деп қойған, екінші баласының аты Шағатай, үшіншісі үйде туғасын Іргетай(Угедай деп кеткен), төртінші баласын кілең бала болғасын үй балаға толды деп Толыүй деп атаған. Шығыс хан деген атақты Қытай мен Сибирді жаулап алғаннан кейін берген. Батуханнын аты Ерсайын, ол Батысты жаулап алғаннан кейін күннің Бату мен Шығунан Батухан деген атақ берген. Батуханның ең бірінші орыс жерін жаулап алған, оған баласы болмай қызын орыстың князының баласына беріп өзін патшайым қылған. Қызын қорғауға телехранитель ретінде 50 мың қол жасақ берген, оны орыстар қазақ деп айта алмай, казаки деп кеткен. Құрылтай болғанда билігі болмағасын орыс күйеу арақ ішіп бірнеше рет жиналысты жіберіп қойғаннан кейін оған \"мас күйеу\" деген атақ берген. Содан Ресейдің астанасы Москва болуы содан. Кейін Алтын орданың хандарының ұрпақтары таққа таласып бірін бірі өлтіріп тарағанда, сол мезгілдегі орыс ханы Ермекті(орыстар Ермак дейді) сібірдегі хандарға барып келісіп орыстарға бағынуға келіскен, себебі Ермак әскерінің саны көп болмаған оның соғысуға жағдайы келмеген. Ермектің лауазымы есаул болған(ауыл иесі-дегеннен шыққан). Сібірмен келіскеннен кейін Ермек әскерін шығыстан қауіп жоқ болғандықтан, сол мезгілдегі орыс патшасы батыс пен онтүстікке Запрожье, Донның Урал жаққа шекараны кузетуге орналастырған. Байкал-Бай көл(Богатое озеро), Тюмен-төмен(низина), Алтай-Алты ай(Шесть месяцев) қыс болғаннан, Сібір-сібірлеп таң ату(жайлап), Урал(Орал-вернись) деген, Саратов-Сарытау(Желтая гора), Орынбор(Меловое место) деген қазақ сөздерінен құралған
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
15-03-15 08:51
Әмір Бауырым! Сау бол! Жылың құтты болсын! Жүз жаса, ұрпағыңмен мың жаса". Сол бұрынғыдай мен ойлаған жерден дөп бастың."Қазақ 2"-ге менде осыны айтпақшы едім.
Амир
2552162@mail.ru
15-03-15 06:11
Қатар отырған 30 адамға , біріншісінен бастап құлағына сыбырлап"Шыңғысхан Алтайдың тумасы, ол дүние жүзін жаулап алып ,парсы халқын, арабтарды,түркіліндіріп, түрік мемлекетін өркендетті" деп айтып, бір -біріне сыбырлап жалғастыра жеткізуді сұрасаң, соңғы адам "Шыңғысхан мұсылмандарды қырды, арабтардың қалаларын жойды, Түркілерді Монғолдар анау арабтарға дейін қуды" -деп жауыап береді!!! Ойткені 30 ішінде 4 діндар, 4 мәңгүрт, 4 қалалық, 1 профессор бар!
Олардан "АРТЫҚ" білетін ешкім жоқ деп есептейді!!!


Амир
2552162@mail.ru
15-03-15 05:57
!"....Нұх пайғамбар 1500 жылға шамалас өмір сұрген.Нұх пайғамбар қазақ жерінде қара шаңыраққа ие болсын деп Самның кенжетайын, Хамның кенже ұлын,Иафестің кенже ұлын
Қазақ жерінде қара шаңырақта қалдырған....."
"Нұх пайғамбар 1500 жылға шамалас өмір сұрген"- деген тұжырымды жасап жүрген адам, Қытай жылнамашылары сияқты екен.Әр аттылы жауынгерді 10 адамға теңеген және қазіргі тарихшылар сияқты 3 ЖҮЗ-ден 500000 жауынгер жинап жүрген, Корей киносы сияқты 1 000 000 әскер болды деп
жар салушылар сияқты! Әлде "опиумның " әсері ме екен! Мені дінсіз, надан деп айтатын боларсыңдар! Бірақ "ҚырыҚ өтірікті" тарихқа айналдырмаңдар!
Қазақ 2
14-03-15 19:43
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрімге Ассалаумағалейкум сізгеде наурыз мейрамы құтты болсын.Менің жазғанымды қәте тұсініпсіз Сам Иафеттің ұлы деген сөзді жазғам жоқ.Сам Нұх пайғамбардың ұлкен ұлы Хам Нұх пайғамбардың ортаншы ұлы Иафес Нұх пайғамбардың кіші ұлы.Нұх пайғамбар ұлдарының бәрін таратып жіберіп қазақ жерінде жалғыз қалыуы мұмкін емес.Нұх пайғамбар 1500 жылға шамалас өмір сұрген.Нұх пайғамбар қазақ жерінде қара шаңыраққа ие болсын деп Самның кенжетайын, Хамның кенже ұлын,Иафестің кенже ұлын
Қазақ жерінде қара шаңырақта қалдырған.Самның кенжетайының ұрпағы ұлы жұз,Хамның кенжесінің ұрпағы орта жұз,Иафеттің кенжесінің ұрпағы кіші жұз.Қазақ жері киелі жер бұкіл адам баласының қара шаңырағы.
Жер бетінде еш бір халық өздерін ұлы орта кіші жұз деп ұш ірі тамырға бөлмейді.Бөлмейді деген сөзді дурыс тұсініңіздер бұл жерде ру руға жік жіке бөлініп бір бірін алалауды айтып отырғаным жоқ.Қазақтың өз елін ежелден ұш қанатқа бөліп басқарыуы Нуһ пайғамбар
заманынан қалған дәстұр.
Сам ақ тұсті халықтардың атасы сол ұшін ұлы жұз Ақ арыс деп аталады.Орта жұздің Жан арыс аталыуы Ұлы жұз бен кіші жұздер жанарыстан қыз алып қыз берісіп отырған сондықтанда орта жұз жан арыс.Жан арыс өмір силаушы аналар елі дегенге саяды.
кіші жұзден хандар шыққан сол ұшінде Бек арыс.
Ұлы жұздің тағы бір аты Ұйсін ұлкен шаңырақ деген сөз.Орта жұздің жинақы атауы екеу Арғын және Болат.Арғын кұміс деген сөз, болат кәдімгі қара темір құрыш.Орта жұздің булай аталыу сыры мынада.Орта жұздің ұлы және кіші жұздермен қыз беріп қыз алысқаны жөнінде айттым.
Ал енді әйел заты Һауа анамыз Адам атамыздың қабырғасынан жаралған оны білесіздер.Қабырға қыйсық болады тура жарты ай сықылды, сол ұшында ежелгі замандардан айел затының символы жарты ай.
Ай әппәқ болады тура кұміс сыяқты кұмістің тағы бір атауы ақ алтын.Арғынымыз осы Ар хун сөзінен шықан Ар сөзі Ақ таза деген мағана береді.Хун бул ақ қу ақ қаз.Солай етіп Арғын бул кұміс ақ алтын.Әйел атауының өзі Ай елі айдың елі деген сөз.Әйел затының символы жарты ай.Ал енді әйел затының қабырғадан жаралғанын айттым.Қабырға бул темір сияқты қатты болады.
Сондықтанда ежелгі әйел билеушілердің титулы Хатун, темірдей қатты деген сөз қазырғы заманғы тіл менен айтсақ железная леди.
Міне сондықтанда орта жұздің ортақ атамасы Арғын және Болат.
Кіші жұздің ортақ атамасы Алшын-алтын деген сөз.Алтын Алшын сөз тұбірі Ал-мәңгі дегенді білдіреді яғыни Алтын тат баспайтын металл деген мағанада.
Ал енді Нуһ пайғамбар біздіңше айтсақ Сары тұсті Ра, Заратуштра деп жұргеніміз тура осы Нұһ пайғамбар.Заратуштра бул Сары тұсті РА дегенді білдіреді.РА сөзі нур дегенді білдіреді.Біздіңше РА бул Қу болады.ҚУ АН.ҚУ ақ қу ақ қаз-ақ Аллаһтың нур деген мағанада.АН бул аспан дегенді білдіреді.ҚУ АН нан қазіргі ҚУ АН ЫШ сөзі келіп шыққан.
РА сөзінен орыстың РА ДОСТЬ РА ДУГА сөздері келіп шыққан.РАДУГА сөзінің синонимі АР КА ИМ. АРКА бул доға РА нур сөзі ИМ.АРКАИМ сөзі ИМның болмаса РА ның жарты шеңбері деген мағанада.
НАУРЫЗ мейрамы Нуһ пайғамбарымыздың Қазықурт тауына тоқтаған кемесінен жерге тұсіп жер бетінде адамзат жаңа өмірін бастаған кұннен бастап тойлана бастаса керек.
Нуһ пайғамбарымыздың таратқан діні ең ежелгі жалғыз Тәңріге жалғыз Қудайға сиыныу дінін Ислам діні келгенше бузылмай жетіуі және Ислам діні мен біте қайнасып кетіуі Нуһ пайғамбардың қазақ жерінде өмір сұргенінің тағы бір дәлилі болса керек.
Амир
2552162@mail.ru
14-03-15 14:27
Қазақ2!!!\
\ В.И. Лениннің \\\" Религия-Опиум для народа!!!\\\" деген сөзі жақпайтын, діндарлардың жек көретіні болса да, Ол Тура айтылған сөз! Дінге қарсы емеспін, бірақ сенің сөздеріңнен шошынайын дедім.Қазақты туған Арабтар демексің сірә? Бәсе, оңтүстіктің адамдары неге өзбектерді жақсы көреді десем!Онда Сирияға неге бармағансыңдар?\
\ Біз Алтайдан тараған ұрпақпыз!!! Ол дәлелденген, Оны Ұмытпаңдар!\
\
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
14-03-15 11:34
Қазақ-2ге! Сіздің Самды Иафестің үлкен ұлы дегеніңізге басқаша дерек ұсынамыз:
«Нұх пайғамбар үш ұлын үш тарапқа: Хам атты ұлын Үндістан жаққа, Сам атты ұлын Иран жаққа, Иафес атты ұлын солтүстік жаққа жіберді. Үшеуіне айтты: «Адам перзенттерінен үшеуіңізден өзге ешкім қалған жоқ, үшеуіңіз үш жұртқа отырыңыз, ұрпақтарыңыз көп болса, сол барған жерлеріңізді жұрт етіп отырыңыз.
Иафес атасының әмірімен Жуды тауынан кетіп, Еділ мен Жайық суының арасына қоныс тепті. Иафестің сегіз ұлы бар еді, ұрпақтары көп болды. Олар мыналар: Түрік, Хазар, Сақлап, Орыс, Мең, Шын, Кеймар, Тарих. Иафес өлерінде өз орнына үлкен ұлы Түрікті отырғызып, өзге ұлдарына: «Баршаңыз Түрікті патша біліп, оның сөзінен шықпаңыздар», -деп өсиет қылды, оған Иафес ұғланы (оғланы) деген лақап қойды.
Түріктің төрт ұлы бар еді; Түтік, Хакал, Барсажар, Амлақ. Түрік өзі өлер шағында үлкен ұлы Түтікті өз орнына отырғызып, қайтпас сапарға кетті» (Әбілғазы «Түрік шежіресі» Алматы-1992 12 бет).
Әбілғазы баһадүр ханның (Қазақтың ұлы қағаны Шыңғысханның үлкен ұлы, яғни тақ мұрагері Жошыдан тарайтын ұрпақ) бұл шежіресіне күні бүгінге дейін ешбір тарихшы күмән келтірген емес.
Әңгімемізді әріден бастасақ, Нұх пайғамбардың да тегі қазақ болатын, оның кемесі (топан суда тоқтайтын жер таба алмай алты ай жүзген) тоқтаған жерінде, яғни Қазығұртта (Қазық жұртта) күні бүгінде де қазақтар отыр. Оларда осы біз сөйлеп жүрген тілде сөйлеген. Нұх пайғамбардың үш ұлының ең үлкені Қам өз әулетімен қазіргі Үнді елі жеріне кетіп, сонда қоныстанды. Қазақтан бөлініп өзге өңірге алғаш (бірінші болып) қадам басқан Қам атамыз болды. Қазақтың «Қадам (Қ-ада-м)» - Қамның атасы деген сөзі осылай дүниеге келді. Жылқы мен жылқышылардың пірі Қамбар атамыздың да тегі осы.
Ортаншы ұлы Сам (Шам) өз әулетімен қазіргі Иран, Арабия жерлеріне барып қоныстанды.
Ал, Нұхтың кенжесі Иафес, әке бұйрығымен солтүстікке (Европа жеріне) қоныс аударды.
Нұқтың өз елі қазіргі қазақ даласындағы Қазығұрт тауы (Сырдария өзені) алқабын жаз жайлау, Маңғыстауды қыс қыстауы етіп, мәңғі тұрақтап қалды. Ата жұрт бүткіл жер шарындағы үш ұлының елдерін осы өңірден басқарды. Осы өңір сан мыңдаған жылдардан бері бүкіл әлем елдерінің астанасы болып келеді. Көшпенді ел (қазақтар) бүкіл әлем елдерінің ана тілін ешбір елдің тілімен будандастырмай бүгінгі күнге жеткізді. Біздер Нұх атамыздың қарашаңырағының иесіміз. Қазақтың Иа, Иә, Ие, Кие, Қия, Қарақия, Қиян, Қия деген сөздерінің түбірі (Иа) сол Иафес атамыздан қалды. Еске ұстайық! Сөз түбірі (өз түбі, яғни сөздің атасы) ешқашан жаңылысқан емес.
Суға кеткен қауымнан (Құдайкенің көші) тек қана Нұқ пайғамбардың кемесіне мінген, мұсылмандықты мойындаған 80 адаммен оның өз отбасы ғана аман қалды. Ұлы Жаратушы – Алланың бұйрығымен бұл қауымның соңына соңғы нүкте болып Нұқ атамыз қойылды. Соған сәйкес сөйлемнің де соңына Нүкте қойылды. Нүкте - Нұқ атамыздың лақап аты. Екеуінің түбірінің бірдей болатыны осыдан. Тағы да қайталаймын. Сөз түбірі ешқашан жаңылыспайды.
Бұл қауымның ғұмырларының соңына «нүкте» қойылуына олардың Аллаһқа иман келтіруден бас тартулары себеп болды...
Бізде (Маңғыстауда) бүгін наурыз мерекесі басталды. Жаңа жылыңыз құтты болсын. Ойға алған игі істеріңіз жемісті болсын!
Қазақ 2
14-03-15 04:12
Айта кетейін Аллаһтың Самад есімі ақ деген мағана бермейда аллаһқа анандай мынандай деп өз білгеніңше сипат беріу кұнә.Нұһ пайғаммбардың ұлкен ұлы Сам барша ақ тұсті халықтардың атасы болған соң СА сөзі ақ деген мағанада қолданылып кеткен.
Қазақ 2
14-03-15 04:03
Ұйсіндер Нуһ пайғамбардың ұлкен улы Самның кенже баласынан тарайды,Сам ақ деген мағана береді Аллаһтың Самад есімінен алынған.Ұйсін ұлкен ұй шатыр деген мағана береді.Ұй бул ұй, сун биік ұлкен деген мағана береді.Мысалы сұнғақ бойлы ұзын биік деген мағанада.
Орта жұз Хамның кіші улынан тарайды Хам қара торы халқтардың атасы Керейлердің қара қарғалар аталыуының себебі бірі сол болса, екіншісі Төбе билердің барлығы Керейлерден сайланып отырған.Сондықтан керейлердің таңбасы әскер-крест ашамай қылыш деген мағана береді яғыный жазалаушы деген мағанада.Қылышты кері аударсақ крест болады крестің екі шетіне екі тостаған ілсек Кір болады яғыни таразы весы.
Керейден шыққан төбе билер айыпталыушыны жазалағанда, айыптаушы жақты және қорғаушы жақты тыңда екі жақтың пікірін таразы кірге салып ойша өлшеп айыпталыушыға ұкім шығарған.Өлім жазасына буйырса жазаланыушының қылышпен басын шапқан
әлде оны крест-ашамай ағашқа керіп асып қойып қыйнап өлтірген.Енді жазалаудың тұрі көп қой ежелгі крест-ашамайға керіп жазалау тұркілерден шыққан кейін бұл басқа жерлерге тараған.Христиандардың крест деп табынып жургендері біздің төбе билердің
атрибуты ғана.Крест-ашамай қылыш кері аударсақ таразы кір болады.
Керей сөзі керілген кұн дегенді білдіреді яғыни шаңырақ.Керейлердің қара қарғалар аталыуының екінші себебі осы олардан төбе билер сайланған, қарға сөзі қарғыс айтыушы деген мағана береді яғыни жазалаушы.
Кіші жұз Иафеттің кенже ұлының ұрпақтары ежелгі патшалардың бәрі осылардан шыққан.Соның ішінде хан тухымы Әлімдер айты айтып турғандай алтын сөзінің тұбірі Ал мен семит тіліндегі ИМ жалғауы қосылып алтын тухым дегенді білдіріп тур яғыни хан тухымы.Әлімдер ежелден хан тухымы бырақ булардың шежіресі ұлы Саргон-Шаррукин-Шарухан-Сары ханнан бастау алады.
Саргонның лақап аты қыпшақ-ағаш қап дегенді білдіреді.
Аңыз бойынша жас жаңа туылған нәрестені ағаш сандыққа салып суға ағызып жіберген, ағаш сандықты ханның бір бағша суаратын сушысы тауып алып баққан.Әлімдердегі аңыз бойынша оны ханның екі жауынгері судан алып шыққан судан алып шыққан жауынгердің есімі Қиат екен ол баланы алып тәрбиелеп соңынан ер жеткен сандықтан шыққан сары бала ұлы хан болыпты.Ал екінші сарбаз сандықты алып бай болыпты соннан Байұлдары тараса керек.
Амир
2552162@mail.ru
13-03-15 12:03
make !
Шыңғысқанның шындығы -Ол Орхон-Енесей жазулары ,ЫрықБітіг және өз бағасын алмаған СС, Біз анау айтты,мынау айтты деп өсек жинамауымыз керек. Жазылған Шыңғысхан тарихы алдымызда мен мұндайлап тұрса да оны неге зеттемеске!!! Тасқа ойып тұрып жазып кетті емес пе ҰлыЕнеміз! Ондан неге қашқақтайсыңдар?
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім! Егер найман христиан дінді болған болса,неге оның ізі де жоқ?
Тәңіріге табынғын наймандарды шатыстырып Несториан дінді деп швығыру -өрескел қателік! Менің анам өле-өлгенше Алланы аузына алмай Тәңірі жарылқасын,Төңірі жар болсын кеткен еді, әлде Наймандар Иисус Жар болсын деп кеткенін көріппедіңіздер?Тәңіріден соқ Христиан дінін алып, қайтадан Тәңірі денін қабылдады деп ойлайсыңдар ма?
Несторий Христиан дініне қарама қайшы уағыз татарқан, ал ол Нестораин дінін ұсмтағандарға еш қатысы жоқ болған,оны жиі жазып жүр! Нестор немесе Несториан деген сөз "ұя" "алғашқы", "бастапқы" деп аударылады!!!
Ол нені білдіреді? Ол христиан дінінің "алдындағы дін" деп Тәңірі дінін айтқан,
Қазақтар "тартқан бас" маңдайына христиан болғаннан Аша (крест) таңбасын ойған жоқ!Ол Тәңірілік жұрнағы! Біреу солай жазды деп Найман мен Керейді "шоқындырып" әдейі басқа қазақтан бөлу ғана мақсат болған, соның уыты әлі кеткен жоқ. Христиан діндегілер суретке-иконаға табынған, қайда сол суреттер?
Аджи айтқаны негізінен дұрыс, бірақ айғақтар аз!

Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
13-03-15 09:27
(make mjm5588 12-03-15 23:53) Інім! Шежіреші мен тарихшының үлкен айырмасы бар. Саған шежірені зерттеуге кеңес беремін. Тарихшылар тек қана жазба тарихқа сүйенеді. Ал, Атам Қазақтың Ата Шежіресі (ата-тек) сен айтқан тарихқа тәуелді емес. Тарих оған әрқашанда тәуелді және оның аясы өте тар болады. Себебі, Шежіре Тарихқа «не оттап тұрсың» деп» «ежірейе» қарап, оның білім аясының өте тарлығына байланысты оған тарих деп ат қойыпты деген аңыз бар біздің елде. Өзің көріп отырғандай Шежіренің сөз түбірі «ежіре», ал тарихтың түбірі «тар» болатыны осыдан Інім.
Осыдан 8 жыл бұрын көптеген БАҚ-тарда «ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛЫ ҚАҒАНЫ ШЫҢҒЫС, МЕНІҢ ҰЛЫ БАБАМ» деген зерттеу еңбегімді жариялағанымда, сол газеттерді (Үш Қиян) сенің еліңде сатқызбай қойған. Сол үшін, сол газет мақаланы аяғына дейін жариялаудан бас тартқан. Ал, бүгін міне Қазақтың үлкен ұлы, тақ мұрагері Ұлы Жүз – Үйсін және ең кенжесі, яғни қарашаңырағының иесі Адай болып, Шыңғыс қаған менің атам деп таласып жатырмыз. Бұл мен үшін Аса қуанарлық жағдай. Себебі, Шыңғыс қағанды менің бабам деп, Қазақтың үлкен ұлы мен кенжесі мойындаса, қалғандары (ортамыздағылар) ешқайда қашпайды. Күні ертең-ақ, біз қателескен екенбіз деп қайтып келеді. Атам Қазақтың «Ат айналып қазығын табар, Ер айналып елін табар» деген мақалының сыры осы.
Ал, сенің Шыңғыс қағанды Үйсін дегеніңізге келсек. «Үйсін руының (Сарыүйсіндердің) ұраны «Байтоқ». Дулаттарға алтыншы атадан барып қосылады. Сарыүйсіндердің рулық таңбасы астында айқышы бар ( ), төртбұрыш болып келеді. Сарыүйсіндердің осы рулық ұраны мен таңбасы бізге белгілі күллі деректер мен ел арасынан жинаған жазбаларда бір ауыздан мақұлданады. Х1Х ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында Сарыүйсін руы Іленің оң жағасындағы Күрті өзенінің сағасындағы Сарытауқұм ұшы-қиырсыз өңірін қоныстанған болатын» («Үйсін руы» энциклопедия дерегінен алынған мәлімет).
Баршамызға белгілі Ұлы Жүз – Үйсін, Ақарыс (Аға Арыс) деп аталады. Өздеріңіз көріп, аты айтып тұрғандай Үйсін – Ұлы Жүз (Қазақтың үш Жүзінің, сонымен қатар бүкіл әлем елдерінің ең ұлысы) және сонымен қатар олар Қазақтың үш арысының (Жанарыс пен Бекарыстың) Аға Арысы, яғни бәрінің ағасы деп отыр.
Біз қазақ мал баққан елміз, ең алғаш рет даланың жабайы аңдарын қолға үйреткен, яғни жабайы қодасты сиырға, жабайы құланды жылқыға (атқа), архарды қошқарға, таутайлақты түйеге, киікті ешкіге айналдырған елміз. Қазақтың барлық ежелгі сөзінде, тіпті күні бүгінде де Шопан Атаны қой мен қойшының, Қамбар атаны жылқының, Ойсыл Қараны түйенің, Зәңгі бабаны сиырдың, Сексек атаны ешкінің пірі (ұстазы) деп атаймыз.
Қазақтың үлкені (ең ұлысы, үш жүзінің ағасы) осылардың бәрін ең алғашқы болып іске асырды. Қазақ мақалындағы «Ұлы жүз-Үйсінді қауға беріп малға қой» деген сөз ешқандай қорлау сөз емес, бұл бүкіл қазақтың олардың «авторлық құқығын» мойындағандық. Бүкіл қазақ (әлем) осы бір ауыз сөзбен олардың «авторлық құқығын» қорғап отыр.
Екіншіден, «отан отбасыдан басталады», «отбасы шағын мемлекет» дейміз. Бұл жерде де «Үйсіндер» авторлық құқықтарын сақтап отыр. Себебі, отбасы мен үй синоним. Біз күні бүгінде де отбасы, ошақ басымызды қорғайтын және олар паналайтын мекен-жайымызды үй деп атаймыз. Бүкіл қазаққа, әлемге отбасын, үй салып қорғауды үйреткен солар болатын. Бұл кімде-кім «мың жерден, басын тасқа ұрса да» солай. Бұл жерде Үйсін атамыздың (Ұлы Жүздің, Аға Арысымыздың) авторлық құқығын ешкім тартып ала алмайды. Ол Ұлы Жаратушы-Алланың болмаса, адам баласының қолынан келмейді.
Авторлық құқық демекші, үй, үйлі-жайлы, үйлі-баранды, үйлесім, үйрек, үйрену, үйшік, үйік, үйір, үйші, күйші т.т. сөз түбірінде «үй» деген түбірі бар барлық атаулардың авторы Үйсін аталарымыздың елі болып табылады.
Үшіншіден, аталарымыз Ақиқатты ағадан ізде, Ақиқатты солар біледі деген. Ақиқат пен Ағаның сөз түбірілері «ақ (ағ)» болатыны осыдан. Інім! Есіңе ұста! Қазақ та сөз түбірі ешқашан жаңылысып көрген емес және ол ешқашан жаңылыспайды да. Мұны ежелде қазақтың бес жасар баласы да білетін. Ал қазіргі түсіне алмай жүргендер, Дарвиннің (адамзат маймылдан тарады деген) ілімін басшылыққа алып, маймылға бала болуға жақындап жүргендер.
Ондайларға сенің бүкіл қазаққа әйгілі атаң Майқы би "Кімнен кім туады?" деген сұраққа былай деп жауап берген екен:
Тұлпардан тұлпар туады,
Сұңқардан сұнқар туады,
Асылдан асыл туады,
Жалқаудан масыл туады,
Масылдан мал бақпас туады,
Тілазардан қылжақбас туады,
Таздан жарғақбас туады,
Сараңнан бермес туады,
Соқырдан көрмес туады,
Мылжыңнан езбе туады,
Қыдырмадан кезбе туады,
Маймылдан маймыл туады.
Бізге, яғни бүгінгі Қазаққа керегі Ағаларымыз (Ұлы Жүз-Үйсініміз, Аға Арысымыз) бүкіл Қазақтың арын сол аталарындай болып қорғап, ағалық міндеттерін атқарса екен дейміз.
Ал, Ұлы Жүз, Аға Арыс – Үйсін атамыздың ұрпақтарына Шыңғысханға таласудың ешқандай қажеттігі жоқ. Себебі, бүкіл қазақ сендердікі. Бәрі сендердің інілерің.
Ол сендердің інілеріңнің ұрпағы. Себебі, Үйсін елінің (руының) құрамында Мұңал, Қарақұрым (Шыңғысхан империясының астанасының Қарақорым деп аталған себебі осы) және барлық тарихи деректер де жазылғандай ол шыққан Қиян атты ру жоқ. Және өзің көріп отырғандай, таңбаларың да (гербің де), ұраның да сәйкес келмейді. Демек, босқа таласудың еш қажеттігі жоқ.
Сен қазір осыған таласатын болсаң, сенің бұл әрекетің өзбектің өз аты (Өзбекістан) деп жазулы тұрған таңбасына (гербіне) менікі деп таласқаныңмен бірдей болып шығады.
Інім! Атам қазақ өз тарихын бір ауыз сөзбен жазған. Әр ұғым да, әр атау да сол ұғымдарды дүниеге әкелген адамның (рудың, тайпаның) атасы тұрады, ол сөздің түбірі (өз түбі, яғни сөздің атасы) деп аталады. Сөз де Ата да бар, Ана да бар. Сөздің атасын айттық. Енді анасына келсек, сөздің анасы тіл. Тілің болмаса, сөз дүниеге келмейді, яғни сөйлей алмайсың. Бүгінгі Адайлардың «Тіл таңбалы Адайлар» атанып жүргенінің сыры осы. Ең бірінші болып Адам Ата мен Ауа Ананың тілі шыққанына қандай дау бар. Бүгінгі Адайлар сол түпкірдегі адам Атаның «қарашаңырағының» иесі. Екеуінің де «Ада (Ата)» деген бір түбірден болатыны осыдан. Шыңғыс қағанның да таңбасы осы «Тіл таңба», оны кей деректерде, мысалы «Алтан Тобышта» «Қас би таңба» деп те атайды. Бүгінгі Каспий теңізінің дұрыс атауы осы. Шыңғыстың ұраны «Архар». Егер тарихтан хабарың болса, Қой мен қошқардың пірі Шопан Ата екендігін білетін боларсың. Міне осы Шопан атаның да моласы осы Маңғыстауда.
Қазақтың барлық шежіре дерегінде, Адай барлық рулардың ең соңында тұр. Ол Қазақтың үш Жүзінің ең кішісі Кіші Жүзінің, Кіші Жүздің ең кішісі Он екі ата Байұлының, Он екі ата Байұлының ең кішісі Адайдың барлық ұлдары мен немерелерінің ең соңында Мұңал тұр. Демек, бұл қазақтың «қарашаңырағы, яғни ең кенжесі Адай, Ал Адайдікі Мұңал деген сөз. Шежіре-тарих ең кенже ұлда ғана толықтай сақтала алады. Біле-білсеңдер Маңғыстау да (Адай да) бүкіл әлемнің тарихы сақтаулы тұр.
Ал, енді інім! Ұлы Жүз Үйсіннің құрамындағы «Үйсін-Бай-Шора-Алым-Есен-Асау-Жүз-Дәу-Елсау-Нулы-Абыл-Қайыр-Бақ-Таң-Пәр-Мән-Майқы(Майқы би)-Ұзын-Сақ-Ал-Иба-Райым-Бармақ-Он-Тағар-Озбай-Оңбай-Егін-Азбан-Әшеке-Үйсіл-Сақал-Жан-Мерке(ЖАЛАЙЫР)-Манақ-Орақты-Андас-Ор-Онтұр-Бәкір-Ұзық-Тор-Көк-Бөгде-Қара-Бұрық-Кер-Құмыр-Бұрыл-Шамшы-Тілеуберді-Қашау-Досан-Тұрымтай (атақты шешен болған)-Тұмағұл-Діл-Баян-ЕСУГЕЙ-ТЕМІР(Темірші),(Шыңғысхан)-Жошы,Шағатай,Үгедей,Төле» дегенге келсек, бұл да ешқандай қателікке жатпайды. Себебі, ежелгі қазақтың кез-келген отбасын да (руын да) атасының інілерінің баласы, «Ағаның үйі Ақ мешіт» деп, атасының да, оның балаларының да үйіне, бөлек отырған руына да барып тұра берген. Олар оны ешқашан жатырқамаған. Өз балалары мен інілерінен кем көрмеген. Демек, Шыңғысханның тегі үйсіннің ішінде болуы ешқандай әбестік те, жаңсақтық та емес. Өзің көріп отырғандай, Шыңғысханның тегі Үйсіннің рулық құрамында тек қана Дүйім-Баяннан-Есугей-Темір (Шыңғысхан) болып таратылады.
Енді сізге сұрақ? Олардың арғы аталары қайда? Бүкіл әлем шежіресі Шыңғысхан шыққан руды ежелгі түріктің (қазақтың) Қиян (Қият) руынан демей ме? Олардың қазіргі ұлтқа айналған руын Мұңал (Моңғол), астанасын Қарақорым демей ме? Енді өзің ойлап қара, неге олар Үйсіннің құрамында жоқ. Жоқ болатын себебі, Дүйім-Баян-Есугей-Темірдің (Шыңғысхан) аталары Ұлы Жүз-Үйсіннің Ақарыстың (Аға Арыстың) кенже інісі Кіші Жүз-Бекарыстан тарайды. Сондықтан, Мұңал (Моңғол), Қарақұрым (Қарақорым), Қиян (Қият) рулары Қазақтың кенжесі Адайдың құрамында тұр. Шыңғысханның осы аталарынан тарайтын рулар, олардың атындағы әулие-қорымдар, солардың атындағы жер-су атаулары Маңғыстауда күні бүгінде де бар. Қиянның қасында жер бетінің ешбір жерінде кездеспейтін Бөржігін («Құпия шежіреде» Шыңғысханды Мұңалдың Қиятынан тарайтын Бөржігіннің ұрпағы деуші еді ғой) атты жерде бар. Егер сіз, бұған дау айтар болсаңыз, онда сізге қазақтың ұлттық салт-дәстүрі мен шежіре-тарихын әлі де толығырақ зерттеу түсуіңізге кеңес беремін.
Інім! Есіңде ұста, нағыз тарихшы болу үшін, бірінші Атам қазақтың шежіре жасау қағидасын толық меңгеруің шарт. Әйтпесе, жұрттың бәрін шатастырасың. Бар жоғы бір ғасырға жетпейтін уақыт ішінде қазақтың өз шежіресінен ажырауына бірден-бір кінәлі ғылым, бұл бүгінгі шежіреге сүйенбей жазылған жазба тарих болып табылады.
Менің осы кеңесімді қолданатын болсаң, түбінде сенен ұлы Тарихшы шығады. Ылайым да, солай болғай!
make
mjm5588
13-03-15 03:17
абылай хан дулат толе бидин малын баккан дулат негизинде.казактар тура осылай жузге болинип журген кез болатын.жонгарлардын шапкыншылыгына тотеп арен тотеп берип журген кез болатын.кейбир рулар типти жонгарларга сатылыпта кетти аттарын.аитпайак койайын казирги мен менсип журген сол кездеги руларды.. улы жуз ресейге толыгымен кирмеди.сондыктан ресей патшайымы екатерина казакка иритки жиберу ушин болу ушин абылайды орта жуздин хканы деп айтты шындык осы.абылай жетим ости толеби оган аке болды устаз болды. сосын толеби оны торе баласы деп хан етти.торе ол уйсин...жалпы айтканда казакка коп енбеги синген ру ол дулатпен аргыннын енбеги синди деп ойлайм.шындык.ол мактаныш емес ол суракка жауап.саткындарга коргасын.болгенди бори жид.
make
mjm5588
13-03-15 01:02
уисиннин шежиреси ибрахим .онын баласы исмаил содан тараган урпактардын бири мекреил.одан бери бизге карай урпак кейки би .одан бери майкы би.одан урпактын бири бактияр.одан ойсыл мен уйсин.мине уйсиннин конелиги осы.
make
mjm5588
13-03-15 00:29
казактын уш жуз дегени шынгыс ханнан бери карай бастау алатын сиякты.онын алдында жуз туралы ангиме естимедим.хан жерди басканнан сон улдарына боле бастады ягни жуз жузге топ топка боле бастаган сиякты.бир баласы улкен аталарды баскара бастсды ягни улы жузди.калган балдары киши аталарды деген сиякты аимак аимакка болип баскарды.деген оиым.оган деин казак кошпенди рулардан курылган.сол ру ата аркылы бир бирин тани билген казактар.ей бала кимнин баласысын.алде мына кырдагы мал жан кай казактыки а деген сиякты.уйсиндикима.а ол улкен тамыры коне атаго.ботен емес.казакта аркашан улкенди сыйлаган.тегин сыйлаган.жалайырды канлыны сарыуйсинди сондыктанда кош басы.коне деп жогры отыргызган.шынгысхандыда жогары котерген
make
mjm5588
12-03-15 23:53
шынгыс хан казак уисин ол шындык.. 20 гасырдын басында турар рыскулов монголия мемлекетин куруга астансы улан батор болуга ат салыскан.кожырбайулы мухамедкаримде айтып отыр казангапта бабамызда айтты деп. казангап бабанын оленинде окысаныз айтылып тур уисиннин урпагы екени.сосын мухамедкарим ага мырза отирикти босип жаза бермениз.жазганынызга толык козиниз жетпейинше Алланын алдында алаланбаныз.оиткени шынгысханнын жасаганына сиз жауап бермейсиз.онын ози жауап беред.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
09-03-15 07:55
Қазаққа (tamdi2015@mail.ru)! Ежелгі қазақтар, мен қазақпын деп айту үшін үш сатыдан: біріншісі шариғат (Құдайдан қорыққан, Ұлы Жаратушыға, Пайғамбарларына, кітаптарына иман келтіріп, тек қана жақсылыққа жарысқандар); екіншісі тарихат, аты айтып тұрғандай ата-бабаларымыздың тарихын (жақсысын да, жағымсызын да) білу. Жақсысын жалғастырасың, жағымсызынан қашасың; осы екеуінен өткеннен кейін алдыңнан үшінші саты шығады. Оның аты Ақиқат, яғни шындық. Алланың жолы Хақ және әділетті болатыны осыдан. Інім! Мен қазақпын деп, кеуде соғуың үшін осы үш сатыдан өтуің керек. Тағы төртінші саты бар. Оның аты Мағрипат, яғни ғылым мен білім. Ол саты Алланың адамға берген сыйы.
Демек, тек «тірі жан» болмай, нағыз адам, яғни Қазақ болу үшін:
Кәпір емес мұсылман болып, шариғатқа (Ислам) жүгініп, оның қағидаларын толық орындауымыз керек екен. Ата-бабаларымыз ең алғашқы Алынша ханнан бері Мұса пайғамбардың жолы мұсылмандықты мойындаған. Ешбір дінді мойындамайтындарды «кәпір» деп атаған.
Ата-бабаларымыздың өткен тарихы мен шежіресін білуіміз қажет. Қазақта бұл жайлы «Тегін білмеген тексіз», «Жеті атасын білмеген жетесіз» делінеді. Тарих болғанда, қазіргі тарихшылардың айтып та, жазып та және ең басты мақсат етіп қойып жүргендеріндей, ұлы аталарымыздың туған немесе өлген күндері емес, олардың бүгінгі әлем мәдениетіне қосқан үлестерін және олардың аты-жөндерін біліп, сол үшін мақтануымыз шарт. Келер ұрпақ сол ұлы аталарының ізгі істерін алға жалғастырып, солардан үлгі алып, соларға ұқсап бағуға тиіс. Ал Біз «Адамзаттың атасы маймыл, Адам маймылдан тарады» деген Дарвиннің сандырақ ілімін басшылыққа алып, қайсымыз бұрын маймылға бала боламыз, деп шапқылап жүрміз.
Қазіргі көптеген құран оқитындардың Құранды түсінбей жүргендерінің басты себебі олардың тарихатты мойындамайтындығында жатыр. Ал, Құран болса тұнып тұрған нағыз тарих пен ғылым. Онда адам баласының 70 000 жылғы тарихынан хабар беретін қаншама деректер келтіріліп, қаншама пайғамбарлардың, ұлы ғұламалар мен ұлы патшалардың атқарған игі істері мен есімдері және Алланы мойындамай, халыққа қиянат жасағандардың да қиянат істері мен есімдері қоса аталады. Демек тарихатқа жүгініп, оны білмесең Құранды ешқашан түсіне алмайсың.
Демек, Ата-баба тарихының жақсысын да, қателескен жерлерінде білуге тиіспіз. Бұл бізге аталарымыз жіберген қателіктерге ұрынбай, жақсысын жалғастыру үшін қажет.
Құдай мен Құранды мойындамай, ата-бабаларыңның тарихын білмей адам баласының көзі ешқашан ақиқатқа жетпейді. Әрқашанда ақиқатты біліп, ақиқатқа жүгінген адам ғана Алланың сүйген құлы. «Алланың жолы ақиқат» делінетіні де осыдан. Шындығында да, жер бетінде ақиқат пен әділетті іздемейтін адам жоқ. Тіпті өмір бойы Алланы мойындамай, адам баласына жақсылық жасап көрмеген, ең әділетсіз адамның өзі басына іс түскенде әділет іздейтіні кім-кімге де белгілі емес пе?! Демек, жоғарыда аттары аталған үш сатыдан (Шариғат, Тарихат, Ақиқат) өту әр бір қазақ азаматы үшін парыз, міндет болып табылады.
Осы жоғарыда көрсетілген үш сатыдан өткенде адам баласының алдынан «мағрипат», яғни ғылым мен білімге кең жол ашылады. Адам баласы өз жанынан ғылым шығара алмайды, жаралып, жасалып қойған нәрселерді сезеді, көзбен көріп, ақылмен біледі. Яғни, тек қана Ұлы Жаратушыға аян дүниелерге көзі жетеді.
Көрсетілген үш сатыдан, яғни шариғат, тарихат және ақиқаттан өтіп барып жасалған ғылым халыққа қызмет жасайды, олардың аты ел аузынан ешқашан түспейді. Аттары әспеттеліп, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, мыңдаған жылдарға кетеді. Мысалы, Шопан атаны алайық. Даланың жабайы аңын ең алғашында ұстап, қолға үйретіп, оны қойға айналдырған атамыздың аты Шопан. Тегі Тобыш. Сан ғасырлардан бері Шопан ата қорымы мен мешітінің басында тек қана осы ата ұрпақтарының шырақшы болып келе жатқаны осыны білдіреді. Шопан мен Тобыштың түбірлес болатыны да осыдан. Сондықтанда бүкіл қазақ баласы Шопан атаны қойдың, қойшының пірі (ұстазы) деп ардақ тұтады. Сонымен қатар, Шопан атамыздың атын дәріптеп, ұмытпау үшін қой бағатын бүкіл малшы, қойшыны да шопан деп атай береді. Демек, Шопан атамыздың аты Қазақ пен оның ана тілі тірі тұрғанда өлмейді. Үш сатыдан өтпей барып жасалған ғылым халыққа қарсы қызмет жасайды. Олардың есімдерін ешкімнің білгісі де келмейді және оларға қарғыс айтылады (Мысалы, ядролық, химиялық, бактерологиялық, нейтрондық қаруларды ойлап тапқан азғынға қандай құрмет болуы мүмкін). Онысын өздері де сезеді.
«1. М. Калашников – орыс инженері, АКМ автоматының авторы.
2. С.Коэн – америкалық инженер, нейтрон бомбасының авторы.
3. Сахаров – орыс ғалымы, сутегі бомбасының авторы.
Сутегі бомбасын жасаған, белгілі академик Сахаров екені белгілі. Ол жасаған «бомба» мыңдаған адамның жанын қиып, мыңдаған адамды ауруға ұшыратты.
Ал, нейтрон бомбасын жасаған С.Коэн болса чех журналисіне берген сұхбатында өзінің жасаған нейтрон бомбасы жайлы, сүйсіне көңіл толған кейіпте, «мен адамзатқа пайдалы, үлкен жақсылық жасадым, ол нейтрон бомбасы. Бұл бомба адамзаттың қолымен жасалған бірде-бір дүниені қиратпайды. Бұл бомбадан кейін қала сол күйінде бүлінбей аман қалады» деген. Бұл ғалым, сол қала тұрғындарының түп-түгел қырылатыны жайлы, тіпті есіне де алмаған. Ал дүниенің аман қалатынына қуанғанда қойған. Бұл «ғалымның» еңбегін қалай бағалаймыз. Коэннің өлер алдында не дегені белгісіз, ал бірақ академик Сахаровтың өлер алдында «мен қателескен екенмін, не үшін ғалым болдым, не үшін осы бомбаны жасадым, адамзаттың алдында, Жаратушының алдында не деп жауап беремін» деп қиналғанын, көптеген Бұқаралық Ақпарат Құралдары оқырмандарға жариялады.
Ғылым адам игілігіне жасалуы керек (М.Көрпелиев «Үйлесімділік Әліппесі» Алматы-2011. 41 бет).
Қосарымыз: «Коэн - еврейлік текті білдіретін фамилия. Лондоннан (Англия) Америкаға қашып барған эмигрант. Тамақ рагінен қайтыс болған.
Коэны, кохены (ивр. כֹּהֵן‎‎) — иудаизм дініндегі еврей діни қызметкері Ааронның ұрпақтары» (Википедия – ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет). Кохен (Кохан) бұл баяғы Библияның Жаңа Өсиетіндегі (Евангелие) Зебедей (Жебедей) ұлы Қоханның ұрпақтары.
Михаил Калашников та өлер алдында Ұлы Жаратушының алдында сан миллиондаған адамдардың өзі жасаған АКМ-інен (оқпен атылатын Калашников автоматты қаруы) қаза тапқанына жаны қиналып, өкініш білдіргенін, оның Шіркеуге барып өз істеген ісіне өкінгені жайлы көптеген баспасөздер жарыса жазды.
Біздің аталарымыз осы төрт сатыдан өтіп, оларды толық меңгерген жандарды «әулие» деп атаған. Манқыстаудағы осындай әулиелердің саны 360. Олардың ешқайсысы жоғарыда көрсетілгендей сорақылықтарды (халыққа зиянды дүниелерді) жасамаған.
Сондықтан олар сан мыңдаған жылдардан бері бүкіл әлем елдерімен Әулие деп әспеттеліп келеді.
Өзіңе Қазақ деген ең ұлы ардақты атты иемденген Інім! Сенің де осы үш сатыдан өтіп, нағыз қазақ болуыңа тілектеспін.
Ал, төртінші сатыға қарай өтіп жатсаң, онда менің қуанышым да шек болмас еді.
қазақ
tamdi2015@mail.ru
08-03-15 06:00
Мәдібек сен жириновксидын руынан емессінба??????
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
05-03-15 05:11
АЛТАЙ СӨЗІНІҢ ТОЛЫҚ МАҒЫНАСЫ\
\ Әмірге! Бұл тұжырымыңызға толықтай келісемін.Себебі, олар Атам қазақтың \\\"Атаға қарап ұл өсер, Анаға қарап қыз өсер\\\" деген мақалының сырын бізден жақсы біліп тұр. Оларға біздің де өздері сияқты, Дарвин айтқандай маймылға қарап бой түзегеніміз керек. \
\ Өткенде Алтай сөзінің негізгі мағынасын әдейі толық ашпай кетіп едім. Ол жерде Онғыдай деген атаудың болу себебі мынадай. Сіз ол \\\"жерге\\\" өзіңіз де жетіп қалған екенсіз. Айта кетейін. Алтай біріккен сөз. Толық мағынасы Алдыңғы (алғы, алғашқы) Дай болып оқылады. Тарих та Дайлар (Дай-дахи, Массагеттер, бұл баяғы Кирдің басын торсыққа салып, қақпаға іліп қоятын Тұмар ханымның елі) деп аталған, Ұлы халықтың болғанын тарихтан шамалы да болса хабары жандардың бәрі білсе керек. Сол Дай ешқайда жоғалып кеткен жоқ. Бар-жоғы Дай деген сөзіміздегі \\\"Д\\\" дыбысы \\\"Т\\\" деп оқылады. Алтай сөзінің шығу тегі осы. Мұны Маңғыстауда білмейтін адам жоқтың қасы. Бұл бізде екі сөздің бірінде қолданылады. Мысалы, Ад - Ат, Адай - Атай, Адам - Атам, Мадай - Матай т.т. болып кете береді. Бұл қағида қазақ та тек қана \\\"Д\\\" мен \\\"Т\\\" дыбысына қатысты емес, қазақ та мұндай мысалдар өте көп. Соның ең негізгісі Манқыстау (Мандардың қыстауы) - Манғыстау (Маңғыстау) болып айтыла да, жазыла да береді. \
\ «Құпия шежіре де» айтылатын Шыңғысханның бала кезден үш рет анттасып дос болған, кейіннен сол өңірдегі 13 тайпа елдің барлығы бірігіп хан сайлаған Жамуқаның тегін Тайшуыт демеуші ме еді. Сол Тайшуыттың да (Дайжуыт) толы мағынасы Дай жұрты. Жамұқаның тегі Тобыш. Бұл Адайдың тоғызыншы ұрпағы. Сол шежіре де Жамұқаның руы Жажир Адай – Жадыран деп айқын көрсетілген. Жадыран атты ру Адай шежіресінде Тобыш-Ораз-Алып-Шегем-Бабық-Жұмағұл-Ұлғай-Бодат-Жадыран болып таратылады. Бұл баяғы Ү ғасырдағы Римге дейін билігін жүргізген Еділ (Еуропада Аттила деген атпен белгілі) патша шыққан ел. Сол Аттиланың тікелей ұрпақтары Маңғыстау да Қараш деген ру атымен күні бүгінде де ғұмыр кешіп жатыр. Сол жердегі тайпалардың Шыңғысханды хан сайламай, Жамұқаның сайлағандарының да сыры осы. Тобыштар Адай (м) атаның тоғызыншы буын ұрпағы. Шыңғыс қаған туының тоғыз шашақты болатынының да сыры осы.\
\ Ал, Мұңал (Монғол) бұл Адай (м) Атаның оныншы буын ұрпағы. Ол жердегі Онғыдай деген топономикалық атаудың болатын себебі осы.\
\ \
\
Амир
2552162@mail.ru
04-03-15 03:53
Алтайда Онгудай деген жер атауы бар, сол атаудың шығу тегі Адай сөзі болуы мүмкін.Алтай атаулары түбірі Қазақ сөздері, кейін будда діні кіргеннен кейін сәл бұрмаланған, қатты бұрмаланған уақыты орыс легі келгеннен басталған. Соның өзінде әлде де көптеген атаулар бұрынғы мағынасын жоғалтпаған. Ал Алтайда 12-13 ғасырда
гүлденген қалалар болғанын Орыс тарихшылары мен археологтары мойындап отыр және де еш уақытта зерттеулер тоқтамаған. Соның өзінде Еш Мағлұмат ЖОҚ!!! Неге оларды құпия ұстайды? Өйткені Шыңғысхан заманынана сыр шертетін жәдігерлердің жоқ болғаны оларға керек. Бұхтарма ұігіріндегі және де басқа Көне түркі жазуларын жойып жіберді, көшірмесі бар деп жазады бірақ ол бізге көрсетілмейді!!! Барнауыл қасында еөне қала барын жазады, бірақ мардымсыз ғана мағлұматтар.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
03-03-15 13:05
Інім! Қазақ үшін орынды айтылған уәжге тоқтамау үлкен қасірет. Алдыңғы пікірімді алып тастағандарың бекершілік болды. Ол пікірді жұрттың бәрінің білгені жақсы еді.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
03-03-15 08:47
Әмірге! Негігзі мәселеден біршама ауытқып кеткен сияқтымыз. Шындықты «шетел» айтпаса мойындамайтын қазақпыз ғой, енді оларға да сөз берейік:

ШЫҢҒЫСХАН ЖӘНЕ МҰҢАЛДАР ӘЛЕМ ТАРИХШЫЛАРЫ ЖАЗБАЛАРЫНДА
— Әлемді жаулаған әйгілі қолбасшы Шыңғыс хан моңғол болмаған, шын мәнінде, Шыңғысхан — түркітілдес тайпалардан тарайтын қазақ. Алтын Орда тарихын ұзақ уақыт зерттеген белгілі ғалым, «Страна Моксель», «Москва Ордынская» атты тарихи кітаптардың авторы Владимир Белинский осындай тұжырым жасады.
Оның айтуынша, Кеңестік тарихшылар қаншама бұрмалағанмен, Шыңғыс ханның қазақ екендігін дәлелдейтін фактілер жеткілікті. Шыңғыс ханның ұрпақтары, Алтын Орданың хандарының барлығы Моңғолстанда емес, қазақ жерінде отырғанының өзі-ақ осыны білдіреді, дей отыра Ұлы қолбасшының қазақ болғандығын тарихшы Владимир Белинский көптеген нақты фактілермен дәлелдейді.
«Наймандар, керейлер, қияттар мен меркіттер моңғол емес, түркі тайпаларына жатады. Олардың ұрпақтары қазіргі Қытай жерінде өмір сүріп жатыр, тілдері қазақша. Темуджиннің әкесі (қазақша Теміршін болып айтылады) Есүгей қияттардың ханы болған. Шешесі Оян меркіт руынан. Шыңғыс ханның әйелі — Бөрте қазақтың қоңырат руынан шыққан. Оның барлық ұлдары түркі есімдерімен аталды. Моңғолдарда ол кезде де, қазірде де ондай есімдер болған жоқ. «Хан» деген сөздің өзі моңғол емес, түркілердікі. Моңғолдар өздерінің басшыларын «қонтайшы» деп атаған. Шыңғыс ханды әдеттегі қазақтың құрылтайында хан көтерген. Ал моңғолдарда мұндай сөз жоқ. Тәңірге табынатын тек қазақтар ғана қайтыс болғандарды аз адам білетін, құпия жерге апарып жерлеген.
Шыңғысхан Шығысқа жорыққа шыққанда түрік тайпалары оны бірден мойындады. Сондықтан ол Қазақстан жеріндегі көшпенділермен соғысқан жоқ.
Наймандар және қазақтың басқа рулары Шыңғысхан империясына оның дүниеге келер тұсында қосылды. Оның Шығысқа жорығы Хорезм билігіндегі елдермен ғана болды. Осындай пікірді орыс тарихшысы Мұрат Аджиде ұстанады.
Оның тұжырымынша, Шыңғысхан Алтайлық көшпенділердің өкілі. Ол Қытайға жорыққа шығар алдында өзінің қол астына Моңғол тайпаларының да бастарын қосқан болатын.
«Жақын арада Шыңғыс ханның қазақтан шыққаны ресми түрде мойындалады. Өзіндік көзқарасы болғанмен, Қазақстан Ресей мен Қытайға әлі жалтақтағаны болмаса, тарихта жазылған мифтерге сенгісі жоқ» деп мәлімдейді тарихшы Владимир Белинский.
Мұрат Аджи мен Владимир Белинскийдің тұжырымдарын айғақтайтын бір жағдай бар. Ол, Шыңғысхан империясында соғылған ақшаларда «Қазақ», «Алаш» және “Аха Қан” (Аға Қан (Қан-аға) деген жазбаның болуы.

— Орыстың белгілі ғалымы Л.Л.Викторова: «Сол кездің моңғолдары үшін ата-бабаларының өнегесі ұрпағының жадында жатталып қалуына ұмтылу, дәстүрге және туыстық қатынасқа ерекше құрметпен қарау тән болған. Өздерінің шыққан ата-тегін жаңылыссыз жатқа білетін білгір шежірешілер өз білімдерін балаларына ұқыптылықпен беріп отырған. Сол себепті де шежіре кітаптары бірінші дереккөзілік мәнге ие».

— «Жылнамалар жинағының» авторы «моңғолдың шыққан тегі — түрік» деп айқын көрсеткен.
Түсініктеме: Еңбектің авторы Рашид ад-Дин Фаздуллах ибн Абул-Хаир Али Хамадани – Моңғол империясының дәуірлеп тұрған кезінің көз көрген куәгері, Шыңғыс ханның тікелей ұрпағы Ғазан хан мен Олжайту ханның уәзірі болған адам. Осы арада басын ашып айта кетер бір мәселе – бұл еңбектің авторлығы бір адамға телінгенімен, шын мәнінде, «Жылнамалар жинағы» (1300-1310 ж.ж.) – ұжымдық еңбектің жемісі. Заманында білікті билеушілердің бірі болған Ғазан хан ғұлама уәзірі Рашид ад-Динге арнайы тапсырма беріп, қасына мұңғұл халықтарының тарихын мейлінше терең білетін, даланың теңдессіз шежірешісі Болат бастаған алты моңғол шежірешісі мен сол кездің ең мықты деп есептелінетін бірнеше білікті тарихшысын (Абдуллах Қашани, Ахмед Бухари және т.б.) қосып, осы еңбекті жазғызған. Сондықтан да бұл еңбекті өз заманының білімді де білікті мамандары бірігіп шығарған энциклопедиялық жинақ деу артық айтқандық болмайды.
Міне, осы энциклопедиялық еңбекте моңғол халықтарының шығу тегіне қатысты: «Барлық моңғолдар, түрік тайпалары және барлық дала тұрғындары Абулджа ханның тұқымынан тарайды», — деп, ақ қағазға қара сиямен ап-анық етіп жазылған. Автордың мұндағы «Абулджа-хан» деп отырғаны бүкіл түрік халықтарының түп атасы деп есептелінетін Нұх пайғамбардың баласы Йафет (Йафес).
Арнайы тапсырмамен моңғолдар тарихын жазуға арналған шығарманың бірінші томының бірінші кітабының моңғол халықтарының пайда болуы мен олардың түрлі тайпаларға бөлінуіне арналмай, «Түрік халықтарының пайда болуы және олардың түрлі тайпаларға бөлінуінің жағдайы туралы» деп аталып, тек түрік халықтарына арналуы – сол түп бастаудың бірлігін, яғни мұңғұлдардың шыққан тегінің түрік және оның тарихи шындық екенін мойындаудан жасалып отырған іс екенін пайымдау онша қиындық туғызбайды. Егер сол кезде мұндай мойындау болмаса, Бірінші кітап түрік халықтарына арналмас еді…

— Орыс генералы Иванин, монғолдарды – жартылай жабайы бақташылар деп бағалады. Оның пікірінше бақташы монғолдар, 1211-1216 жылдар аралығында Цзинь имепериясын жаулап алғаннан кейін олардан соғысу тактикасы мен стратегиясын үйреніп, бұл ғылымды жетік меңгергені сонша жарты әлемді бағындырып, өздерінің ұстаздарынан да асып түскен. (О военном искустве при Чингисхане и Тамерлане. Алматы. Санат. 1998. 28-29 бетт). Осындай пікір білдіргенде Иванин, 100 мың ғана әскері бар, әскери ғылымды меңгермеген монғолдардың өздерінен 3 есе көп, соғыс өнерін жете меңгерген қытайларды қалайша жеңуі мүмкін екендігін ой елегінен өткізбеген. Логика бойынша соғысудың тактикасы мен стратегиясын білмейтін бақташы монғолдар, өздерінен 3 есе көп, әскери ғылымы мен техникасы дамыған, соғыс өнерін жете меңгерген қытай әскерін жеңуі, мүмкін емес. Олай болса, Иваниннің монғолдарды – жартылай жабайы бақташылар ретінде бағалайтыны және олар, соғысуды қытайлардан үйренген дейтін пікірі түп – тамырымен қате.
Себебі европалықтар, Шыңғысхан басқарған монғолдардың Орта Азиядағы Хорезм мемлекетіне жасаған шабуылын, жабайы көшпелі тайпалардың өркениетті елге жасаған шапқыншылығы, деп қабылдады. Олар, монғолдарды дамымай арта қалған жабайылар, деп түсініп, олардың Қайырхан мен хорезмшах Мұхаммедті жазалау үшін Хорезм еліне жасаған жорығын, жабайы жыртқыш аңның адамға тарпа бас салатын шабуылына теңеді. Хорезм әскерінің Шыңғысхан әскерінен жеңілуін, хорезмшах Мұхаммедтің соғыс тактикасында жіберген қателігінен болған кездейсоқ жеңіліс, деп бағалады. Ал, Шыңғысханды – әлемді жаулап алуды мақсат тұтқан баққұмар, қанышер, жауыз, өзімшіл озбыр билеуші бейнесінде берді. Европа, араб және орыс тарихнамаларында білдірілген осындай пікірлер мен тұжырымдардың, теңеулер мен бағалаулардың Шыңғысхан мен монғолдар туралы шындыққа қаншалықты жанасатындығын тарихи-этнологиялық, археологиялық фактілер мен адамзат қоғамы өрістей дамуының тарихы негізінде қарастырып көрейік.
Шыңғысхан басқаруындағы монғолдар, 1211 жылы Цзинь империясының Уша қаласына шабуыл жасап, төрт жылдың ішінде Қытайдың солтүстігін, Орта Қытай жазығындағы астанасы Пекинді, 1215 жылы басып алған кезде монғол әскерінің саны 100 мың ғана, ал Қытай әскері, олардан 3 есе көп болған. Монғолдар, 1219 жылы Хорезм мемлекетіне қарсы соғыс ашқан кезде олардың әскерінің саны 150 мың, ал хорезмшах әскері, олардан 3 есеге жуық көп болған. Осыған қарамастан Шыңғысхан әскері, Цзинь империясының астанасын алып, толық болмаса да жартылай бағындырды, ал Хорезм мемлекетінің әскерін күйрете жеңіп, оны да толық бағындырды. Ресейдің XIX ғасырдағы әскери тарихшысы, генерал М.И.Иванин, монғолдардың соғыс жүргізу тактикасын арнайы зерттеп «О военном искустве при Чингисхане и Тамерлане» дейтін зерттеу жазған (Алматы. Санат. 1998). Егерде монғолдардың соғысу тактикасына арналып зерттеу жазылған болса, онда монғолдарда әскери ғылым жақсы дамыған. Егерде монғолдарда әскери ғылым жақсы дамыған болса, онда олар, дамымай арта қалған жабайы халық болмаған. Қандай да бір ғылыммен айналысып оны дамыту, адам интеллектісінің бір деңгейде тоқырап қалмай даму үстінде болғандығын дәлелдейтін физиологиялық факті.
Қытай, монғол және басқа да тарихтардың деректеріне сүйене қытай киноматографистері 2007 жылы шығарған «Шыңғысхан» атты тарихи фильм дерегі бойынша Шыңғысхан, батысқа жорық жасап бүкіл әлемді жаулап алуды ойламаған, тек өз қоластындағы елшілікке жіберілген 500-дей адамды жазықсыз өлтіргені үшін Отырардың билеушісі Қайыр хан мен хорезмшах Мұхаммедті жазалауды ғана мақсат еткен. Тарихи драмадағы Шыңғысханның батысқа жорық жасауына себепші болған мотив туралы дерек пен Рашид-ад-дин және Әбілғазының тарихи шығармаларындағы Шыңғысханның Хорезм еліне шабуыл жасауына себепші болған мотив туралы дерек, бір-біріне сәйкес келеді. Қытай киноматографистерінің тарихи драмасында да, аталмыш мұсылман тарихшыларының шығармаларында да Шыңғысханның Хорезм мемлекетіне қарсы соғыс ашуына кінәлілер ретінде иналшық Қайыр хан мен хорезмшах Мұхаммед аталады. Осымен қатар тарихи драмада, Шыңғысхан мен оның ұрпақтарының Хорезмнен бөтен батыстағы көптеген елдерді жаулап алуына себепші болған бір-ақ адам – Отырар билеушісі Қайырхан екендігі атап көрсетілген.
Тарихи драма мен аталмыш мұсылман тарихшылары шығармаларының деректері бойынша Шыңғысхан, себепсізден-себепсіз баққұмарлық, атаққұмарлық пендешілікпен бірде-бір тайпаға немесе елге өздігінен шапқыншылық жасамаған, яғни жаулап алу соғыстарын жүргізбеген. Ол, 9 жасында әкесіз жетім қалып, әділетсіздік пен кедейшілікті, қиыншылық пен қорлықты, зорлық пен зомбылықты көп көріп, досқа адал, дұшпанға мейрімсіз болып өсті. Досқа деген адалдығы сондай, өзіне бірнеше рет опасыздық жасап өлтірмекші болған досы Жамуханы өлімге қимай, оған Монғол мемлекетіндегі менен кейінгі екінші басшы бол, дейтін ұсыныс жасаған. Оның бұл ұсынысын қабылдамаған Жамуха, Шыңғысханнан өзін «қан шығармай» өлтіртуін сұрайды. (С.А.Козин. Құпия шежіре. М-Л. 1941. §200,201).

— Орыс тарихшысы Александр Бушков «Шыңғыс хан және беймәлім Азия» кітабында: Моңғолдардың жартысынан көбі қазіргі кезеңде киіз үйді мекен етеді, ал тұрғындардың білім деңгейі өте төмен дәрежеде. Яғни, Шыңғыс ханның тегі түркі болғандығына сүйенейік… Шыңғыс ханның моңғол болуы еш мүмкін емес. Осы жерде түркілер жайында мәселе қозғалып отыр. Өте ірі көлемде дүниені жаулап алу үшін тек қана үлкен орда ғана емес, сонымен бірге бес қаруы сай, дайындығы мол әскер керек. Моңғолдар ұлттық салт-дәстүр мен мемлекеттіліктен жұрдай болғандықтан, олар аз уақыт ішінде әскер құрып үлгере алмас еді, осылайша бізде Азияда ХІІІ ғасырда мемлекеттілікті құру, кәсіби әскерді жасақтау, басқарушылық жүйені ұйымдастырудың тәжірибесіне кім ие болған деген ең қарапайым мәселенің шешімін тапқандаймыз… Бұл сұрақтың жауабын іздеп жатудың қажеті шамалы. Сұрақтың жауабы анық. Олар, әрине, сан ғасырлық қағанат пен мемлекет кұру тәжірибесі бар түркі тайпалары екені сөзсіз. Демографиялық есеппен XXI ғасырды ХІІІ ғасырмен салыстыратын болсақ, онда сол кездегі моңғолдардың саны 50-60 мың адамды ғана құрайтын. Ал Шыңғыс ханның әскері 300 мың адамға дейін жететін. Моңғолдарға ақиқатты ажыратып алудың уақыты келгендей, сондықтан да олар өзге халықтың тарихына таласпаулары тиіс.
Одан әрі Александр Бушков былай деп жазады: “Моңғол жазуы ХVІІ ғасырда қалыптасты. Сондықтан да қазіргі кезеңде Шыңғыс ханға жақын болып келетін ешқандай жылнама деректер жоқтың қасы”.

1950 жылдардағы Қытай қазақтары көтірілісшілерінің басшысы Оспан батыр жайлы ағылшын жазушысы Гофедей Лияс «Оспан батыр егер бұдан 5-6 ғасыр бұрын дүниеге келгенде аталары Мөңке, Шыңғыс, Темірлан деңгейлес ұлы қолбасшы болар еді» — деп жазыпты. («Намыс». №1 (60). қаңтар 2010 жыл). Ағылшындар Шыңғыс ханның тегінің қазақ екенін білмесе, Г.Лияс бұлай деп жазбаған болар еді.

Биылғы 2015 жылдың 1 қаңтарында «Жаңалықтарда» Британ газеті Шыңғыс ханды ҚАЗАҚ деп жазып жатыр деген айдармен мақала жарияланған.
«Ағылшындардың “The Guardian” газеті “Постсәветтік әлем: Мұндағы 15 мемлекет туралы сізге ең алдымен нені білу керек” деп аталатын мақаласында Қазақстанға арнайы тоқталып өтіп, әлемге әйгілі тұлға Шыңғыс ханды ең танымал қазақ (император) деп жазыпты. Ал Боратты ойдан шығарыған кейіпкер деп атап өткен екен» … (http://www.theguardian.com/world/2014/jun/09/-sp-profil...t-soviet-states).
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
03-03-15 08:38
Әмірге! Менің сізге еш өкпем жоқ. Мартус пен Дарвиннің "Жер бетінде адамдар шектен тыс көбейіп барады. Оларды азайту керек (тек қана күштілер қалуға тиіс) және Адамдар маймылдан жаратылған, Адамзаттың атасы маймыл" деген ілімді Европалықтар бізді, тура сіз айтқандай етіп ойласын деп шығарды. Сіз сияқты білімді жанның осындай қарапайым қағиданы түсібегеніне таңым бар. Еске ұстайық, қазақтар Дарвинге дейін сөздің қадірін жақсы білген, ешқашан екі сөйлемеген, бір ауыз сөзге тоқтаған. Осы орнымен айтылған бір ауыз сөзге тоқтап, сөз қадірін білгендіктен олар ешқашан түрме-зындан салмаған. Олардың білімді, иманды, инабатты, адами қасиеттерінің аса зор болғаны соншалық Оларды бүкіл әлем елдері Қас би (Каспий сөзінің толық мағынасы осы), Бас би, Тау би, Қас батыр, Қас мерген, Қас сұлу, Қас шебер, Қас тұлпар, Қас дүлділ, Қас ақын т.т. деп әспеттеген. Олар әрқашан да тек қана жақсылыққа жарысқан. Мына атақтарды олар сол бәйгеден жүлде ретінде еншілеген.
Ал біз қазір "Кім бұрын маймылға бала боламыз", деп жарысып жүрміз. Сіз екеуміздің бұдан аулақ болғанымыз дұрыс. Сіздің мені, менің сізді салған бойдан мойындай салуымыз міндетті емес. Қысқасы, мен сізге ой салдым. Ар жағын өзіңіз қорытып көрерсіз.
Менің ең ұлы арманым, Атам қазақтың ежелгі Ата салтындағыдай, бір ауыз сөзге тоқтайтын күнге тезірек жету.
Амир
2552162@mail.ru
03-03-15 04:14
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім ! Жазып отырғандарыңыз бәрі де қызықты мағлұматтар , бірақ қазір біз көбіне фактілерге-жазба деректерге(барлығын болмаса да) сүйенуіміз керек! Сөз саралап қиялиланып кетпеуіміз керек деп ойлаймын.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
02-03-15 10:51
Әмірге! Атам Қазақтың шежіре дерегі бойынша үш анадан туған қазақтың үлкен баласының аттары айтып тұрғандай Ұлы жүз – Ақарыс (45 таңбалы), орта жүз – Жанарыс (35 таңбалы, кенжесі кіші жүз – Бекарыс (25 таңбалы). Кіші жүздің үлкені алты ата Әлім (6 таңбалы), ортаншысы жеті ата «Жетіру» (7 таңбалы), кенжесі он екі ата Байұлы (12 таңбалы). Он екі Байұлдарының үлкені Алаша кенжесі Адай.\
\ Адай шежіресі қазақтың көптеген қарапайым руларының шежіресі емес, Адам атаның шежіресі. Шежіре дерегіндегі, Адайдың Қазақтың рулық жүйесінің ең соңында тұрған себебі де осы. Бұл Адайлардың Адам атаның қарашаңырағының иесі екендігін білдіреді. \
\ - Бүгінгі ғылыми айналыста алғашқы адамдар Алтайда өмірге келіп, әлем мәдениеті сол жерден тараған делінеді. Олай емес екенін Алтай деген атауынан да анық көре аламыз. Бұл мәселені бізге шешіп беретін де осы сөздің өзі. Алтай қысқартылған сөз. Мағынасы Алғы (алдыңғы, алғашқы) тай. Ал Тай болса жылқының екі жасар құлынының атауы. Тайдың алдында Құлын (құлыншақ) мен сол құлынды дүниеге әкелген Байтал мен Айғырдың бар екеніне менімен ешкім таласа қоймас. Олардың бәрі Маңғыстауда дүниеге келген. Ат (қазан ат) деген атау Ад қауымының аты. Бүгінгіше айтқанда «Авторлық құқық» сақталып отыр. Алтай ата емес. Бұл есімге ата сөзі қосылып айтылмайды. Бірақ, сөз құрамындағы Ал «алғы, алғашқы) түбіріне қарап Алдыңғы алты елдің (Алашқа жатқан алты елдің) мекені екенін көреміз.\
\ Tағы бір мағынасы алты Ай. Алты санының Балықшы атамыздың лақап аты екендігін ескерсек, бұл ұғымның негізгі мағынасының Балықшы Адай екендігін көреміз. Балықшы Адайда бірінші бола алмайды. Себебі, Балықшы атамыздың алдында Адам (й) атамыз, оның екі баласы және төрт немересі бар. Ежелде қаланы балық деп атаған. Мысалы, қазіргі Пекинді (қытайдың астанасы) біздің аталарымыз Ханбалық деп атаған. Енді осының қасына Баласағұнды да (Балықшы Сақ Күн) қосы қойсаңыз тіпті де жаңылыспайсыз.\
\ - Екінші нұсқа да Үнді Арийлер делінеді. Бұл да жоғарыда көрсеткенімдей алғашқы бола алмайды. Үндінің сөз түбірі - үн. Иә, иә кәдімгі дауыс. Себебі, үн өз-өзінен шықпайды. Оның алдында үнді шығаратын тіл бар. Ең бірінші болып Адам (Ман) атамыздың тілі шыққаны ешқандай дауға жатпаса керек. Ал, тіл болса Адайлардың таңбасы. Бүкіл әлемнің «Тіл таңбалы Адайлар» дейтіндері осы. Бұлар бүгінгі Адайлардың Ман (Адам) атамыздың қарашаңырағы екендігін білдіретін басты дәлелдердің бірі болып табылады. \
\ - Бүкіл жер бетінде тек қана қазақ халқы өз тілдерін Ана тілі деп атайды. Ананың сөз түбірі «ан» мен Манның түбірлес болатыны осы. Қазақтан өзге елдер өз тілдерін Ана тілі деп атамайды. Барлығы туған (родной) тіл дейді. Олардың өз тілдерін Ана тілі деп атауға құқықтары жоқ. Бұл Манқыстаудағы Адам атамыздың және оның қарашаңырағының иелері Адайлардың авторлық құқы. Оны мойындайық, мойындамайық одан ештеңе өзгермейді. Ешкім бәрібір аталарымыздың «авторлық құқын» тартып ала алмайды. \
\ - Әйгілі Нұх пайғамбардың кемесінің қалған жерін кейбір білгіштер Араратқа теліп жүр. Ақиқатында кеменің қалған жері Қазығұрт тауы. «Қазығұрттың басында кеме қалған, Ол әулие болмаса неге қалған» деген тарихи дерек сан мыңдаған жылдардан бері айтылып келеді. Қазіргі Қазығұрт тауы орналасқан Оңтүстік Қазақстан өңірі де ежелгі Адай Қазақтардың қыс қыстауы. Алайда, ол жердегі атауларға «қыстау» сөзі қосылмайды. Себебі, ол алғашқы емес. Жаз жайлауда тұрақты бола алмайды. Тұрақты мекен қыстау. Мандардың тұрақты мекендерінің Манқыстау аталатыны осыдан.\
\ - Әлем елдері алғашқы адамды тек қана екі есіммен Адам және Ман дейтіндері осы. Ман атаның атын Манқыстау ұстап отырса, Адам атаның атын Адай ұстап отыр. \
\ Қазіргі «Адамзаттың атасы маймыл, адам маймылдан жаратылған» делінетін Дарвиннің сандырақ ілімін басшылыққа алып, шынымен де «маймылға» бала болуға жақындап жүргендерге айтарым, бұл шындықты бүгін мойындамасаң, ертең мойындайсың; ертең мойындамасаң, арғы күні мойындайсың; арғы күні мойындамасаң, оның арғы күні мойындайсың. Атам Қазақ сол үшінде «Ат айналып қазығын табар, ер айналып елін табар» шегелеп айтып кеткен. Атам Қазақ өз тарихын бір ауыз сөзбен жазған. Бір ауыз сөзге тоқтаған. Жаудан (қылшылдаған қылыш пен солқылдаған найзадан) қайтпаса да, бір ауыз сөзден қайтып сан мыңдаған жылдар бойы ғұмыр кешкен.\
\
Амир
2552162@mail.ru
01-03-15 15:52
"...........Вообще, древнетюркские надписи расшифрованы В. Томсеном и на основании этих расшифровок первый перевел в 1894году В.В. Радлов, который не мог отличить Тюргешей от несуществующих Кергешей и пошли переводы и только переводы русскими и европейскими учеными и турком Х.Н.Оркуным, которые вообще не рассматривали казахский язык и киргизский язык......."
Қарап отырсаңыз, қазақ тілін ешкім қаперіне де алмаған, ал Қазақ оқымыстылары аударманы аударуға ғана шамасы жеткен.
Оны өзіңіз де көріп отырсыздар!!!
Тағылығ қолын аракік жинай-мығ, талай Өр көне,Орто жұт-ерік етүн, Орто
қана нығ ұдай болғай ол етер, әне біліңлер йабыз ол!
Переводен мной на русский
- Когда необходимо(иногда!) собираем войнов, многих строптивых вынуждая Орда проглотит, только Орда их может сделать сборы регулярным, знайте это-Грозная сила!
-это слова, читается как «жинай» т.е. собирая,кучкуя.
Слово «йабыз», в этом слове, при копировании нет правильно,скопирован буква «З» , где должна быть «Н», тогда читается «йабын»-современное «айбын».
Слово «жұт-ерік», жұт-проглотить, ерік-воля т.е. получится «сделать без вольным». «ұдай»-казахское слово; «ұдайы»-постоянный,регулярный.
Амир
2552162@mail.ru
01-03-15 12:44
Қазақтың ЖҮЗ-ге бөлінуі ҚазақХандығының ең мықты уақытында бөлінген!!! ЖҮЗ-100түмен!!!
Руға байланысты бөлінбеген, бірақ ру санына байлансты бөлінген, сондықтан тығыз орналасқан Ұлы ЖҮЗ дің жері ең аз-оны да түсінуге болады! Ал Алтын Орда тұсында Ақсақ темір ЖетіЖҮЗ -деп, 7млн. халқы бар елді атаған, және де ол атау ОЕ жазуында жазылған!!!!
Амир
2552162@mail.ru
01-03-15 12:33
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім !!! Бүкіл Шыңғысхан тарихы Алтаймен байланысты, Шыңғысханның бүкіл жорығы осы Алтайда басталған, оны да жоққа шығара алмасыз, Ал Адай руының Алтай жерінен шыққыаны көп жазылып жүр!!! Және де Шыңғысханның Алтайдан Қытайға жасаған жолының бәрі Найманның жерлері!!!
Орхон-Енесей жазуын зерттеңіз!!!!
Амир
2552162@mail.ru
01-03-15 12:26
"......Оғыз тұсында мұсылман болды, кейбір халықтар, ағалары, ағаларының балалары Оғыздан басқа жерде еді...."
ОғызХан немесе "Оғыз Наме" тарихына үңілетін болсақ , оның дастанын зерттейтін болсақ, ол сіз айтқандай көне заман шығармасы емес. Ол 14 ғасырда жазылған және ОғызХан прототипі -ол Шыңғысхан!!!! Бүкіл Шыңғысхан тарихын Оғыз бейнесіне келтіріп , мұсылман көзқарасымен жазылған!!! Оны жоққа шығара алмайсыз!
ОғызХан ұстаған "Орман тағысы"-ол Шыңғысханның інісі Жапалақтың ұстаған Бішін(Бич)-жабайы адам!!!
Оны Орхон-Енесей жазуында жазған және де өткен ғасырда Болған өзенінің маңынан кездестірген "Снежный человек"!!! Оның мүсіні Орхоно-Енесей ескерткіштерінің біреуі!!!
Осы мүсінді көрсем бе деген арманым бар, бірақ әзірге еш кітапта кездестірмедім. Ол бары немесе болғаны ақиқат!
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
01-03-15 07:29
ШЫҢҒЫСХАН АДАЙ
639 жыл бойы, яғни 1206 жылдан 1845 жылға дейін Қазақ хандығы (мемлекеті) билігінің басында тек қана Шыңғыс ханның өзі және оның үлкен ұлы (тақ мұрагері) Жошыдан тараған ұрпақтары болды. Демек, Шыңғыс қаған қазақ болмаса, бізде өздерімізді қазақпыз деп атауға ешқандай құқығымыз жоқ. Шыңғыс ханда, оның ұрпақтары да тек қана қазақ елінің тәуелсіздігі үшін қытай, хорезм, жоңғар, орыс басқыншыларына қарсы жан аямай күресті, олар осы жолда ештеңеден де аянған жоқ. Талайлары өмір бойы аттан түспей, мына дүниенің қызығын көрмей кетті. Әңгіменің ашығын айтқанда мынау жарық дүниеде қазақтың тәуелсіздігі үшін дәл солардай күрескен әулет жоқ. Бұл кімде-кім «мың жерден басын тасқа ұрса да» солай. Себебі, ол қазақ қағанатының (Қағанға бүкіл әлем бағынған) қарашаңырағының иесі Кіші Жүз (Алшын-Бекарыстың), оның қарашаңырағы Он екі Ата Байұлының, оның қарашаңырағы Адайдың, оның қарашаңырағы Мұңалдан (Моңғол) шыққан. Шыңғысхан қағанатының астанасының Қарақұрым аталып жүргені, олда оның арғы аталарының аты болатын.

Хандықтарды (мемлекеттерді) билеген ұлы тұлғалардың рулық тегі былайша айқындалады.
1. Ол рулық шежіре (жалпы ежелгі қазақтар ата-тегін сонау түпкірдегі Адам Атаға дейін
таратқан). Бұл дәстүр Маңғыстауда сол бұрынғы дәрежесінде толықтай сақтаулы тұр.
Атам қазақтың «Тегін білмеген тексіз, жеті атасын білмеген жетесіз», «Жеті атасын білген
ұл, жеті жұрттың қамын жер, жеті атасын білмеген құлағы мен жағын жер» дейтін мақалдарының сыры осы.
2. Рулық таңбасы.
3. Ұраны.

Егер осы көрсетілген белгілер толықтай сәйкес келмесе, онда ол тұлға сен ойлаған руға
жатпайды деген сөз. Себебі, біз Шыңғыс қаған атамызды бүгінгі 105 (ежелгі шежірелер де 125) таңбалы қазақ руларының ішінен таба алмасақ, онда біздің де Шыңғыс қағанды қазақ деуге ешқандай құқығымыз жоқ.
1. Шыңғыс қағанның тегі:
Шыңғысханның шыққан Қиян (Қият) руы былайша өрбиді: Қазақ-Кіші Жүз (Үш Жүздің ең кішісі, кенжесі, яғни қарашаңырағының иесі), Бекарыс (сөз түбірі «ек (екі)». Екі саны қазақтың сандық атауы, яғни лақап аты), Алшын (Ең алғаш Ұлы Жаратушы-Алланың бар екенін, Оның шын екенін, Оның мекені биікте (аспанда, шыңда) екендігіне көзі жеткендер). Ол жер күні бүгінде Қыр (биік шартарап), Үстірт (Үстіңгі Жұрт), Сынды (Тауратта, Забурде, Інжілде, Құранда айтылатын Синай (Сынай) тауы осы), Үстірттің ең биік жері күні бүгінде де Шың деп аталады – одан Он екі Ата Байұлы (Алшынның, сонымен қатар бүкіл қазақтың ең кішісі, кенжесі, яғни қарашаңырағының иесі) - одан Адай (Он екі Ата Байұлының ең кішісі, кенжесі, яғни қарашаңырағының иесі, шежіре дерегі бойынша Адайдың ең соңында тұратын себебі осы) – одан Келімберді (Адайдың екі баласының кішісі) – одан Мұңал (Адайдың сегіз немересінің ең кішісі, кенжесі, яғни қарашаңырағының (Мұңал ошақтың) иесі – одан Жаулы – одан Жары – одан Мұрат (Кеще) – одан Шортық – одан Бұқар – одан Құрым (Шыңғысхан қағанаты астанасының Қарақұрым (Қарақорым) атанатын себебі осы) – одан Сүйіндік – одан Тұрнияз – одан – Айытқұл – одан Қиян (Қият осы Қиянның толып-толысқанын білдіретін көпше атауы). Бұл дерек Адайдың әйгілі биі Алшын Меңдалыұлының шежіресінен алынды. (Алшын Меңдалыұлы «Адай шежіресі». Алматы-2002. 225-228 беттер).
Қазақ та «Үлкен ұл тақ мұрагері, кенже ұл қарашаңырақ иесі» делінеді. Өздеріңіз көріп отырғандай, Адай атауы сөз түбірінде Ада (Ата) деген атты иемденген және сонымен қатар Шежіренің де ең соңында тұр.
Маңғыстауда Шыңғысханның арғы аталары Қиян (Қият), Қараман (Әйгілі Шумерлер өздерін Қарабас деп атаған, Шыңғыс қазанның арғы аталары Қараханидтер қағанатын құрған), Құрым (Қарақұрым), Бөржігін атты топономикалық атаулар күні бүгінде де бар. Ал, Адайды қазақ емессің деуге ешкімнің де құқы жоқ. Сол сияқты оның ұрпақтарын да. Себебі, күні кеше патшалық Ресей Адайды (Маңғыстауды) қазақтан бөліп тастау үшін басында Кавказға, кейіннен Түрікменістанға зорлықпен қосқан кезде, біз қазақтың қарашаңырақ иесіміз, ағаларымыздан ешқайда ажырамаймыз, - деп ұлы қырғын-қантөгіспен өз қазағына (Қаз ағасына) қайта қосылған және бүкіл қазақ елі өз жерлерінен айрылып жатқанда Қазаққа атамекен Маңғыстау мен Үстіртті қайта қосқан біздің аталарымыз болатын.
Қысқасы, Шыңғыс қағанды қазақ деп мойындай алмасақ, бізде өзімізді Қазақпыз деп атауға құқығымыз жоқ.
Осы аттары аталған Аталарымыздың басым көпшілігінің, тіпті бәрінің десе де болады әулие-қорымдары Маңғыстау да күні бүгінде де бар. Қиянның қасында барлық ежелгі шежірелерде айтылатын шыңғысхан шықты делінетін Бөржігін атты жер атауы да бар.
Бұндай сәйкестік жер бетінің ешбір елінде жоқ.
Маңғыстауды 360 әулиелі киелі Мандардың қыстауы (Манқыстау) делінетінінің сыры осы. Қазақ та сөз түбірі (өз түбі, сөздің атасы) және оның құрамы ешқашан жаңылысып көрген емес. Сол үшінде оларды «Тіл таңбалы Адайлар» және Қас би (бүгінгі Каспий теңізінің ақиқат атауы осы), Бас би, Тау би (Қазақтың Қап тауын (Кавказ) Албандар (Албания) осылай деп атапты.
Албан демекші, Албания мен Қазақтың Ұлы Жүзіндегі Албандардың тегі: рулық құрамы да, таңбасы да, ежелгі ұраны да, тілі де бір. Албания қазақтан енші алып бөлініп шыққаны, біздегі албандар (Ұлы Жүз) қарашаңырақта қалғандары. Бүкіл әлем елдері осылай тарайды. Мысалы, Моңғолия бөлек шыққаны, Мұңал қарашаңырақта қалғаны; Шеркешия (Ресей құрамында) бөлек шыққаны, Шеркештер қарашаңырақта; Мысырлықтар бөлек шыққаны, Ысықтар қарашаңырақ та қалғаны; Иемен бөлек шыққаны, Жеменей қарашаңырақта қалғаны; Аджария бөлек шыққаны, Адай Жарылар қарашаңырақта қалғаны; Мажарлар бөлек шыққаны, Маңғыстаулық Жарылар қарашаңырақта қалғаны; Буряттар бөлек шыққаны, Бөрі Адайлар қарашаңырақта қалғаны; Мадиярлар бөлек шыққаны, Ман Адайлар қарашаңырақта қалғаны т.т. болып кете береді.
Шыңғыс қаған империясының ұлттық құрамы қазақ руларынан құралған. Оның барлық қолбасшылары да, билері де, барлық батырлары да (Өзі, төрт баласы және әйгілі Жебе (Жебе оның лақап аты және Адайдың таңбасы) ноян Адай, Мұқылай ноян Жалайыр, Шыңғыс қағанның әділ биі, ұлы жыршы, дәулескер күйші, көріпкел бақсы, сұңғыла шежірешісі Кетбұға Найман, бас биі Майқы би Үйсін т.т. бәрі тек қана қазақ руларына жатады.
2. Шыңғыс қағанның бас таңбасы (гербі) «Тіл» және «Қас би» таңба деп аталған. Ежелде де,
бүгінде де Адайлардың «Тіл таңбалы Адайлар» атанып жүргендерінің сыры осы. Біз сол аталарымыз атын қойған Каспий теңізінің жағасында әлі отырмыз. Маңғыстаудан үш рет кеттік, үшеуінде де «Сауран айналып» Маңғыстауға (Ата мекенге, яғни Атам, әкем және менің туған жеріме) қайта оралдық. Ата мекенді сүйсең осылай сүй.
Адайлардың соңғы таңбасы «Жебе», яғни «Садақ». Бұл жерде «авторлық құқық» сақталып тұр. Бұл сол замандағы қарсылысын алыстан жайрататын ең ұлы қару Садақты Адайлар ойлап тапты деген сөз. Мұны тек қазіргі заманның Атом қаруының оқ тұмсығымен салыстыруға болар.
2. Шыңғысхан қағанатының ұраны «Алаш», ал руының ұраны «Архар». Әйгілі Қашаған
жыраудың (Адайдың Қосай руынан шыққан) «Шыңғыс туды Архардан» деп жырлайтыны осыдан. Бұл Шыңғысханның шыққан тегі Маңғыстаулық, яғни Адай деген сөз. Соңғы ғасырда Шыңғысхан ұрпақтары өздерін Төре деп атап жүр. Төрелердің ұранымыз «Архар» дейтіні де осыдан.
Ежелгі аңыздардың бәрінде де Әз күнін (Әз әулие, қазақтың сөз түбірі Аз (Әз) болатыны осыдан) тек қана жұмақтан шыққан қой, және оны бағып жүрген қойшы ғана естиді делінеді. Міне осы аңыз Қазақ деген атпен бүгінгі күнге жеткен елдің түп атасы Әз әулие атамыздың ғұмыр кешкен жері де, моласы да Маңғыстауда екенін айғақтай алады. Ең алғаш даланың жабайы аңын (архарын) қолға үйретіп, қой мен қошқарға айналдырған Шопан атаның моласы да осы өңірде.
Адайларда ежелде «Алаш» пен түбірлес «Алғи» деген де ұраны болған.
«Енді Байұлы болатын Кіші жүздің әрбір руы өзінің белгілі адамдарының атын өздеріне ұран етіп кетіпті.
Беріштер Ағатай,
Шеркештер Шағырай,
Ысықтар Бәйтерек,
Жаппастар Баймұрат,
Таздар Бақай,
Сұлтансиықтар Әйтімбет, Қара дейді.
Есентемірде ұран болмай, Сырым заманында Есентемір Бөкен бимен ақылдасып, Есентемірге Алдаоңғар деген ұран беріпті дейді.
Кейін Кіші жүзде Табындар – «Жоламан», «Барақ-Мөңке), Әлімдер – «Майлыбай», «Жанқожа» деп ұрандаған. (Алшын Мендалыұлы «Адай шежіресі» Алматы-2002. 94 бет).
Шыңғыс қағанның тегіне таласып жүргендерге айтарым: Қандай ма болмасын бір рудың осындай айрықша белгілері толықтай сәйкес келсе, онда ол Шыңғысханның төл жұрты болғаны.
Ал, егер кейбір белгілері сәйкес келіп жатса, онда олар Шыңғыс қаған мен оның елінің тума, ағайын-жекжат, құда-андалары деген сөз.
Бүткіл жер бетінде Шыңғысхан қағанатының барлық айрықша белгілері сәйкес келетін ел жалғыз қазақ, ал оның рулық тегі сәйкес келетін ру ол Адай. Ал, Адай бүкіл қазақтың, сонымен бірге бүкіл әлем елдері қарашаңырағының иесі болып табылады. Оның бүкіл қазақтың рулық шежіресінің ең соңында тұрғанының сыры осы. Бұл Кенже ұл деген сөз. Атасының шежіре тарихы тек қана кенже ұлда сақтала алады. Мына деректер осы айтқанымның айдай айғағы. Мен бұл деректердің басым көпшілігін, бала жасымнан өз Ата-анамнан және ауылдың жасы үлкендерінен естіп өскенмін.

Маңғыстаулықтардың өзге елдерден басты айырмасы, олар ешқашан батыстың (орыстың) Адамзаттың атасы «маймыл» деген ілімін мойындаған емес. Олар екі ғасырға жуық патшалық Ресейге бағынбастан 1917 жылғы Қазан төңкерісіне жетті. Көптеген қазақ рулары Патшалық және Кеңестік Ресейдің зорлығымен атамекендерінен айрылып жатқан кезде, қазақ еліне ежелгі атамекендері Маңғыстау мен Үстіртті қазаққа қайта қосты.
Адай Ата ұрпақтары ұлт мүддесіне ешқашан сатқындық жасаған емес. Оған дәлел ретінде айтарым: 1870 жылғы пашалық Ресейге, 1930 жылғы Кеңес өкіметіне қарсы көтеріліске қатыспаған, не оған қарсы болған бірде-бір Маңғыстаулық болмаған. Барлық халық түгел атқа қонған. Бұл ел түгелге дерлік қазақ халқы мен Орта Азия елдерін Ресей патшалығы түгел жаулап алған екі ғасырлық бодан кезінде де оған бағынбады, айтқанына көнбеді, айдағанына жүрмеді. Осылайша бүкіл Қазақстан мен Орта Азия мойындаған Ресей бодандығына бас иместен Қазан төңкерісіне жетті. «Түздіктердің ең бір ержүрек тайпасы адайлардың орыс бодандығына берілмеуі Орта Азия хандықтарын орыс отаршылдығынан бір жарым ғасыр бойы сақтап тұрды», - деп жазды Ф.Энгельс бұл туралы.
1970 жылғы «Адай көтерілісі» патша үкіметін қатты састырды. Кавказдан көмекке келген қолдың басшысы граф Кутаисов: «Өлке түгелімен көтерілген, қарусыз бір адам жоқ... Олармен алғаш кездескенде тіпті шошып кеттім. Олардың бірде-біреуі қанша атсақ та құламайды. Шауып келеді, шауып кетеді. Өлісі қайсы, тірісі қайсы – адам айырып болар емес. Адам шошырлық аласапыран. Мұндай қарбаласта әскердің бас-аяғын жинап ұстаудың өзі қиын болды» деп жазады.
Осыдан төрт жылдан кейін, яғни 1874 жылы «Бізге әуелден берілмеген Адайлар 1870 жылғы көтерлістен кейін тіпті бағынудан кетті. Біз Маңғыстауда аяғымызды тік басып, өзімізді оның қожасымыз дей алмадық» жеп жазыпты Маңғыстау приставы.
Маңғыстаулықтар Кеңес үкіметімен де 40 жыл айқасты. Х.Досмұхамедов «Адайлардың орыс отаршылдарымен араласы алақандай Форт-Шевченко қаласының аумағынан асып жарыған жоқ. ...Қазақтың Адай сияқты рулары, шындығында, орыс өкіметі Хиуа мен Түрікпенді алғаннан кейін ғана бағынды» деп жазды («Аламан», А. 1991. 409 бет). Олардың орыс мәдениетімен (ілімімен) араласқан кезеңі бар-жоғы елу жылдың айналасы. Қазақ даласы 300 жылға жуық бодандық кезінде қазақтың салт-дәстүрін, әдет-ғұрыптарын жоғалтпай сақтап қалған да осы Маңғыстау. Сондықтан да ол 360 әулиелі Киелі Маңғыстау деп аталады.

Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
Ақтау қаласы
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
26-02-15 21:23
Әмір! «Сіздің Шыңғысхан Адай руынан, менің Шыңғысхан Матай руынан шықты дегеніміз дұрыс пікір дегім келеді! Неге? Тува халқында Алып Маадай эпосы бар екен. Матай руы мен Адай руы бір тұқымнан болып шықса мен таңданбар едім! Енді Матай мен Адай руының тектерін тексерсе бәрі орнына келер деп ойлаймын».
Бұл пікіріңізбен толықтай келісемін. Себебі, Ад, Ада, Адам, Адай, МАД (Мәд), Мадай (Матай) деген атауларды (ел есімдерді) дүниеге әкелген бүгінгі Адайлардың ата-бабалары, яғни олар осы ұғымдардың бәрінің «авторы». Бүгінгі Адайлар Адам атаның қарашаңырағының иесі болып табылады. Сондықтан да, Адам ата ұрпақтарының 70 000 жылғы шежіре-тарихы Адай ата ұрпақтарының арасында сақталып отыр.
Өзіңіз бір сәтке ой жіберіп қараңыз. Бүкіл әлем елдерінің барлығы Ұлы Жаратушы –Алланың алғашқы жаратқан саналы тіршілік иесін Адам және Ман, ал ең алғашқы елді (мемлекетті) Қазақ деп атаған. Осылардың үшеуі де Манқыстауда дүниеге келген. Адам атаның атын Адай ұстап отырса, Мандардың атын Манқыстау ұстап отыр. Ал бүгінгі күнге Қазақ деген атпен жеткен ұлы елдің түп атасы Әз әулиенің де моласы осы Маңғыстауда. Сондықтан да ол 360 әулиелі киелі Маңғыстау деп аталады. Біздің сөздік қорымыздағы «Ол не соншама, Әз әулие ме?», «Тасташы әрі Әз әулие қылмай» дейтіндеріміздің сыры осы. Әз әулие Маңғыстаулық 360 әулиенің бас әулиесі, яғни ең біріншісі, ең ұлысы болып табылады. Қазақ елі атауының түбірі Аз (Әз) болатыны осыдан. Атам қазақ та сөз түбірі (өз түбі, сөздің атасы) ешқашан жаңылысып көрген емес.
Адайлардың ата-бабаларына ас бергенде бүкіл Ақарыс пен Жанарыстың, Алшындағы алты ата Әлім мен Жетірудың және он екі ата Байұлының бәріне «Аға баласы» деп төрінен орын беріп, иықтарына арнайы «шапан жабатындары» осыдан.
Бұл дәстүр Адайларда сан мыңдаған жылдардан бері сақталып келеді. Мысалы, соның бірі Оғыз тарихында былайша суреттеледі: «Барлығы Оғыз тұсында мұсылман болды, кейбір халықтар, ағалары, ағаларының балалары Оғыздан басқа жерде еді. Олар күншығыс жақты мекен етті. Моғолдардың барлық жиынтығы солардың нәсілінен (ұрпағынан) тарады. Ол заманда олардың баршасы кәпір еді. Кейін олардың ұрпақтары «Үкіш қауымы» болып жүрді, өйткені Оғыз барлық уәлаяттарды, сондай-ақ оларды да өзіне бағындырып үлкен патшалық құрды. Сол жерде алтыннан Орда тікті, ұлы той жасады. Өз туыстарын, жасы үлкендерін құрметті орындарға отырғызып баршасына шапан жауып, сыйлықтар берді» (Қ. Жалайри «Шежірелер жинағы» Алматы-1997. 30 бет).
Үкіш қауымы – Нұқ пайғамбар қауымының ежелгі атауы. Нұқтың сөз түбірі (өз түбі) Ұқ (Үк) болатыны осыдан. Қазақ келіндерінің сәукелесі мен домбыраға тағылатын Үкінің және үмітімізді үкілейтініміздің сыры осы. Қазіргі «үкім» (жарлық), «үкімет» деген ұғымымыздың да авторы осы Үкіш (Нұқ) қауымы. Бізден басқа ешбір ел өз билігін үкімет деп атамайды.
Ежелгі Иран тарихы былайша суреттейді: «Қалған алты кісі де оның шарттарымен келісті. Патшалықтан бас тартқан Утан өз еркіне кетті. Содан оның әулеті күні бүгінге дейін парсылардың еркін жүретін жалғыз әулеті болып қалды. Олар заңға қайшы «әрекет жасамаса, өз қалауынша жүре алады. Алты кісінің бірі патшалыққа қолы жеткеннен кейін Утан және оның ұрпақтарына ерекше жеңілдіктер жасауға міндеттенді. Аталмыш жеңілдіктер ішінде жыл сайын бір МАД киімін (Мадтардың ұзын, жеңі кең шапанын кию парсы ақсүйектер арасында дәстүрге айналған еді, және бұл киім патшаның ең жақсы шапандарының бірі болып есептелетін – ауд.) сыйлау және парсылардың салтында ең бағалы сыйлықтарды тарту ету. Алты адамның Утан шарттарына келісу себебі ол төңкеріс жобасын жасап, бәрінің басын қосқан алғашқы адам еді. ...Бұл оқиға б.з.б. 522 жылы 29-қырқүйекте болды. Осылайша Дариуш мемлекет тізгінін қолға алды» (Риза Шабани «Иран тарихы» Алматы. 2002. 35 бет).
Бұл оқиға бұдан 2500 жыл шамасы бұрын болған. МАД - қысқартылған сөз. Мағынасы, бүгінгіше айтқанда Ман Адай (Мадай, Матай), яғни Манғыстаулық Адайлар патшалығы болып табылады. Ал, Иран (Парсы) тарихы өз тегін Мадтардан бастайтынын бүкіл әлем біледі. Бүкіл әлем мәдениеті өз тектерін осы МАД-тардан алады. Мына көрші орыстардың аналарын «МАТ» дейтіндерінің сыры осы. Демек, ежелгі орыстар шыққан тектерін білген. Бүгінгілері білмесе, естеріне салып ескертіп қою қажет. Мәдениет дегеніміздегі сөз түбірінің Мәд (Мад) болатыны да осыдан. Демек, әдеп, әдет, әдіс, әдеби, әдебиет, мәдени, мәдениет, мадақ, мадақтау деген сияқты киелі ұғымдардың авторы осы Адтар мен МАД-тар. Бүгінгі араб еліндегі Мәдине (Мадина) қаласының атауын қойғандар да біздің аталарымыз. Әлем тарихында өз тектерінің осы бізден басталатынын білетін елдер толып жатыр. Мысалы, Адық, Адыгей, Аджария, Мадай (Матай), Мадияр, Мадьян, Мадагаскар, Мадрид (Испания, Америка, Филиппин), Мадисон (Америка) т.т. болып кете береді.
Енді осының үстіне күні бүгінге дейін Адайдардың сөйлеу мәнерінің көзге ұрып көрініп тұрған, бүкіл қазақ ру, тайпаларымен салыстырғандағы өзгешелігі, шындықтың бетіне тіке қарап, тік сөйлеп, бастарынан сөз асырмайтындықтарын қосыңыз. Әрине, Адам атаның қара шаңырағының иесі, ең алғаш Аллаға иман келтірген Мұса пайғамбар, он сегіз мың ғаламды билеген Сулеймен, әлемді билеген Қазақ, Оғыз, Еділ, Шыңғыс сияқты асыл ұрпақтарды дүниеге әкелген ел осылай сөйлемей, басқаша сөйлеуі мүмкін бе?!
Соған сәйкес, Маңғыстаулық Адайлардың әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерінде қазақ даласының өзге өңірлерімен салыстырғанда да біршама айырмашылықтары бар. Мысалы, олар ешқашан өзінен үлкен адамның атын атамайды. Ата, Аға, Әже, Апа, Әке деген сияқты ең асыл сөздерді қолданады. Келіндер жұбайларының ата-аналарынан бастап, барлық жасы үлкен туыстарының бәріне иіліп сәлем етеді, аттарын «тергеп» атайды. Жасы кішілеріне еркелетіп ат қояды. Тұрмысқа шыққан қыздары ата-анасы мен өзге туыстарының үйіне келсе оларға төрден орын беріледі. Қыздарын ешқашан есік жаққа отырғызбайды. Ата-аналарының өсиеті олардың көзі тірі кезі түгілі, олар бақилық болғаннан кейінде екі етілмейді. Күніне неше рет ас ішілсе, соншама рет дастарханның батасы жасалып, бақилық болған ата-аналары және өзге туыстарына арнап дұға бағышталады. Маңғыстаулықтар бұл әрекеттерін тек қана өз үйлерінде емес, кез-келген жерде, тіпті қоғамдық асхана, тойханаларда да тастамайды. Ерте де қайтыс болған ата-аналарына арнап ас береді. Марқұм болған ата-ана, тумалас-бауырларының басына әлемде теңдесі жоқ сәнді сарайлар (кесенелер) салады. Мысалы: Қараман ата, Шопан ата, Қошқар ата, Оғланды, Сейсем ата, Шақпақ ата сияқты кесене-қорымдар еш бір елде жоқ. Қонағын Құдайындай сыйлайды. Қысқасы, қарашаңырақ иесі осындай болады.
Амир
2552162@mail.ru
26-02-15 13:06
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім!
Шыңғысханның руларды бір-біріне туыстандыруын айтқан едім. Енді бір ойымды жеткізгім келеді! Сіздің Шыңғысхан Адай руынан, менің Шыңғысхан Матай руынан шықты дегеніміз дұрыс пікір дегім келеді! Неге?
Тува халқында Алып Маадай эпосы бар екен. Матай руы мен Адай руы бір тұқымнан болып шықса мен таңданбар едім! Енді Матай мен Адай руының тектерін тексерсе бәрі орнына келер деп ойлаймын.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
26-02-15 10:37
Айтпақшы, аты әлемге әйгілі Қорқыт бабамыздың да тегі осы Шыңғысхан шыққан елден. Қорқыт атамыздың тегі барлық шежіре деректерде Қиян (Қият) руынан деп жазылған. Атам қазақ "Тектіден текті туады" деп бекер айтраған.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
26-02-15 10:30

Әмірге! Қазақ шежіресінде ешқашан "мүмкін ғой", "мүмкін емес қой" деген дүдәмал тұжырымдар болған емес. Рудан руды ажырататын мынадай ерекшеліктер бар. Осы ерекшеліктерге сәйкес кез-келген ұлы тұлғаның ұлтын да, руын да, тұрған жерін де айқын ажыратуға болады. Олар: а. рулық (ата-тек) шежіре; ә. рулық таңбасы; б. рудың ұраны; г. олардың тұрған жеріндегі топономикалық, яғни жер-су атаулары. Егер де хан мен қағандардың тегі осы төртеуіне сәйкес келсе, онда оның сол рудан болғаны. Ал, бір-екеуі сәйкес келіп жатса, онда оның сол румен тумалас (ағайынды) болғаны.
Тағы да қайталаймын. «Шыңғыс хан атқа мінер қарсаңда Найман хандығы Татар Даласының орталық-шығысындағы Қаңға тауларынан басталып, Хан-Алтайдың түстігінен өтіп, Көк-Ертіс пен Қара-Ертістен озып, Зайсан, Тарбағатайға дейін созылып жатқанын көреміз. Шығыста – кереймен, батыста – Дәшті-Қыпшақ жұрты қаңлымен шектескен, терістігі – тау мен тайға (батпақ), түстігі – құм мен шөл. Ұлан-байтақ жер, қисапсыз халық. Нақты саны белгісіз. Бірақ сол кездің есебімен алғанда, өте көп жұрт болғаны күмәнсіз. Кейбір деректерге қарағанда, христиан дінінің нестор тариқатына бейіл беріпті.
Найман мемлекетіндегілердің моңғолдарды «қоңырсыған иісті, қомыт-қомыт киімділер» деп атап, оларды мойындамай, қарсы көтеріліп, соңына дейін соғысқаны – барлық тарихи еңбектерде жазылған жәйт.
Найманның шежірелік құрамында барлық тарихи еңбектерде айтылатын Шыңғысхан шықты делінетін Мұңал (моңғол), Қараман, Құрым (Шыңғысхан қағанаты астанасының Қарақорым аталатын себебі осы), Қиян (Қият), Боржігін атты рулар жоқ.
Наймандардың ортақ таңбасы – Y (бақан), ұраны – Қаптағай. Ал, Шыңғысханның таңбасы «тіл», ұраны «Архар». Өзің көріп отырғандай ешқайсысы сәйкес келіп тұрған жоқ.

Демек, Шыңғысханның руы найман еместігі де ешқандай күмәнға да, дауға да жатпайды.
Әмір
2552162@mail.ru
24-02-15 06:16
Тағы бір айта кетейін дегенім, ЖошыХанның Наймандар жерінде жерленгенін білесіңдер, сол Найманның Қуат деген руы барын бірі білсе,бірі білмейді !!! Қуат-Қиат-Қият бір атау болуы мүмкін.Жошы Хан жерленген жерлер
Найманның бір-біріне өте жақын Қуат, Киікбай, Кәршал(Алдажар), Қарабала"(Жауғашты) руларының жерлері!!!!
Қазақ руларының бәрінде екінші атауы бар екенін ескерсек, көп түсінбеушілік соның салдары екенін байқауға болады. Көз тимесін, тіл тимесін деп қоюы да мүмкін емес пе?
Әмір
2552162@mail.ru
24-02-15 05:49
"Ырық Бітіг" кітабының аудармасынан үзінді;
Прочитание по Ғ.Айдарову:
-бай ер қойы үркүпен бармыш,беріке соқышмыш, бөрі ағзы емсіміш есен түкел болмыш,-тір. Анча біліңлер;едгү ол.
Перевод на казахский по Ғ.Айдарову:
Бай кісілер қорықпады.Бөрімен алысты. Бөрі тісімен тістеді. Сөйтседе , қойлар түгел аман болды,-дер. Сонша білің; игі ол.
прочитанное мной:
-Би, Ер құны өр екпін( екпіндетіп) барамыс бұ жерке соқысамыс, Бөрі ағза мысымыс сын, түкел боламыс етер,Әне білің-Атағұ ол!
Переводен мной на русский
- Судий, Мужчины, заложив жизни, с напором прибыв, будем воевать на этом месте,
истпытав волчии наш дух, объединимся, Знайте это-Слава наша!
Это словосочетание; « мысымыс сын»-знаком каждому казаху,часто повторяют «мысымыс басар»- сильный наш дух.А «сын» -испытание,экзамен.
Прочитание по Ғ.Айдарову:
-Қан олуыпан орду йапмыш ілі турмыш төрт булундақы едгүсі уйары тіріліпен меңілейүр, бедізлейүр,-тір. Анча біліңлер;едгү ол.
Перевод на казахский по Ғ.Айдарову:
-Қан таққа отырып, сарай тұрғызды. Оның елі мықты болды. Айналадағы жақсылары жиналып келіп сүйінші сұрады,қуанды,-дер. Сонша білің; игі ол.

прочитанное мной:
-Қан олырыпын,Ордо жиыпмыс-Елі тұрмыс,Төрт болаңдықа атағұсыұ жиары етерліпін мың елі жүр-бідіз(бұтін-бітімді) елі жүр етер
, әне біліңлер-Атағұ Оң(Ол)!
Переводен мной на русский:
-Хан воссев, собрал «Орду». Перед ним -народ, тысячи народов , которых воссоединили и восстановили между ними Мир и Покой, его Славные Четыре сына, Знайте это- Слава Его!
По Айдарову,в транскрипций «төрт булундақы», при переводе, почему то утерян т.е. заменен словом «айналадағы»-окружающие,почему?так же, как С.Малов обходят стороной, то переводят как «четыре угла» , то «окружающие».Так же обстоят действия, при прочтении слов «Жоғшы», «Шағатшы», «Қадырхан», «Күшлікхан», «Бұңдыпхан», «Түрік-сыр боданы», «Таңұт», «АлтанХан» и т.д.
И никто из историков-тюркологов не может ответить на простые вопросы, избегая любого прямого контакта с читателями.
Вы,наверное уже поняли, у кого есть четыре сына, которые перечислены в Орхонских письменах и в «ЫрқБітіғ», усыновленный матерью братья по имени Жапалақ-Шигу-Хутуху, Борохул-Бөріқол,внуки Берке; Қубылай и кто завоевал «Алтан-Хана»(золтоголового змея)и т.д.
Әрине, аударуымның олқылықтары жоқ айта алмаймын, бірақ дұрыс шештім деп ойлайәмын және кейіпкерлердың тура табылғаннын айта кеткім келеді!
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
23-02-15 08:17
Әмірге! Сену-сенбеу де, мойындау мен мойындамауда әркімнің өз шаруасы ғой. Әрбір адам өз санасының, яғни ақылы мен білімінің жеткен жерінің \\\\\\\"қонағы\\\\\\\" болмақ. Білімі жетпеген жерге ешкім ешқашан \\\\\\\"қонақ\\\\\\\" бола алмайды. Менің де Сіз айтып келе жатқан \\\\\\\"ОЕ\\\\\\\"-ға қонақ бол алмай жүргенім содан. Жаща түсіңіз. Сіздей жандар кәзір қазаққа өте керек. Сәттілік тілеймін.
Амир
2552162@mail.ru
20-02-15 10:11
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім !!! Сіздің айтып отырғандарыңыз логика, зерттеу салдарынан құрылған шешім болып келеді. Мүмкін сіздің айтқандарыңызда шындық бар шығар, бірақ толықтай келісе алмаймын.
Найман да,Керей де,Татар да, Меркіт те, Қырғыз да Монголия жерінде Шыңғысқанға дейін болмаған!!! Бұхтарма, Қаратүн, Уранхай, Қаратал- бұл жер атаулары Қазақ жерлері!!! Ал Керулен, Селенга -кейін қосып жіберген атаулар. Ал Селенга өзенін Ұлы Енеміз \"Сілең\" тура айтқанда 8 Сілең деп атайды!
Бүкіл Шыңғысхан тарихының Орхон-Енесей жазуында екенін зетттеген адам біледі. Белгілі болған тастар Тариат жазуында көрсетілген 30 тастың бәрі есес еді.Және де \"Ырық Бітіг\" аталған кітап(қағаз) Қытайға жасаған жорықтар бейнеленген!!! Оны еркін дәлелдеуге болады, бірақ ол уақыт(тарихшыларымыздың санасының) құзырында.
Күлтегін жазуы дегеніміз -ол Жапалақ атты Шыңғысханның інісіның тарихы, ал 1000 теңгедегі мүсін -ол Алтын тобчи аталған кітаптың авторы және Шыңғысханның шешесінің бітікшісі болған әйел бейнесі!!!!! Өкінішісі әйел мен Еркекті ажырата алмағаны. Ал екінші мүсін тура осындай-ол Шыңғысханның шешесінін мүсіні.
Бірақ олардың Монголияда туғанын білдірмейді, ол жерде 1219-1220 жылдары көшіп жүрген кезінде жаздырған!!! Ал оның алдында Қырғыздың Қызыл Қия деген жерін қыстағанын Ырық Бітігте жазған!!! Сол жер маңында Найман деген жер атауы бар! Бұл менің қиялым емес-ол жазылған Фактілер!!!
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
19-02-15 21:20
Әмірге! Мен сізге шын ниетіңізбен Қазақтың Ата тарихын ізденіп жүргеніңіз үшін ризашылығымды білдіремін. Сіздің Лубсан Данзанға телініп жүрген «Алтан Тобыш» атты кітаптың қазақ тілінде жазылған дегеніңізге толықтай қосыламын. Бірақ бізде (Маңғыстауда) бұл кітап жайлы мынадай дерек бар.
Бұл кітаптың атауы Шыңғысханмен бала кезінен достасып, үш рет анттасқан Жамуқаның руына байланысты.
Жамұқаның кім екеніне «Мұңалдың құпия шежіресі» былайша нақты жауап береді. «Манағы екі қабат әйел Боданшарға (Шыңғыстың арғы атасы) келгесін ұл табады. Оны бөтен рудың нәсілі болғандықтан Жажир-Адай деп атады. Жажир Адайдың ұлы-Тургудай, Тургудай ұлы Хархадан, Хархадан ұлы Жамұқа. Бұлар Жадыран аталылар». Жадыранның ру аты екендігі ешқандай дау туғызбайды. Оның үстіне «Құпия шежіре» Жамұқаның төртінші атасын Жажир-Адай деп анық көрсеткен. Сонда Жамұқа Шыңғысханның атасы Боданшардың әйелінен тараған болып шығады. Ол жайлы Илияс Есенберлиннің «Асыл аңыз» атты еңбегінде: «121. Хоршы былай деді: «Біз Жамұқа екеуміз киелі атаңыз Боданшардың әйелінен тарағанбыз. Басқаша айтқанда,
Жатырымыз да
Жейдеміз де бір». Ал, Әбілғазы атамыз өзінің «Түрік шежіресі» атты еңбегінде Шыңғысханның Алеукеден туған бір атасын «Будыңжар мұңал» деп жазыпты (47 бет). Қазақтың сөздік қорындағы «Әлеукедей жалану» деген сөз тіркесі осыдан қалса керек.
Жамуха мен Теміршінің бала кездерінен көрші ауылда тұрып, үш рет анттасып дос болуы, артынан есейгесін екеуі де даланың батыры аталып, «екі қошқардың басы бір қазанға сыймай», билікке таласуы, сонау ықылым замандардан бері ағалы-інілі екі тумаластың билікке таласуы сияқты әрекеттердің бірі. Әлем тарихында мұндай мысалдар жетіп артылады.
Жадыран руы Адайдың шежіре дерегі бойынша Шегем, Тобыш, Келінбердіден (Ад-лу) тарайды. Жадыраннан кейінгі аталық Мамай деп аталады. Тарихтан сәл-пәл болса да хабары бар адамға, Мамайдың кім екені кім-кімге де белгілі болса керек. Қарадан (Қаракөк М.Қ.) шыққан хан Мамай Алтын Орданың әйгілі қолбасыларының бірі. 1361 – жылдан соң Алтын Орданы билеген хан, 1380 жылы Куликов даласындағы орыс княздарымен болған зор шайқасқа қатысқан Алтын Орда әскерлерінің қолбасшысы. Халық сөзіндегі «өлдің Мамай, қор болдың» деген сөз нақ осы Мамай туралы айтылған дейді. Осы Мамай жайлы айтылғандардың топономикалық айғақтамасы, Маңғыстау облысы Бейнеу кентінен шығыста 35 км жердегі «Мамай шыңырауы», «Мамай тауы», «Мамай жайлауы» болып табылады. Халық жады Отман шоқысының басындағы шағын қорғанды да Мамайдікі дейді.
Тағы бір ірі тұлға, Шыңғыс хан құрған алып империяның ең соңғы ұлы ханы Маңғыстау билеушісі Оғлан Сұлтанның баласы Тоқтамыста Адай шежіресінде Жары, Жаулы болып Мұңалдан тарайды. Күні бүгінде де оның ұрпақтары Адайда Тоқтамыс Жары делінеді.
Шежіре де Алтын Орданың ең соңғы ханы Тоқтамыстан (Шыңғысханның тоғызыншы ұрпағы) кейін, ұлы Орданы қайтадан қалпына келтіру үшін барынша жанталасқан, «ел қамын жеген ер Едіге» би де бар. Едіге де Мұңалдан тарайды.
Осы болған жағдайлардың бәріне қатысқан ұлы тұлғалардың бәрі Адай ұрпағы Келімбердіден тарайтын Мұңал тайпасынан екенін көреміз. Ал, Жамұқаны, оның тегін Жадыран, Жажир–Адай деп жүргеніне келсек, ол Мұңалға жатпайды, ол Мұңалмен аталас Тобыштың ұрпағы. Шежіре де Тобыш (ағасы) пен Мұңал (інісі) аталас, екеуі де Келімбердіден тарайды. Бүкіл дүние жүзі ғалымдарының, бірнеше ғасырлар бойы жұрттың бәрін шатыстырып, шеше алмай жүрген жұмбағының сыры, бар жоғы осы-ақ.
Шыңғысханның арғы атасы, Адай - Келімбердінің алты баласының кенжесі Мұңалдың Қиянынан (Қиятынан) тарайтын Бұдыңжар мұңал (Әбілғазы «Түрік шежіресі») екіқабат әйелге үйленеді. Сол әйелден туған баланың тегі бөтен рудан, Жадыран аталылардан, яғни Тобыш руынан еді. Тобыш пен Мұңал қатар аталықтар, екеуі де Келімбердіден (Ад-лу) тарайды. Оның атын Жажир-Адай деп қояды. Осы екі адамның Боданшар Мұңал мен Жажир-Адайдың ата-бабалары да, үрім бұтақтары да дәл қазіргідей біресе, бір ауылда, біресе көрші ауылда қатар көшіп-қонып жүріп, олардың шөбересі Темір мен Жамұқа да көрші отырып, бірге ойнап, бірге мал бағып жүріп анттасып дос болады. Арғы жағы, өзгелерден бөлек жаратылған екі бала есейе келе, екеуі де сол қатыгез заманға сай батыр атанып, «екі қошқардың басы бір қазанға сыймады», біріне-бірі бағынышты болғысы келмеді...
Шыңғысханнан атасы басқа бөтен ру, яғни Шыңғыстың төртінші атасы Боданшарға екі қабат күйінде келіп, содан туған бала Жажир-адай (Жадыран) былайша тарайды.
Тобыштан – Ораз, Ораздан – Алып, Алыптан – Шегем, Шегемнен – Бабық, Бабықтан – Жұмағұл, Жұмағұлдан – Ұлғай, Ұлғайдан – Бодат, Бодаттан – Жадыран.
Егерде осы менің жоғарыда келтірген дәлелдерімнен кейін де кімде-кімнің көңілінде Шыңғыс ханның Қазақ, Адай екендігіне тырнақтай да болса күмән қалған болса, оны да сейілту үшін тағы бір дәлел келтірейін. Кәзір бәрімізге белгілі сол Шыңғысхан дәуірін бізге жеткізген дерек көздерінің ең негізгілері «Мұңалдың құпия шежіресі» мен «Алтан товч» болып табылады. Бірақ осы екі кітапты дүние жүзі ғалымдарының барлығы жабыла оқып, қаншама сараласа да оның сырын аша алмай келеді. Себебі, бұл кітаптарды авторлар бір ауыз сөзге түсінетін өз ұрпақтарына арнаған болатын. Шындығында да, осы кітаптардың аттарының өзі ақ мына жағдайды білдіріп тұр. Бірінші, «Мұңалдың құпия шежіресін» жазған адамның аты-жөні еш жерде айтылмайды. Себебі, бұл тарихты жазған бір адам емес, бірнеше адам болып жазылған. Авторлар тек қана Мұңалдың өз ұрпағы және жазғандары өз іштеріндегі құпиялары. Сөз түсінген адамға осы кітаптың атының өзі ақ, менің ішімдегілердің бәрі Адайдың, оның ішінде Мұңалдың тарихымын және мен құпия сақталуға тиіспін деп айқайлап тұр. Енді «Алтан товч»-қа келсек. Кейбір тарихшылар «Алтан товч» деген сөздің мағынасын түсінбей (Золотое сказание) деп аударып жұрттың бәрін шатастырып жүр. Бұл жерде кітаптың аты жоқ. Кітаптың аты деп автордың аты-жөнін берген. Бұны жазған бір адам. Автордың аты-жөні Алтан Тобыш. Алтан өз аты, Тобыш оның тегі болып табылады. Кәзіргіше айтқанда Нияз Тобыш, Мұстафа Өзтүрік, Исатай Беріш, Кете Жүсіп, Ордалы Қосай, Әбубәкір Кердері сияқты болып шығады. Жамұқаның Жадыраннан, Жадыранның Тобыштан, Тобыштың Келінбердіден, Келінбердінің Адайдан өрбитінін жоғары да айттым. Сонда Алтан Тобыштың жазғаны да тек қана Адай тарихы болып шығады. Бұл жерде Адай тарихын деп айрықша айшықтап отырған себебім, шынында да олардың қай-қайсысының жазғандары тек қана Адай тарихы. Ол кездегі Адай халқын Адам атаның қарашаңырағының иесі ретінде бүткіл әлем білгенмен, қазіргі Адай Қазақтың жүздеген, мыңдаған руларының біреуі ғана. Бүкіл дүние жүзі, оның ішінде қазақ тарихшылары мен ғалымдарының шеше алмай жүрген жұмбағы да осы. Әлем тарихында мұндай жұмбақтар аяғыңды басқан сайын кездеседі. Мұндай жұмбақтар қазақтың Ана тілі мен шежіресі басшылыққа алынбаса, ешқашан шешілмейді.
Күн қағаны Мөде б.з.д. 209 жылы құрған империядан бергі 1500 жыл ішінде қазіргі Мұңалия (Моңғолия) аймағында қазақ этносын құраған көптеген тайпа мен рулар өмір сүрген. Бүгінгі күні Керілген (Керулен) өзенінің арнасынан 25 шақырым жердегі Шыңғыс ханның жазғы жайлауы Аваргада 1990 жылы қойылған ескерткіште қырыққа жуық қазақ тайпасы мен руының таңбасы қашалған. Олар: арғын, бағаналы, балталы, шапырашты, беріш, ошақты, жалайыр, тарақты, тама, табын, жаппас, шекті, қаңлы, телеу, керей, алаша, таз, ысты, адай, сарыүйсін, дулат, уақ, қоңырат, рамадан, алтын, кете, төртқара, қарасақал, жағалбайлы, шеркеш, сиқым, албан, ботбай, шымыр, матай және терістаңбалы. Қазіргі қазақта барлығы 105 таңбалы қазақ руы бар делінеді.
Жадыран тайпасы жөнінде Қытай, Парсы жазба тарихында біраз жазба мәліметтер бар. Жадыран тайпасы, оның атақты көсемі Жамұқа шешен Шыңғысхан империясының дүниеге келуіне елеулі рол атқарды. Жамұқа мен Шыңғысхан сарбаздарының соғысында Шыңғыс ханды мойынынан атып жаралаған мергенде «Құпия шежіреде» Шырқы-Адай деп аталған. Әрине соғыстың аты соғыс, біреу жеңеді, біреу жеңіледі. Мұңалия, Алтай аймағын мекендеген бүкіл 13 тайпаның бас қолбасшысы бола тұра, Жамұқа сардар тағдырдың тәлкегімен өз басын өзі жұтып тынды. Оның артынын ерген ел Шыңғыс ханға қосылды. Ал, атақты мерген Шырқы-Адай, Жебе аталып, Шыңғыс империясының ұлы қолбасшыларының бірі болды. Cебебі, «Жебе» Адай тайпасының екінші таңбасы болатын. Жоғарыда көрсетілген деректерге сай олардың бәрі сол заманда түркі тілінде, яғни қазақтың ана тілінде сөйлеген. Себебі, сол Шыңғыс империясының негізін қалаған 40 тайпа елдің барлығы (найман, керей, қоңырат, жалайыр, байұлылар, т.б.) бүгінгі қазақ мемлекетінің негізін құрап отыр. Олар тілін өзгертіпті деген дерек еш жерде жоқ және болмайды да.
Мұңал даласындағы 13 тайпа елдің басында Шыңғысты сайламай, Жамұқаны хан сайлаған себебі, Жамұқа Шыңғысхан шыққан Мұңалдың ағасы Тобыш руынан болатын. Бүкіл батыс пен шығысқа билігін жүргізген әйгілі Еділ патша да (Аттила) осы рудан еді. Жоғарғы қырыққа жуық тайпаның тізімінде Жадыран жоқ. Олай болуы заңды да. Себебі, Жадыран руы Адайдан тарайды.
Мұсылман тарихшылары шығармаларының деректері бойынша Шыңғысхан, себепсізден-себепсіз баққұмарлық, атаққұмарлық пендешілікпен бірде-бір тайпаға немесе елге өздігінен шапқыншылық жасамаған, яғни жаулап алу соғыстарын жүргізбеген. «Ол, 9 жасында әкесіз жетім қалып, әділетсіздік пен кедейшілікті, қиыншылық пен қорлықты, зорлық пен зомбылықты көп көріп, досқа адал, дұшпанға мейрімсіз болып өсті. Досқа деген адалдығы сондай, өзіне бірнеше рет опасыздық жасап өлтірмекші болған досы Жамуханы өлімге қимай Темучин, оған Монғол мемлекетіндегі менен кейінгі екінші басшы бол, дейтін ұсыныс жасаған. Оның бұл ұсынысын қабылдамаған Жамуха, Шыңғысханнан өзін «қан шығармай» өлтіртуін сұрайды». (С.А.Козин. Құпия шежіре. М-Л. 1941. §200,201).
Әңгіменің ашағын айтқанда, Теміршіні жойып жіберетіндей мүмкіндік Жамұқада да сан рет болған. Ол да өз антына адалдық танытып, оны жасамады.
Маңғыстауды 360 әулиелі киелі Маңғыстау деп бекер атамаған. Маңғыстаудан (Адайдан) әлем тарихындағы барлық жұмбақтардың жауабы табылады.
Амир
2552162@mail.ru
19-02-15 04:58
Ал СС кітабының да Қазақ тілді екенін қазір көп жазып жүр-Ол шынжық!!! Оның авторы Лубсан Данзан деп қате пікір айтылып жүр. Сол жазуда бегісіз қалған "Гэлун" сөзі қазақша "Келін" деген сөз, және өзі туралы әкесінің атын "Шаша"деп тарихтағы "Джаха"-ол тура, ал автордың өзі Сара Қоқтан-бике-тарихтағы "СорХохтани"-Құбылайдың шешесі!!
"Сара"-қолы ашық,жомарт. Ал "Бике"-бәріне түсінікті.
Амир
2552162@mail.ru
19-02-15 04:44
Шыңғысхан-Төрханның Матай елі деп жазылғаны ақиқат, сонда да Шыңғысханның руларды туыстандыру мақсатында бүкіл түркі руларын араластырғаны да ақиқат:
--\"......атағы білгей кешегі, атағұ Алып кешегі жұртымыз,жеріміз бар, кісі жаңылысар, ұғшы боданы, басқаныңа тағы ығтымыз.
Еріміз сөсық субыңа жұмсақ ағысыңа ара тұрып қан-Өш , Төрхан боданы, ұлтығ, Төрхан боданы ұғласқің біржай,ащығұй жас төгілетін....\"-деп ОЕ жауының 6 жолында!
--\"...және құнжын тасыр.....\".- деп ОЕ жазының 7 жолында жалғастырса!!!!
\"...Атағұ Алып кешегі жұртымыз,жеріміз бар...\"-деп Түркі халқының, Төрхан халқының аралас құралас
бір-біріне өте жақын екенін \"Ұлы Енеміз\" жазып отырған жоқ па!!!!
Ең маңыздысы, Шыңғысханның қай рудан екені емес, ол Шыңғысханның Қазақ тілінде сөйлегені!!!!!
Және де Шыңғысхан \"Алты ҚазаҒынымсыр\"немесе Еркін Алты Хандық құрғанында!!!
\" Алтау араз болса........, төртеу түгел болса.....\" -деген мақалдың \"Ұлы Ене\"-міздың шығарғаны айдан анық!!!Оны түсінген боларсыңдар!!!!
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
18-02-15 11:12
Насреддин мен Әмірге! Оң пікір білдіргендеріңіз үшін рахмет.Өзге де Шыңғыс қағанның қазақ екендігін білетіндерге пікір сайысына шығып тұруларыңызды өтінеміз? Әйгілі Қашаған жырау (руы Қосай) атасын танымай, атасынан безгендерді мүрдет (кәпір) деп атаған. Дарвиннің "Адамзаттың атасы маймыл, адам маймылдан пайда болған" деген сандырағын тезірек қоқысқа жіберейік.
насыреддин
nasreddin08@m,ail.ru
17-02-15 12:42
Шыңғыс ханның қазақ оның ішінде адай екеніне көз жеткізгілерің келсе Ілияс Есенберлиннің Алтын орда кітабын мұқият окып шығың. 19 немесе 23 бетпе еді Шыңғыс ханды Маңғыстауға, соқырғы таяқ ұстатқандай етіп байлаған. Ал ол кітапта жазушы атақты Монголдың құпия шежіресі, алтан тобш сияқты киелі қол жазбаларды негізге алған.
Амир
2552162@mail.ru
15-02-15 12:40
"....Сонымен қатар көптен бері парсыланып кеткен Орта Азия халықтарына қазақ тілін қайта енгізді...." ... -бұл сөздеріңіз тура айтылған сөздер!!!
"Табғаш бектері, табғаш боданы Табғаш атын тұтпан!...Табғаш атын ұмытқаны керек!..." -осы сөздер ОЕ жазуында айтылған(жазылған)"!!!
Қазіргі тарихшылар монғол тілін зерттеушілер, ак.Қаржаубай сынды азаматтар монғол тілі 45 пайыз қазақ түбір сөздері, ал қалғандары қазақтың бұрмалаған сөздері деп мойындап! Бірақ монғолдар қазақтан Ғұн дәуірінде бөлінді дегені (еш қисынға келмейтіні) және де 5 монғол 95 түркі-қазақтарды биледі дегенге сенсіңдер ме? Және де Шыңғысханды Орыс Халқын жалғыз билеген Сталинмен теңеген дер де бар!!!
Оны Монголия жеріндегі қазбалар дәлелдеп отырған жоқ па!!!
Қашанғы Күлтегін деп Қоқтан -бикенің (Құбылайдың шешесі) бейнесін салып мазақ бола береміз!
тюркологтар сол бейне сияқты екінші мүсін бар екенін білмейтін сияқты! Ол бейне 78-75 жастағы қарт әйелдің бейнесі-ол Марал есімді "Ұлы Енеміз", Шыңғысханның шешесі!!!

Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
14-02-15 19:26
Құрметті оқырман! Шыңғыс қаған атамыздың тегінің қазақ екені ешқандай дауға жатуға тиіс емес. Атамыздың қазақ екенін оның "Қаған" деген лауазымынан да көруге болады. Қаған таза қазақ сөзі. Моңғолда ондай сөз жоқ. Шыңғыс ханды жауыз деп жүргендер адасушылар. Әлемде Шыңғыс хан атамыз жайлы мыңдаған кітап, миллиондаған тарихи зерттеу еңбектері, ондаған кинофильмдер бар. Осылардың көбінде де Шыңғысханның өсиеттері (көк дәптері) болғандығы айтылады. Бірақ сол өзгелермен жазылған бірде-бір еңбекте солардың ешқайсысы айтылмайды. Себебі, сол көп өсиеттердің бір-екеуін көрсетсе, Атамызды жауыз деп жүргендерге ешкім де сенбес еді. Атамыздың өсиеттері тек қана бізде сақталған. Жауыз адам осындай ұлағатты сөз айтып, оны ұрпақтары (қазақтар) 800 жыл бойы ұмытпай сақтар ма еді? Бұл өсиет бізден басқа еш бір елде (бүгінгі моңғолда да) сақталмаған.
ШЫҢҒЫС ҚАҒАННЫҢ ӨСИЕТТЕРІ : Шыңғыс қаған бүкіл әлемге ежелгі әлемдік тәртіптің қайта орнағанын мойындатып, қазақтың ішіндегі мыңдаған рулардың біреуін (Мұңал) ұлт ретінде қалыптастырды. Еуразия сахарасында бытырап жүрген көшпенді түркі тектес ру-тайпаларды (найман, керей, қоңырат, жалайыр, байұлы тағы да басқалар) қазіргі Қазақстан өңіріне әкеліп, осында бұрыннан өмір сүріп жатқан үйсін, қаңлы, алшын және қыпшақ сияқты туысқан түрік тайпаларымен бастарын біріктіріп, мәңгі туыстастырып, ежелгі қазақ ұлтын, оның ежелгі мемлекеттігін қайта қалпына келтіріп, тарихи атамекенін, атажұртын отарлық езгіден, бодандықтан құтқарды. Сонымен қатар көптен бері парсыланып кеткен Орта Азия халықтарына қазақ тілін қайта енгізді. Еуропада орыстардың басын біріктіріп, оларға 240 жыл билік жүргізу арқылы орыс мемлекетінің қалыптасуына алғышарттар әзірледі. Ұлы қытайды қайтадан біртұтастандырып, Юань (бұл есім Ман атамыздың атынан алынған. М-ан, Ю-ань) патшалығын құрып, Қытай елінде 600 жыл бойы тұрақтылықты қамтамасыз етті. Шамамен, 1286 жылдары алғашқы қағаз ақшаны Шыңғыс ханның немересі Құбылайдың шығарғанын және бүгінде жұрттың бәріне таныс қытай ақшасының атауы Шыңғыстың Юань әулетімен байланысты екенін көбіміздің біле бермейтініміз де анық. Шыңғыс хан Шығыс пен Батыс өркениетінің алмасуына да кең жол ашты. Жарты әлемді бір тудың астына біріктіріп, қатаң тәртіп орнатып, елдер мен тайпалар арасындағы қырғиқабақ соғыстардың бәріне сан ғасырлар бойына тыйым салды. ЮНЕСКО-ның Шыңғыс бабамызды бүкіл әлем бойынша соңғы екі мыңжылдықтағы ең ұлы қолбасшы деп тануының басты себебі де осы болып табылады. Себебі, Шыңғыс бабамыз сияқты, әлемді жаулаған Александр Македонский (б.д.д. 356-323 ж.ж), Ақсақ Темір (1336-1405ж.ж.) сияқты қолбасшылар болды. Бірақ олар құрған мемлеткеттердің бірде-біреуі қазақ мемлекеті сияқты ұзақ өмір сүрген жоқ, Олардың құрған мемлекеттері өздерімен бірге кетті. Осы жағдайды І. Есенберлин «Алтын Орда» атты тарихи романында былайша суреттеген: «Түнімен ішкен шараптың зақымынан ба, әлде жорық үстіндегі ойдың зардабы тиді ме, әйтеуір бүкіл Азияны билеймін деген, бірақ артында Шыңғыс хандай ұлы мемлекет қалдыра алмаған, өзі өлген күнінің ертеңіне балалары тағына таласып быт-шыт болған және жыл өтпей жатып-ақ кешегі өзі жаулап алған елдері, жерлері Мауараннахрға бағынбай өз беттерімен кеткен, ұлы жиһангер Әмір-Темір, енді үш құлаш жерге еніп, мәңгі-бақи тынышталды» (507 бет). Ал, Шыңғыс атамыз қазақ еліне не берді дегенге келсек, әлемде ол заманда да, күні бүгінде де еш теңдесі жоқ ұлы мәдениетті бұрынғыдан да бетер дамытып, бүткіл қазақ санасына мәңгі өшпестей етіп сіңірді.
Тарих тағлымы: Бүкіл ғаламды алсаңда, қаншама байлық жисаңда бәрі өзіңмен бірге кетеді. Артыңда өнегелі ісің мен ілім, өлмейтін сөзің, сөзің мен ісіңді өлтірмейтін саналы ұрпақ қалдыру барлық қазақ азаматының парызы болып табылады. Бұл парызға соңғы екі мыңжылдықта Шыңғыс ханнан артық адал болған адам жоқ.
Шыңғыс хан қатал да, әділетті болды. Оның қарамағындағы бірде – бір адам өмір бойы оған сатқындық жасаған емес. Демек, атамыздың бар ойы, арман-мақсаты, атқарған іс-әрекеттері әрқашанда ел мүддесімен толықтай қабысып жатқан. Әйтпесе, Адайдың ақиық ақыны Сәттіғұл Жанғабылұлы:
...«Бұрын да өткен жандар бар
Дәрежелі хандар бар,
Олар да кеткен байтақтан
Бұқара жұрты жай тапқан,
Дүйімбаян, Шыңғысхан –
Нәсілі нұрдан жаралған,
Халқына әділ қараған
Ауыз тимей парадан,
Пақыр-міскін, бай мен бек,
Жарлы, жалсыз, аз бен көп
Бәрін де бірдей санаған» деп жырламаған болар еді («Аманат» Алматы. 1996 115 бет). Билеушіге деген сатқындық, оның іс-әрекеттерінің ел мүддесінен алшақтағанын айғақтайды. Оның мырзалығы да елден ерекше. Әр түрлі діндерге де өте шыдамдылық көрсетті. Мысалы, Тынық мұхиттан Дунайға дейінгі ұлан байтақ кеңістіктегі бірде – бір елде дін аралық қақтығыстар болған емес. Ресейде Мұңал билігі кезінде орыс шіркеуі салықтан босатылған, сол сияқты салықты Қытайда дао монастыры да төлеген жоқ. Қысқасы, жер бетінде күні бүгінге дейін бірде – бір адамның әр түрлі елдер мен ұлттарға дәл Шыңғысхан бабамыздай 800 жыл бойы ұмытылмастай ықпалы болған емес. Әсіресе, қазақ халқына. Сол дәуірдің тілі де, мәдениеті де, салт-дәстүр, әдет-ғұрпы да, биліктің дінге деген көзқарасы да, дипломатиясы да тіпті бәрі-бәрі де бізде толықтай сақталған. Мысалы, біздің өз еркімізбен ядролық қарудан бас тартып, бейбітшілікке ұмтылуымыз, дін аралық қақтығыстарды болдырмау шараларын алуымыз, елбасымыздың резиденциясының Ақ Орда деп аталып, Ел орданың (астанананың) ежелгі қазақ мемлекетінің орталығы болған Ұлытауға жақын арқаға орналасуы, Атыраудан шығатын ең бір беделді үн парақтың «Алтын Орда» деп аталуы, Маңғыстаудан шыққан тағы бір сондай үн парақтың «Үш Қиян» деп аталып, Шыңғыс қағанның Қиян деген атасының аты қойылуы, «Нұр Отан» партиясы жастар қанатының «Ұшқыр жебе» деп Адайдың екінші таңбасының атын иемденуі т.б. болып жалғасып кете береді.
Ел аузынан және әртүрлі шығыс жазбаларынан теріп алынған Шыңғысхан бабамыздың төмендегі өсиеттерін қаперлеріңізге ұсынамын:
«96. Егер әркім өз пиғылмен арамдық ойдан тазаратын болса, бүкіл ел ұры-қарыдан, зиянды әдеттен пәк болар еді (Шыңғыс хан).
97. Арақ-шараптан ақыл да, пайда да, абырой да, қайрымды мінез-құлық та, адамнершілік те күт пе!
Мүлде ішпейтін адам – нағыз қадырлы адам (Шыңғыс хан)» (С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына» Алматы-2000 80 бет).




«1. Егер ұлдары әкесінің жолын қумаса, інілері ағасының сөзін тыңдамаса, күйеуінің әйеліне сенімі болмаса, әйелі күйеуін жүре тыңдаса, енелер келіндерін ұнатпаса, келіндер енесін құрмет тұтпаса, ұлы адамдар қорғансыздарға пана болмаса, пақырлар даналар сөзін ұқпаса, басшылар қызметкерлерінің жүрегіне жол таба алмаса, айналасындағы адамдарды өз соңына ерте алмаса, игілікті басқа жандардан мол игеріп байығандар басқалардың да баюына көмектесіп, қол ұшын бермесе, басқа халықтың әдет-ғұрпы мен заңына, ақыл-парасаты мен адамгершілігіне менмендікпен қараса, мемлекет тәртібін мойындамаса – ондай елде ұрылар мен суайттар, қылмыскерлер мен басқа да бұзық жолға түскендер өз Отанының басына қара түнек орнатады, басқаша айтқанда, ол елдің байлығы ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кетеді; жылқылары мен табындарының тыныштығы бұзылады, жорыққа мінген аттары зорығып өледі; сөйтіп, бүкіл халық түкке тұрмайтын дәрменсіз бейшараға айналады.
2. Егер әркім өз пиғылын арамдық ойдан тазартатын болса, бүкіл ел ұры-қарыдан, зиянды әдеттен пәк болар еді.
3. Момын халықтың арасында жүргенде қошақандай момын бол, ал шайқасқа шыққанда жемтік көрген аш бүркіттей шүйлік.
4. Сөзді айттың ба – ол жақсы ма, жаман ба, әзіл ме, шын ба, бәрібір – оны қайтарып ала алмайсың; сондықтан әр сөзіңді безбенге өлшегендей салмақтап айт.
5. Ер кісі бір мезгілде барлық жерді жарық етіп отыратын Күн емес. Олай болса әрі аңға немесе жорыққа кеткенде әйелі ерінің от басын көңірсітіп, үй ішін үлбіретіп отыруы керек. Келген кісіге ерінің жоқтығын білдірмей, құрметпен қарсы алып, дәмді тамағын беріп, адал пейілмен сыйлап жіберсе, өзінің абыройын арттырып қана қоймайды; ел арасында ерінің де абырой-беделін асқар шыңға шығарады. Ер кісінің абыройы әйелінің адамгершілік қасиеттеріне де тікелей байланысты. Керісінше әйелі парықсыз, жүрген жерінде абыройсыз, ар-намысын аяққа басып жүрген бәдік болса, күйеуінің де абыройы болмайды, ауыздыға сөз, аяқтыға жол болады.
6. Арақ-шараптан ақыл да, пайда да, абырой да, қайырымды мінез-құлық та, адамгершілік те күтпе. Ішуді тастай тыюға жігерің жетпесе, шамаңды байқап, мөлшермен ішкін; мүлдем ішпейтін жан – нағыз қадірлі адам.
«Масаң адам әрі керең, әрі соқыр, онда ақыл парасат болмайды. Оның ой білігі, дарыны түкке де тұрмайды. Ол ұятқа қалудан басқа ештеңе тындырмақ емес. Ішкілікке салынған ел билеушінің қолынан ешбір ұлы нәрсе келмейді. Ішкілікке құныққан әскер басшысы өз сарбаздарының жауынгерлік сабын өз билігінде ұстай алмақ емес. Ал, масаң ноян өз атқан садақ оғының қайда, неге тигенін білмейді» - деген. (Рашид-ад-дин «Уақиғалар жылнамасы» 1-том).
Адам тағдырында, тіпті қоғам тағдырында да арақ-шарап белгілі орын алған. Арақ-шарапқа берілген жұрттар өзінің ұлттық қасиетінен айрылып, уақталып, құрып кеткендері тарихта белгілі. Әсіресе, бір елді жаулап алған үлкен жұрт үстемдігімен, қару-жарақты зорлығымен, мәдениет, сорақы тәлім-тәрбиесімен бірге арақ-шарабын да ала келген. Қару-жарақтың күшімен дегенін кейде істете алмаған шапқыншылар, бағынышты елін не діні арқылы, не арақ-шарабы, алдамшы ғұрып-дәстүрлері арқылы жеңген. Әсіресе, әлі мемлекет болып шынықпаған кішкентай елдерге арақ-шарап үлкен зиянын тигізген. Міне осы себепті де, орыстар қазақ елін рухани бағындыра алмағаннан кейін, олардың ақыл-ой, жан сезімдерін әлсірете түсу үшін көбірек ішулерін жақсы көрген, соған үгіттеген. Әлі солай жалғасып келеді. Сыра спирт ішімдігіне жатпайды деп өтірік айтып, жұрттың бәрін шатыстырып, әсіресе жастарымызды күнде сыра ішуге, маскүнемдікке ашықтан-ашық уағыздаулары сол саясаттың жалғасы. Осылайша, олар үш жүз жыл бойы осы саясатын үзбей жалғастырып келеді. Ресейдің біздегі бүкіл телеарналардан бірде-бір мас емес, дені сау фильмдерін көрсетпейтіні де сондықтан. Әрине, үш жүз жыл аз уақыт емес. Үш жүз жыл бойы орыстың осындай идеологиялық соғысына төтеп бере білген қазақтың да осал болмағанын кім-кімнің де мойындауына тура келері сөзсіз.
Әйткенмен де соңғы кездері, Қазақстанның орыстар көп қоныстанған солтүстік аймақтарындағы қазақ ауылдары азаматтарының жағдайы күннен-күнге нашарлап бара жатқаны, ащы да болса шындық. Мысалы, «Жас Алаш» газетінің 29 қазан 2008 жылғы №86 санында осы газеттің тілшісі Дилара Исаева Солтүстік Қазақстан облысының қазақ ауылдарын аралап келіп былай деп жазды: «Қазақта жаңа «дәстүр» пайда болды. Осы облысқа қарайтын Есіл ауданы «Бірлік» ауылының да берекесі қашқан. Жұмыссыздық жайлаған. Соның кесірінен, маскүнемдік жаулаған. Әсіресе, ер азаматтар ащы суға әбден беріліп, азабына түскені қынжылтады. Екі қолға бір жұмыс таба алмағандар қысқы отын-шөп дайындап алса да жарапты.
Ауылда арақ, сыра сататындар көп, ақшасы жоқтарға «қарыз кітапшасына» жазып үлестіреді. Арақтан жанып өлген, қыстыгүні қол аяғы үсіп кеткен, мас болып қорасын өртеп жібергендер де осында. Құдай-ау, жұтып алып, бар ашуын әйелі мен баласынан алатын «батырлар» да бар. Осыдан артық сорақылық бола ма? Соңғы кезде мал төлдесе, құрмалдық жасап, ішетіндер пайда болыпты. Өйткені жуу керек.
Маскүнемдік деген індет тек қана «Бірлікте» емес, солтүстіктегі барлық қазақ ауылдарына тараған десек, таңғалмаңыз. Бейне бір жұқпалы кеселдей... Бодандықтан қалған бұл таңба бір күні түбімізге жетер.
Қазақ ауылдарына әрі қарай аяқ басқанда, қара орманға кіргендей келеңсіз көріністер көбейе берді. Жастар мен бір шаңырақтың иесі аталып отырған ағалардан бөлек, елуді алқымдаған азаматтардың бет-жүзі көгала қойдай көшеде былқ-сылқ етіп жүргенін көргенде, жүрегің сыздап қоя береді. Ұят-ай! Бөтелке көтеріп, тәлтіректеп баласын жетектеп алған асыл аналарымызды көріп қызардық. Тіпті, сексенді бағындырған кейуаналардың да араққа кет әрі емес екенін байқап қалдық. Аталардың «жүз грамын» жұтып алып дұға оқитынын да естідік. Зират басында малдас құрып отырып арақ ішетін қазақтар пайда болған. Неге? Себебі, «орыс халқында осындай дәстүр бар» дейді. Сонда қазақтың ғасырлар бойы сақталып келе жатқан аруақты сыйлайтын дәстүрі еш кетіп, жаңасы пайда болғаны ма? - деген сауал қояды тілші. Бұған қосарымыз, дәл осындай араққа, ішімдікке беріліп, маскүнемдікке салыну еліміздің түгелге дерлік барлық қазақ ауылдарында жаппай орын алған десек артық айтқандық болмайды. Бұл күндері ауылдардағы бірде-бір той-мереке, арақ-шарапсыз өтпейді. Әйелі бар, ері бар, кемпірі бар, шалы бар, біріне-бірі ал да-ал, іште-іш деп, арақты бір-біріне зорлап ішкізіп, қашан мас болып құлағанша тараспайтын жағдайға жеткен.
«Арақ шынысынан басқаның бәрін бүлдіреді» (Бауыржан Момышұлы).
Тарих тағлымы: Бір мүшесі ішкілікке, не нашақорлыққа салынған отбасының да, сол ішімдік пен нашақорлыққа жол беріп, онымен күреспейтін ұлттың да, мемлекеттің де өмір жасы ұзаққа бармайды.
Шыңғысхан атамыздың тағы мына бір өсиетін қазақта естімеген, білмейтін адам жоқ десе де болады: «Шыңғыс хан кейін өзінің бағындырған ел – жұртын өзінің төрт ұлына бөліп бергенде, төртеуін қатар отырғызып, мынадай ақыл береді. «Төртеуің өзара тату болыңдар, бір-біріңе жаулық ойламаңдар».
Қорамсасынан бір оқты шығарып, оны өзі сындырды, содан соң бірнешеуін алып, біріктіріп ұстап тұрып: «кім сындыра алады?» деп сұрады. Ешкім сындыра алмады. Сонда Шыңғыс хан айтты: « Міне, сендер де осы оқ сияқтысыңдар. Егер сендер орталарыңнан біреуіңді билеуші етіп сайлап, соның айтқанымен жүрсеңдер, ешкім де сендерді жеңе алмайды. Егер бірлік болмай, әрқайсың өз беттеріңше бір – біріңе жау болсаңдар, жаңағы жалғыз оқтай бәріңді де талқандайды». Бұл – тамаша ақыл, таптырмас кеңес болды». (Әбілғазы. «Түрік шежіресі», Алматы 1992 жыл, 66 бет). Бұл өсиет «Төртеу түгел болса төбедегі келеді, алтау ала болса ауыздағы кетеді» деген мақал болып тұжырымдалған. Осы мақалды басшылыққа алу қазіргі қазаққа ауадан да қажет.
«Кім өз үйін дұрыс басқара алса, ол мемлекетті де дұрыс басқара алар, кім он адамға өз сөзін тыңдата алса, ол үлкен әскерге де басшылық ете алар. Кім де кім өзіндегі жаман қылықтарынан арылса, мемлекет қамын ойлай алар». Бұл да сонда (93 бет).
«Менің ұрпақтарым өздері жеңген мұңалдардан, бөтен жұрттардан алған қатындарынан туған балаларын өз тақтарына мұрагер етпеулері керек. Адам қасиеті ана сүтімен келеді. Мұндай мұрагер әке тағына отырғаннан кейін, ана еліне тартып кетуі мүмкін» деген. Қазіргі жебірейлердің, жебірей қызынан туғандардың бәрін жебірей деп есептеп бауырына тартып жүргендері сондықтан болып табылады. Шыңғыс атамыздың бұл өсиеттері өз мәнін қазақ халқы үшін мәңгі жоймақ емес.
Ұлы қаған әлем пендесіне жоғарыда көрсетілгендерден де басқа көптеген өсиет қалдырған еді. Сондай деректерді Филология ғылымдарының докторы, халықаралық Шыңғыс хан академиясының академигі, турколог-ғалым Қаржаубай Сартқожаұлы 12 мамыр 2009 жылы интернетте жариялаған «Шыңғыс ханның мазары табылды» деген еңбегінен таптық:
«• Қабылдаған шешімді өзінен бастап орындамаса,
Ол адам елбасшысы емес, бишара.
• Адам деген пендені бай, кедейлігімен, атақ-лауазымымен алалау пасықтың ісі.
• Адам туса бір дәуірлік,
Көк шықса бір мезгілдік.
• Жасаған көмегіңді көмейіңнен шығарма.
• Жайсыз қылығыңды кішкентай деп ойлама.
Жақсы да, жаман да болымсыздан басталады.
• Даңғойды тым асырма,
Даукесті мүлде тыңдама.
• Шыққан тегіңді ұмытпауды – ұрпағыңа,
Ішкен суыңды ұмытпауды – досыңа үйрет.
• Тау гүлі жаңбыр көрсе жанданады,
Тау тұлғалар сын естісе тазарады.
• Жасанды гүл жаңбыр суымен жоғалады,
Жағымпаз жандар сын естісе қуарады.
• Өзіңнің кемшілігіңді басқадан естіп білгенің жақсы,
Сезіміңнің кемшілігін өзің біліп жеңгенің жақсы.
• Бишікте отырып ұрлық қылсаң,
Өз басыңмен төлейсің.
Билікте отырып ұрлық қылсаң,
Ұрпағыңның тағдырымен төлейсің.
• Ағаш кесуге өткір балта керек,
Алтын таққа алып парасат керек.
• Мәйекті сөзін айтпаған білімді ғалымнан,
Түйсігін айтқан ақымақ артық.
• Әлемге бейбітшілік орнатып нұрыңды төк,
Әйелге сезіміңді беріп нәріңді төк».
Мұңалдар билігі өз заманында Қазақ отбасының бірде-бір мүшесінің қарнын аштырып, көштен қалдырмаудың барлық шараларын алған. Мысалы, Үгедей қағанның мынадай жарлықтары болған: «Жүз қой сайын бір тұсақ шығартып, елдің ішіндегі құралақан кедейлерге көмек етіп беріңдер», және «Жұртшылықтың жер суын бөліп берейік, таңдап қоныстандыратын шалғыншылар, әрбір мыңдықтан шығарылсын», «Сусыз жерден құдық қаздырып, су шығартып, қалың бұқара су мен шөпке кенелтілсін», «Ел арасына елші жүргізіп қатынайтын және әр түрлі істі ақылдасу үшін өртең жол салынып, лау жұмысы жолға қойылсын». Қағанның бұл жарлығы ұлы дала төсінде сан ғасырлар бойы мүлтіксіз орындалды.
Қорытындысы, Қазақ даласында Римдегі Спартак көтерілісі сияқты бірде-бір соғыс болған емес. Жетім мен жесірін қаңғытқан жоқ, түрме, зындан салмады. Адамгершілік қасиеттің ең биік шыңы ата-ана мен үлкенді сыйлау мүлтіксіз орындалды. Сол қаған жарлығымен салынған өртең жол кейіннен ұлы «Жібек жолы» аталып, жалғасы бүгінгі күнге жетті.
Сол сияқты Шыңғыс қаған: “Ханшаның үш жары болады. Алғашқы жары – адал заты, соңғы жары – алған ері. Барған еліне болаттай берілсе (тастай батып, судай сіңсе М.Қ), адалдықпен аты шығады. Адал атын сақтаса, алған жары қайда бармақ?” – деп өсиет етеді. (Құпия шеж. 164 бет)
Шыңғысханның өз қызы Алалтынға арнаған осы өсиетін барлық қазақ қыздары мен аналары сегіз ғасырдан бері үлгі тұтып келе жатқан жоқ па?!
Осы жерде арнайы айрықша атап өтетін жағдай Шыңғыс хан жайлы бүкіл әлем елдерінің тарихшылары түгелге жуық қалам тербеп, жүздеген, мыңдаған кітаптар, сан миллиондаған ғылыми (тарихи) еңбектер жазып, ондаған кинофильмдер түсірді. Бір қызығы осы еңбектердің барлығы дерлік Шыңғыс қағанның өз аузымен еліне, ұрпағына арналып айтылған көптеген өсиеттері мен жасысы, яғни заңдар жинағының бар екендігін көрсетеді, бірақ олардың бірде-бірін де, оның өсиеттері мен заңдарының бірде-бір бабына толық түсініктеме берілмейді, тіпті ол жайлы ауызға алынбайды да. Бұл жерде «неліктен?» деген сұрақты өзімізге-өзіміз қойып, бұған жауап іздейтін болсақ, егер олар Шыңғыс ханның өсиеті мен оның шығарған заңдарының баптарын келтірер болса, олардың Шыңғыс ханды жабайы (варвар), жауыз, әлем мәдениетін талқандап, қиратушы деп жазып жүргендеріне ешкімде сенбес еді. Атамыздың өсиеттері мен заңдары тек қана қазақ халқының ауыз әдебиеті мен жазба деректерінде көптеп сақталған және олардың барлығы дерлік Шыңғыс ханды Алланың ерекше жаратқан, зайыры ұрпағынан-ұрпағына жалғасқан әулие деп мадақтайды.
Жақында «Шыңғысханның өзекті толғаған өсиеттері» деген айдармен атамыздың тағы бір өсиетін (айтуынша шежірешісі Әлиасқар Байғұтұлының жазбасынан тапқан) бізге Шымкенттік Ілесбек Байжанов жариялады:
– «Зақан» жазсаң, «зарап» ішпе!
«Құлқы тұғыр» ұстасаң,
Құлыңа шарап ішкізбе!
Ілім – Гауһар! Көздің қарашығындай,
Құзғын нәсілге бұйырмас!
Алты Алаш – алтын арна!
Тартсаң теңізге айналар таусылмас!
Діннің имандысын алдым!
Сұлудың «Үржандысын» алдым!
Баһадүрлерімнің қаһарымен қазан қайнаттым!
«Батысқа» «Сары Оғландай» билік жүргіздім!
«Түстік» түбімен бағынды!
«Шығысымда» ұлыйтын бөрі жоқ!
Өкпем бауыр болды, жүрегім ауыр болды.
Жүрген жолымды Көк Тәңірі өзі қолдады!
Мен туылмай жатып «Тұман» болды…
Туған соң «Сабулай Ұран» болды,
Төрт аяқты жылан болды»!
Аузы Айдаһардың азуын қағып,
«Аққа» басын игіздім,
Айбаты Арыстанның, басын жерге тигіздім!
Данышпанды жылатқанды кебісін көрсетіп он сүйгіздім!
Анасын жылатқанды мойынына құрым кигіздім,
Отқа жақтым, күлін қарғаның ұясына салдым!
Ұл – тарақты азаптағандарды
«Кербала шөліне» жыйғыздым,
Бір көгенге сыйғыздым!
Шөлден өтсе ғұмыры дедім,
Өлсе «Ғайыптың» әмірі дедім!
Екі жол алдым: «Әділдік» пен «Имандық»!
«Екі жар» алдым, бір рет туылдым!
Жеті рет өлімнен оралдым!
«Тексіз азғындар» дұшпаным!
Тектілерден Нәр алдым!
Қаһарлы келсе «У» алдым!
Жолағы «Күрең» ту алдым!
Білегі жуанның бергені жолда қалады,
Аузы дуалының бергені төбеге шығарады!» Қандай керемет! Атамыз тек қана екі жолды таңдаған. Ол «Әділеттілік» пен «Имандылық»! Шыңғыс қаған Атамыздың атын аңызға айналдырып, 800 жыл бойы ел аузынан түспей келе жатқанының сыры да, Атамызға бүкіл әлем елдерінің менікі деп таласып жатуының да сыры осы.

Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
14-02-15 19:16
Әмірге! Шыңғыс хан атқа мінер қарсаңда Найман хандығы Татар Даласының орталық-шығысындағы Қаңға тауларынан басталып, Хан-Алтайдың түстігінен өтіп, Көк-Ертіс пен Қара-Ертістен озып, Зайсан, Тарбағатайға дейін созылып жатқанын көреміз. Шығыста – кереймен, батыста – Дәшті-Қыпшақ жұрты қаңлымен шектескен, терістігі – тау мен тайға (батпақ), түстігі – құм мен шөл. Ұлан-байтақ жер, қисапсыз халық. Нақты саны белгісіз. Бірақ сол кездің есебімен алғанда, өте көп жұрт болғаны күмәнсіз. Кейбір деректерге қарағанда, христиан дінінің нестор тариқатына бейіл беріпті.
Найман мемлекетіндегілердің моңғолдарды «қоңырсыған иісті, қомыт-қомыт киімділер» деп атап, оларды мойындамай, қарсы көтеріліп, соңына дейін соғысқаны – барлық тарихи еңбектерде жазылған жәйт.
Найманның шежірелік құрамында барлық тарихи еңбектерде айтылатын Шыңғысхан шықты делінетін Мұңал (моңғол), Құрым (Шыңғысхан қағанаты астанасының Қарақорым аталатын себебі осы), Қиян, Боржігін атты рулар жоқ.
Наймандардың ортақ таңбасы – Y (бақан), ұраны – Қаптағай. Ал, Шыңғысханның таңбасы «тіл», ұраны «Архар».
Демек, Шыңғысханның руы найман еместігі де ешқандай күмәнға да, дауға да жатпайды.
Амир
2552162@mail.ru
09-02-15 04:32
Мәдібек! "....................Шыңғыс хан өмір сүрген кезде қазақ деген идея болған жоқ,,,,,,,,"
Мәдібек сияқты азаматтардың "бас десең құлақ"деп отырысы мынау, сендерге тек орыстар жазып беру керек пе?
Егер Шыңғысханның тиын-ақшадарында "ҚаЗаҚ" ,"Мыңқол Алош" деген жазулар болса,олар қайдан пайда болды?
СС кітабында Бұхтарма, Қаратүн,Ертіс, УранХай т.б. Қазақ жер атаулары жазылса оны да кездейсоқтық деп ойлайсыңдар ма? Онда Найман Еркін Ұлысы Алтай Өлкесінде деп жазса да оны көрмейсіңдер?
Мәңгүрттікке сәл жетпей қалғанымыз -Нуров сияқты және Алтын Адамның қазақ тарихына қатысы жоқ деген тарихшыларымыздың жауаптары!
Амир
2552162@mail.ru
09-02-15 04:12
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім!!! "..........оның ішінде Адайды Шыңғысханның төл жұрты екендігімен түсіндіруге болады,,,,,,,"
Шыңғысханның төл жұрты Қазақ халқы екенін білеміз, оның ішінде Адай руы дегеніңізге күмән келтіруге болады.
Орхон-Енесей жазуында және "Ырық Бітіг" кітабында Найманның Матай руынан екенін анық жазған!!!!
Оған шүба келтіре алмайсыз!
Өкінішке орай,қазақ тілді азаматтардың осы Орхон-Енесей жазуын зерттемегені қынжылтады. Академик Каржаубай зертттеп ОЕ жазуларын қазақ тілді жазу ененін дәлелдеп, сол жазудағы Жоғшы(ЖощыХан),Шағатшы(ШағатайХан), Төлеш(ТөлеХан), Жапалақ(ШигуХутуху),Берке(БеркеХан 9 жаста), Құбықлай (ҚұбылайХан 4-5 жаста), Бұқылай, Бөрте, ҚадырХан,КүшлікХан, БұңдыпХан, ИналХан, Мұғлық,Желме, Құртқа(Бөріқол), Таңұт(Таңғұт) т.б атауларды көрсе де көрмеген болғанын қалай түсіндіругге болады!!!!!!!!
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
08-02-15 08:33
Қазақтың ұлы қағандары Қазан, Алаш, Ата ұлы (Ад ұлы, Еділ), Түрік, Түтік, Елше, Күйік, Алынша, Мұңал, Қарахан, Оғызхандар құрған алып империя ХІІ ғасырда «Іштен шыққан жау жаман» делінетін қазақ мақалында айтылғандай, парсылық Хорезм патшасының қазақ даласын жаулап алуына байланысты және солар қоздырған бақталас, тақталас деген пәлелердің кесірінен ыдырап, бірін-бірі қынадай қырып, жауласып жатқан жүздеген ұлыстар мен елдерге «қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтындай» тыныштық орнатып, сан ғасырлар бойы бүкіл әлемге билігін жүргізген Шыңғыс хан мен оның төл жұртын әлем тарихшылары қаншама зерттеп, зерделесе де күні бүгінге дейін Шыңғыс хан туралы жазба тарихта келтірілген тұжырымдардың даулы, күмәнді жақтарының жеткілікті екені тарих сүйер қауымға ежелден белгілі. Себебі, бүкіл әлемдік тарих ғылымы төмендегідей сұрақтарға тұшымды жауап бере алмай келеді:
1.Шыңғыс ханның шыққан тегі кім, яғни қай рудың (тайпаның), қай ұлттың ұрпағы?
2.Шыңғыс ханның және ол шыққан ұлттың бүгінгі ұрпақтары қайда?
3.Империя астанасы Қарақорым қаласы қай жерге салынған?
4.Шыңғыс ханның тақ мұрагері кім, ата жұрты қайда?
5.Шыңғыс хан империясы қай тілде сөйледі, яғни оның мемлекеттік тілі, қай тіл?
Бұл сұрақтардың дәл жауабын бере алатын жалғыз ақ ел бар. Ол Шыңғыс хан шыққан елдің бүгінгі ұрпақтары. Ал, өзге елдің өкілдері қаншама «аузымен құс тістеген» тарихшы – ғалым болса да бұл сұрақтардың ақиқат – шын жауабын бере алмайды. Себебі, әр бір азамат, әр бір ел өз тарихын өзі жазғанда ғана, сол азаматтың, сол елдің шын тарихы жазылып, бір де бір сұрақ жауапсыз қалмай, «жүйелі сөз жүйесін» табады. Шыңғыс қағандай әлемнің ең ұлы қолбасшысын дүниеге әкелген ұлы елдің тікелей ұрпағы ретінде, өткен тарихымызды осы «жүйеге салып» саралайтын болсақ, біздің ата-бабаларымыз, яғни қазақ халқы Шыңғысты өз баламыз деп есептеген. Себебі, күні кеше 300 жылға жуық бір тудың астында отырған орыс өкілі Колбинді елімізге басшы етіп бекіткенде бүкіл халық болып қарсы шықтық. Ал, Шыңғыс ұрпағын ата-бабаларымыз өздері іздеп тауып, солардың ішіндегі көсем болуға лайықтыларын жалынып, шақырып алып хан сайлап отырған. Шыңғыс ханның өзінде Қазақ даласының қақ төрінде, Қазтаудың үстіне cол кездегі Қазақтың әйгілі он екі тайпасының он екі биі ақ киізге көтеріп алып шығып, хан көтеріп, ханның да, таудың да аттарын өзгертіп Шыңғыс қойып, қаған деп жариялаған. Сонда қалай, біздің ұлы ата-бабаларымыз бізден ақылсыз болғаны ма? Ақылға сыймайды. Ешқандай айтқанға көніп, күні бүгінге дейін қолға үйретіліп көрмеген көк бөріні (қасқырды) киелі санап, туына салып, ұрпақтарына ешкімге тәуелсіз, дербес елдікті аманаттап, осы жолда «қасық қандары қалғанша» шайқасқан солар емес пе еді. Егер Шыңғыстың тегі қазақ болмаса, «Ойыл, Қиыл, Жем, Сағыз аңғарында жатқан елге Шыңғыс кіндігінен тараған хандар дұшпаннан теңдік алу үшін қайта келер деймісің?» деп, ХҮ ғасырда өмір сүрген Қазтуған жыраудың атынан Мұрат ақын іздемеген, «Шыңғыс, Бату хандық құрған, ерегескен дұшпан жауын қуған ел едің, ынтымақтарың қашатындай сендерге не болды?!...деп ХХ ғасырдың бас кезінде Құмар Қараш қайғырмаған болар еді (Мұхтар Мағауин «Шыңғысханның шарапаты», «Жұлдыз» №3-2002 ж.). Демек Мұңал да, Шыңғыс ханда Қазақтың өз баласы. Себебі, Шыңғысхан империясының тақ билігі мұрагерлік жолмен ұрпағына берілгендігі бүкіл әлемге әйгілі. Осы үрдіске ең адал болғандары да қазақ елі болды. Күні кешегі, яғни XIX ғасырдың аяғына дейін хандық ел басқару жүйесі сақталып, Шыңғыс ұрпақтары хан сайланып келді. Ал Адайда тіпті 1930 жылғы көтерілісте де Адай хандығы құрылып, хан сайланып, кеңес үкіметімен мемлекеттік деңгейде ұйымдасқан соғыс жүргізілді. Бұл жағдайды да тек қана қазақты, оның ішінде Адайды Шыңғысханның төл жұрты екендігімен түсіндіруге болады. Себебі Шыңғысханның «төл жұрты» делініп келген Моңғолияда, Құбылай билік еткен Қытайда және Шағатай билік еткен Мәуеренахрда Шыңғыс ханның мұрагерлік билігінің алды XIҮ, арты XV11 ғасырдың басында ақ үзіліп қалды.
Қазақ еліндегі биліктің Шыңғыс хан ұрпақтарына мұрагерлік және қазіргіше айтқанда демократиялық сайлау жолымен берілгендігіне дәлел ретінде Шәкәрім Құдайбердіұлының «Түрік, Қырғыз, Қазақ һәм хандар шежіресі» атты еңбегінде былайша баяндалады: «Абылай атанғаны, жоғарыда айтқандай, Абылайлап шапқаны болды. Абылайдың хан болғаны 1735 жылдың маңайы болар. Сонан соң, біздің орта жүздің жақсылары «бұрын үлкен хандар ұлы жүзде болушы еді. Бұл ханды өзіміз сақтаймыз. Қалмақпен көп ұрысатын біз» деп Төле биге сый алып барып, Әбілмансүр-Абылай ханды алып келіпті» (М.Тынышбайұлы. Қазақ шежіресі. 47 бет). Ал, Абылай хан баяғы жоңғардың 50 000 әскеріне бар-жоғы 500 сарбазымен тойтарыс беріп, жеңіске жеткен, ұлы Шыңғыс бабамыздың тікелей ұрпағы Салқам Жәңгірдің шөбересі болып табылады. Салқам Жәңгірден -Уәлибақы, Уәлибақыдан -Абылай (осы Абылай бек мықты болып, жекпе-жекке шыққан батырларды өлтіре берген соң, «Қанішер Абылай» атанған), Абылайдан-Көркем Уәли, Көркем Уәлиден-Әбілмансұр. Қазақтың хан Абылай дегені осы Әбілмансұр.
Кейіннен «...Ұлы жүз Үйсіннің ел ағалары Абылайға өтініш айтып, оның үлкен ұлы Әділді өздерін басқаруға сұрап алады. Сонымен қатар Абылай хан өзге ұлдарына қазақ руларын еншілеп бөліп береді. Сондықтан болу керек, Бұқар жырау:
«Хан Абылай атандың,
Дүниеден шықпай мініңіз.
Алтын тақтың үстінде
Үш жүздің басын құрадың.
Жетім менен жесірге,
Еш жамандық қылмадың.
Әділдікпен жүргіздің,
Әдепті іске кіргіздің» (48),-деп толғаған екен. (Н.Мұқаметханұлы. «Абылай ханның атқарған қоғамдық қызметі». Алаш. №6, (27), 2009 ж.).
Сол сияқты Шыңғыс ханның тікелей ұрпағы Әбілғазы хан (1603-1664) 1640-1641 жылдары бастауын қазіргі Ақтөбе облысы жеріндегі Мұңал-Жары тауынан алып, кезінде Каспий теңізіне құйып жатқан Жем (Ембі) өзенінің бойын жайлаған қалмақ ханы Хо-Орлектің арасында тұрғанда Арал қазақтары көп сыйлық беріп Әбілғазыны қалмақ ханынан сұрап алып өздеріне хан көтереді. Міне осылайша, жоғарыда көрсеткенімдей қазіргі қазақ халқы Колбинді басшы тағайындағанда неге бізді жат-жұрттың өкілі билейді деп бүкіл халық қарсы шықты, ал Шыңғыс хан атамыздың ұрпақтарын «бізге хан бола көр» деп өздері сұрап, тіпті сол кездегі Әбілғазы атамыз тұрған елдің билеушісіне мол сыйлық беріп жалынып, шақырып әкеліп хан сайлаған. Тура осындай жағдай Башқұрт (естек) халқында да болған. 1707-1709 жылдары олар Қазақтың кіші жүзінің ханы Әбілқайырдан өздеріне хан болуды жалынып сұраған. Мұндай мысалдарды түрік әлемі тарихынан көптеп келтіруге болады.
Осы жерде ойланған адамды таңдандырып, тәнті ететін жағдай сонау ескі, көне, бағзы, ықылым, тіпті сонау құсілім замандарынан бері Қазақ елінде ел басқаратын хандар дайындайтын рулардың болғаны. (Бұндай руларды тек қана қазіргі заманның жоғаргы оқу орны және ғылым академиясымен ғана салыстыруға болады). Соның соңғы мыңжылдықтағы бізге белгілісі Қазақ, Бекарыс, Байұлы, Адайдың Мұңалы болып табылады. Бұл адайлар тілінде «Мұңал ошақ» деп аталады. Ал, Моңголияда оны «алтын отбасы» деп атайтын көрінеді. Шын мәнінде екеуінің де мағынасы бірдей. Барлық хандар мен қағандар осы рудан шыққандар арасынан ғана сайланған. Назар аударайық, тағайындалмаған, дәл қазіргі «демократия» талабына сәйкес көпшілік дауыспен сайланып, ақ киізге салып көтеріліп хандық билікті иемденген. Сол рудың балаларына сәби кезінен бастап адам баласының меңгеруіне мүмкіншілігі бар барлық адами жақсы қасиеттер (білім, ақыл, айла, әділеттілік, бауырмалдық, досқа адал, дұшпанға қаталдық, өз қарабасының мүддесінен гөрі ел мүддесін жоғары қоюшылық т.б.) үйретіліп, бойларына сіңірілген және ол балалардың басым көпшілігі ел билеген хандар отбасында тәлім - тәрбие алған. Оларға елдегі аса білімді жандардан «Аталықтар» тағайындалған. Осындай ортадан тәрбие алып, бірнеше үміткерлердің арасынан сайланған хандар ешқашан өз мүддесін халық мүддесінен жоғары қоймаған. «Халық қаласа, астындағы жалғыз атын сойған». Бұл жерде ата-бабаларымыз ғылымда соңғы ғасырда ғана мойындалып жүрген «тектіден текті туу» қағидасында басшылыққа алған. Осы жерде Адай атамыз өзінің кенже немересі Мұңалға айтыпты делінетін мына бір әңгімені қаперлеріңізге берейін. «Баяғыда екі жылан дүниеге келіпті. Біреуінің мың басы, бір құйрығы, екіншісінің мың құйрығы, бір басы болыпты. Бір күні ғаламат боран соғып, арты үскірік аязға айналыпты. Мың басты жыланның бір басы інге кірейін десе екінші басы оған қарсы шығыпты, ал үшінші басы басқа жаққа тартыпты. Ең соңында мың бас бір біріне көнбей, суыққа шалдығып, жылан үсіп өліпті. Ал мың құйрығы, бір басы бар жыланның, мың құйрығы бір басқа бағынып, терең інге кіріп, жылан суықтан өлмей аман қалыпты». Америка мен батыстың бүткіл жер жүзі мемлекеттеріне тықпалап жүрген «демократиясы» бізден үйренгендері. Біздің баба тарихымыздағы түріктердің билігі әскери-азаматтық демократиялық жүйеге құрылған болатын. Біздің қазіргі күндері ұлардай шулап жүрген демократия ұғымы қазақта атам заманда болған. Түркілік деректердің ең елеулі ерекшелігі – қандай да бір елдік мәселені дуалы ауыз абыздар мен билік басындағылар ортаға алып, бірлесе шешетін болған. Бұл нағыз азаматтық, демократиялық қоғамның көрінісі емес пе?! Олардың «ревизия» жасаған жерлері, ханды (билеуші деген мағынада) біздегідей арнайы дайындықтан өткен, халқына қалтқысыз қызметімен танымал батырларының ішінен емес, жасы заңда белгіленген жасқа толған кез-келген азаматтың ішінен сайлауы. Ал, шындығында ондай билеушіні де, оның артынан ерген елді де бір шыбықпен айдап, қалаған жағыңа жүргізу оңайдың – оңайы. Бұл түбінде бүкіл жер жүзі елдерін бір ғана «ұлы патшаның» қол жаулығына айналдыратынын болжау анау айтқандай қиын болмаса керек. Себебі, бұл жүйе бүкіл дүние жүзі елдерін екіге, яғни билік және оппозицияға бөліп қойған. Бұл адамгершіліктен жұрдай, бөліп алда билей бер деген ежелгі сұрқия саясаттың жалғасы. Айтқанына көніп, дегеніне жүрмеген елдің билігіне, оппозицияны әртүрлі жолдармен айдап салып (жалған уәде, ақшаға сатып алу т. б.) қалайда айтқандарына көндіреді. Көнбесең оппозицияның қолына қаруда беруі ғажап емес. Қазіргі заманда билік ауыстырудың бұндай үрдісі үйреншікті жағдайға айналған. Сонымен, қазіргі демократия деп жүргендеріміздің «мың басы, бір құйрығы бар» жыланнан айырмасы шамалы.
Қазақтың барлық хандары мен қағандарының бәрі Шыңғысханның арғы аталары және оның тікелей ұрпақтары болып табылады. Олар:
- Керей хан – Болат сұлтанның баласы. Қазақ хандығын құрушы және көшбасшысы (1456-1473).
- Әз Жәнібек хан – Барақ ханның баласы. Қазақ хандығын құрушы және көшбасшысы (1456 — 1480).
- Бұрындық хан - Керей ханның баласы (1480-1511 ж.ж. билік құрған).
- Қасым хан (1445-1518) - Әз Жәнібектің ұлы (1511-1518).
- Мамаш хан – Қасымханның баласы (1518-1523).
- Тайыр хан - Қасымханның немере інісі (1523—1533).
- Бұйдаш хан – Тайыр ханның інісі (1533-1534).
- Қожа Мақмұт (1534-1535).
- Хан атағы болған сұлтандар: Тоғым хан, Ахмет хан, Хақназар, Наурыз-Ахмет хан (1535-1537).
- Хақназар хан – Қасым ханның баласы (1538-1580).
- Шығай хан – Әз Жәнібектің немере інісі (1580—1582ж.ж.) 80 жасында хан сайланған.
- Тәуекел хан – Шығай ханның баласы (1582-1598 ж.ж. әкесі өлгеннен кейін хан тағына отырған).
- Есім хан – Шығай ханның баласы, Тәуекел ханның інісі. Хандық құрғаны 1598 — 1628 ж.ж.
- Тұрсын хан 1613-1627 жылдары қазақ даласында билік құрды.
- Жәңгір хан (Салқам Жәңгір) - Есім ханның баласы (1628-1652).
- Батыр хан (1652-1680 билеген).
- Жәнібек хан – Есімханның ұлы (1628 -1643).
- Әз Тәуке хан - Салқам Жәңгірдің баласы (1680-1715).
- Қайып хан (1715—1718 жылдары билік құрған).
- Батырдың билігі (1718-1726).
- Болат хан -Тәуке ханның бел баласы (1726-1730).
- Жолбарыс хан - 1720-1740 жылдары Ұлы жүздің ханы болды.
- Әбілхайыр Қазы Бахадұр хан (1693-12.08.1748) Кіші жүздің ханы және Аңырақай шайқасында бүкіл қазақ қолының бас қолбасшысы болды. 1718-1748 жылдар аралығында хандық құрған.
- Нұралы хан – Әбілқайыр Қазы Баһадұр ханның баласы 1748-1786ж.ж. Кіші жүзге хан болды.
- Ералы хан – Әбілқайыр Қазы Баһадұр ханның баласы 1791-1794ж.ж. Кіші жүз ханы болды.
- Есім хан – Әбілхайыр баласы 1795-1797 ж.ж. Кіші жүз ханы.
- Айшуақ хан – Әбілқайыр баласы 1797-1805 ж.ж. Кіші жүзге хан болды.
- Шерғазы хан – Әбілқайыр баласы 1805-1824 жылдары Кіші жүздің соңғы ханы болды.
- Қайып хан – Орта жүздің ханы (1716-1719).
- Сәмеке хан - Орта жүз ханы (1719-1734).
- Әбілмәмбет хан (1690-1771) – Орта жүз ханы (1730-1771).
- Абылай хан (1711-1781) – Орта жүз және бүкіл қазақтың он сегізінші ханы (1733-1737).
- Уәли хан – Орта жүз ханы (1781-1819).
- Бөкей хан – Орта жүздің соңғы ханы (1815-1817). 1781 жылы Абылай қайтыс болғаннан кейін Орта жүздің ханы болып оның баласы Уәли сайланды. ХҮІІІ ғасырдың аяғы — XIX ғасырдың басында өзінің отарлау саясаты барысында патша өкіметі ең әуелі Қазақстан жеріндегі хандық билікті жоюға кірісті. Хан билігі орыс шенеунігі басқарған уақытша кеңестің қолына көшті. Осындай кеңес құру арқылы Кіші жүз бен Орта жүз хандықтарының саяси дербестігін түпкілікті жою мақсатын көздеді. Патша өкіметі бұл мақсатты іске асыруды Орта жүз хандығынан бастады. Мұнда 1815 жылы Орта жүз ішіндегі Уәлидің билігін әлсіретуге тырысып, екінші хан етіп Бөкейді тағайындады. Орта жүздің хандары Бөкей 1817 жылы, Уәлихан 1819 жылы қайтыс болған соң, патша өкіметі жаңа хан сайлатпай, Орта жүзді бірнеше әкімшілікке бөліп, оларды басқарып-бақылауға патша өкілдерін қойды.
- Кенесары хан (1802-1847) – Абылай ханның немересі, Қасым төренің баласы (1841-1847ж). Қазақтың соңғы ханы.
- Ішкі Қазақ Ордасы (Бөкей Ордасы) — Ресей империясының құрамында Еділ мен Жайық аралығында 1801 ж. құрылған. Бөкей Ордасы — қазақтардың және әлемдегі ең соңғы Шыңғысхан ұрпақтарымен құрылған мемлекеттік құрылым. Хандықты құрған Бөкей Нұралы ұлы, Әбілқайыр қазы Баһадұр ханның немересі.
1812 жылы Александр 11 патшаның арнайы жарлығымен Бөкей сұлтан Ішкі Қазақ ордасының ханы болып тағайындалады. Бөкейді ақ киізге көтеріп хан сайлау Орал қаласының маңындағы тоғайда өтеді, кейін ол жер «Хан тоғайы» деп аталады.
1815 жылдың мамырдың 21 Бөкей хан қайтыс болады. Тақ мұрагері Жәңгір жас болғандықтан, хан тағына уақытша сұлтан Шығай Нұралыұлы отырады.
1823 жылы Жәңгір Бөкейұлы хан тағының мұрагері болып танылып, 1824 ж. маусымның 22-сі күні «Хан тоғайында» ақ киізге көтеріліп, хан сайланады.
1845 жылы тамыздың 11-де Бөкей ордасының саяси, мәдени, экономикалық жағынан дамуына жол бастап, бұл өлкенің басқару ісіне көптеген өзгерістер енгізген ұлы реформатор, қазақ даласының ұлы жаңартушысы Хан Жәңгір Бөкейұлы қайтыс болады.
Хан Жәңгір дүние салғаннан кейін хан тағы Паждар корпусында оқыған Жәңгірдің баласы Сайып-Керейге көшті. Хан дәрежесі берілгенде басқа Жәңгір Бөкейұлының балалары сияқты оның да тегі Шыңғысхан деп өзгертілді.
Міне осылайша, 639 жыл бойы, яғни 1206 жылдан 1845 жылға дейін Қазақ мемлекеті билігінің басында тек қана Шыңғыс ханның өзі және оның үлкен ұлы (тақ мұрагері) Жошыдан тараған ұрпақтары болды. Демек, Шыңғыс қаған қазақ болмаса, бізде өздерімізді қазақпыз деп атауға ешқандай құқығымыз жоқ. Шыңғыс ханда, оның ұрпақтары да тек қана қазақ елінің тәуелсіздігі үшін хорезм, жоңғар, орыс басқыншыларына қарсы жан аямай күресті, олар осы жолда ештеңеден де аянған жоқ. Талайлары өмір бойы аттан түспей, мына дүниенің қызығын көрмей кетті. Әңгіменің ашығын айтқанда мынау жарық дүниеде қазақтың тәуелсіздігі үшін дәл солардай күрескен әулет жоқ. Бұл кімде-кім «мың жерден басын тасқа ұрса да» солай. Себебі, ол қазақ қағанатының қарашаңырағының иесі Адайдың - Мұңал-Жары-Құрым-Қиянынан (Қиятынан) шыққан болатын. Шыңғысхан қағанатының астанасының Қарақұрым аталып жүргені, олда оның арғы аталарының аты болатын. Ал, Адайды қазақ емессің деуге ешкімнің де құқы жоқ. Сол сияқты оның ұрпақтарын да.
Мұхамбеткәрім Қожырбайұлы
Ақтау қаласы

Амир
2552162@mail.ru
19-01-15 11:16
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім ! "...........Ол заманда (Х11-Х111 ғасырлар) Шыңғысханның арғы аталары құрған Қарахандар қағанатын парсылық бағыт ұстанған Хорезмшах жаулап алды. Бүгінгі қазақтың қаласын қиратты деп Шыңғысхан атамызға басты кінә қылып тағатын Отырар қаласы, осы жаулаушы елге қарайтын. .........."
Өте дұрыс жазып отырсыз! ОЕ жазуында Отрар қаласын ТОҚАР қаласы (қақпасы)деп жазған, ол жазуда Қадырхан Иышқатегі деп суреттейді."Күлтегін" жазуында 2жол және 3жол;
-2) Төрт болаң құп иүгерміз (иерміз),ащұ шөл апан төрт болаңдықі, боданығ құп аламыз, құпбыз , қыламыз- басалғығ. Жақан Ерміз, тізелергіг шөкөреміз, ілгерү Қадырқан Иышқатегі(*Шошқатегі) кірө,Темірқапығқа етегі қонармыз кеңге
3) Еді оқсыз *қанок (қонақ),*Төрхан не оларұр,Еріміз білге, қанармыз, алып қанармыз,бұйрықжыма білгей, Еріміз-ерін алып,Еріміз-ерін беглериіме ,боданиұыма түзермі не үшүн ілігне тұтамыз,ерін іліг тұтып Түрүғ етеміз, өзіне...
Шыңғысханның ең таза тарихы- ОРХОН-ЕНЕСЕЙ жазулары!!
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
18-01-15 21:19
Ол заманда (Х11-Х111 ғасырлар) Шыңғысханның арғы аталары құрған Қарахандар қағанатын парсылық бағыт ұстанған Хорезмшах жаулап алды. Бүгінгі қазақтың қаласын қиратты деп Шыңғысхан атамызға басты кінә қылып тағатын Отырар қаласы, осы жаулаушы елге қарайтын. Осы қаланың Хорезмшах тағайындаған билеушісі Қайырхан дүниеге қызығып, Шыңғысхан атамыздың елшілерін өлтіріп, керуенін тонап, қазаққа сатқындық жасады. Шыңғысхан Хорезм патшасынан елшіге қиянат жасаған Қайырханды өзіне беруді немесе жазалауды талап етті. Ол Шыңғысхан атамыздың заңды талабын орындамады. Атамыз бар-жоғы жүз елу мыңға жуық сарбаздарымен Хорезмшахқа қарсы жазықсыз өлген елші-саудагерлерінің (бес жүз адам) кегін алуға және туған (қазақ) даласын жат-жұрттық жаулаушыдан азат етуге аттанды. Ол кезде Хорезм патшасының төрт жүз мың тұрақты әскері бола тұра (және ол осынша әскерді бір айда жинап ала алатын еді) Шыңғысханға қарсы тұра алмай, қамалдарға жасырынып қорғанды. Себебі, ол өз әскерінің дені қазақтардан, әсіресе қаңлы және басқа қазақ руларынан болғандықтан Шыңғысханмен ашық айқасқа шығудан, оларды өз еліне қосылып кетеді деп қорықты. Атамыз өз сарбаздарына сатқын Қайырханды тірілей ұстауды бұйырды. Ол өзінің қазақ халқының алдында істеген кінәсінің кешірілмейтінін біліп, ақтық демі қалғанша айқасып, бүкіл қала халқының қырғынға ұшырауына себепкер болды. Ол қала халқының жағдайын тіпті де ойлаған жоқ, ол өзінің мына жарық дүние де бір күн болса да тірі жүре тұруын ғана ойлады. Атамыздың тапсырмасы мүлтіксіз орындалып Қайырхан тірілей ұсталды. Шыңғысхан Қайырханды ұстаған бойда өзінің жеке билігімен өлтіре салған жоқ, оны қазақтың билері ежелгі ата салтымыз бойынша тергеу жүргізіп, барлық кінәсін мойнына қойып, бүкіл халық алдында қазаққа жасаған сатқындығы және дүниеқоңыз, ашкөздігі үшін өлім жазасына кесті. Саған керегі ел емес, дүние (алтын) екен ғой, ал онда керегіңше деп, оның дүниеден басқа ештеңені көрмеген көзіне, жазықсыз жандардың (бес жүз адам) зарын естімеген құлағына, тойымсыз аузына алтынды ерітіп құйды. \\\
\\\ Міне осы әрекеттер де ақыл-есі бүтін жандар үшін қаншама ғибрат жатыр:\\\
\\\ а. Адамдарға туған еліне (ұлтына) сатқындық жасаса, жазасыз қалмайтынын ескертті; \\\
\\\ ә. Адамдарға туған еліңе сатқындық жасасаң, ұрпағының атын атап, мақтанудың орнына ұялып безетінін білдірді;\\\
\\\ б. Дүние қуалаудың соңы сені сондай ашкөздікке ұрындырып, өзгенің мүлкіне көз алартуыңды санаңа сіңіретінін ескертті;\\\
\\\ г. «Елшіге тимес болар» деген атам қазақтың ең ұлы салтын бұзғандардың қандай жазаға ұшырайтынын айшықтап кетті; \\\
\\\ ғ. Ең бастысы бұл жерде бүкіл мемлекет билігі басында жүргендерге ешқашан қателесуге болмайтынын білдірді.\\\
\\\ Түсініктеме: Хорезм патшалығының орталық астанасы қазіргі Түркменістанның Ташауыз облысы Көнеүргеніш қаласы болды. Олар ол заманда да, қазірде де қазаққа жатпайды. Басқасын былай қойғанда, олардың бізден тілдері де басқа болды. \\\
\\\ Қазақ даласындағы барлық рулар, елдер Шыңғысханға өз еріктерімен, шын ниеттерімен қуана қосылды. Ал, Қайырхан қазаққа сатқындық жасады. Сол үшінде тиісті жазасын алды.\\\
\\\ Отырардың күйреуінің біз білетін ақиқаты осы. Құрметті Оқырман! Өздеріңіз ойлап көріңіздерші. Әйтпесе, оны тірідей ұстатып, бүкіл халық алдында билердің үкімімен жазалап, оның көзіне, құлағына, аузына алтын ерітіп құюдың қаншалықты қажеті бар еді. Көптің бірі сияқты басын қылышпен шаба салса болмас па еді.\\\
\\\ Сол сияқты кейбір тарихшылардың (әсіресе батыс, орыс) Шыңғыс ханды қала мәдениетін жойып жіберді дегендері шындыққа жатпайды. Ол қалаларды жоқ қылған жоқ. Соғыстың аты соғыс, ол бағынбаған қалалардың қорған қабырғалары мен күзет мұнараларын ғана қиратты. Ал халыққа тиген жоқ. Шындығында да, бұрынғыдай бір ел болып бірігіп, барлық көршілерімен тату-тәтті араласып отырған елге қамал-қорғанның, күзет мұнараларының қандай қажеттігі бар. Осы айтқанымның дәлелін атақты саяхатшы Марко Поло кезінде хатқа түсіріп жазып кеткен. «Белгілі бір аймақты жаулап алған ол елді жәбірлеген емес, меншік құқына тиген жоқ, тек олардың арасына өзінің бірнеше адамын ғана қалдырып, жаугершілік сапарын әрі жалғастырды. Бағынған ел өздерінің көршілерден қорғалып тұрғанын, бағыныштылығынан еш зиян көрмейтініне көзі жеткен соң, сондай – ақ, әміршінің билеуші ретінде шапағатты екенін көргеннен кейін оған жан-тәнімен беріліп, бұрынғы жаудан таза берілген қызметшіге айналды» деген. Бұл дерек Ә.Спанның «Шыңнан-Шыңғысқа» деген еңбегінен алынды. \\\
\\\ Бұл жайлы Италияндық саяхатшы әрі көпес Франческо Пеголетти өзінің «сауда ісі» (1340 жылы жазылған) атты кітабында Тан (Донның төменгі ағысындағы Азақ деген қаланың итальянша аты) қаласынан қытайға дейінгі бағыт күндіз-түні толық қауіпсіз дейді. Ал сол Пеголоттидің есебі бойынша Таннан Қажы-Тарханға (Астраханға) дейінгі аралықты өгізбен 25 күнде, атпен 10-12 күнде жүріп өтуге болады екен (М.Г.Сафаргалиев «Распад Золотой Орды» Саранск. 1960. с 90). Тарихшылардың “тонның ішін теріс айналдырып” тағатын кінәлары тек қана Отырар. Оның күйретілуіне бірден-бір кінәлі 500-ге жуық бейбіт елші-саудагерлерді жазықсыз қырып тастаған Қаразым патшасы Сұлтан Мұхаммед пен Отырар билеушісі Қайырхан болып табылады. Қай заманда да елші мен саудагерді жазықсыз өлтіру ешбір елдің заң аясына сиған емес. Бұл жайлы Әбілғазы атамыз өзінің «Түрік шежіресі» атты еңбегінде (68 бет) былай дейді: «Махмут жылауыш Сұлтан Мұхаммедтен рұқсат сұрап, дүние жүзі әміршісінің сарайына қайтты. Сұлтан Мұхаммедпен тіл табысқанына Шыңғыс хан шынайы разы болып, Сұлтан Мұхаммедтің бұған жаманшылық жасамайтынына және өзінің де оған өшпенділікке бармайтынына сенімді болды. Дәл осы кезде Бағдаттың халифы Насыр Шыңғыс ханға елші жіберіп, Сұлтан Мұхаммедтің үстіне бірігіп аттанайық деп ұсыныс жасап еді, оған жасасқан шартты бұзғысы келмей, жағымды жауап бермеді, бірақ Сұлтан Мұхаммедтің бұйрығымен Қайырханның Шыңғыс ханның елшілері мен саудагерлерін өлтіруі бұл келісімді ұзаққа жеткізбеді». Күні бүгінге дейін Шыңғыс ханның да, оның төл жұрты қазақтардың да бір ауыз сөзге тоқтайтынына, уәде жұтып екі сөйлемейтініне ешкім күмән келтірген емес. \\\
\\\ Шындығында да, Шыңғыс қаған атамыздың халықаралық үрдісті бұзушыларды жазалауын Алланың бұйрығы деп түсінсек дұрысы сол болар.\\\
\\\ «...Қара-Құла – ойраттың тұрғысы еді,\\\
\\\ Қырық рудың қарғысы ұрды сені!\\\
\\\ Елшіге өлім кескенге қандай жаза\\\
\\\ Қолданарын үйреткен – Шыңғыс еді!\\\
\\\ Ұшырайды ұзамай апатқа ордаң,\\\
\\\ Елші өлтіріп, ел барма атақ қонған?\\\
\\\ Ұмыттың-ау, елшіге қастық қылып,\\\
\\\ Қаразымның Дәулетін опат болған?!» деп жырлады Маңғыстаудың белгілі ақыны С.Нұржан өзінің 2008 жылы «Жазушы» баспасынан шыққан «Ай таранған түн» атты жыр кітабында. \\\
\\\ Тарих тағлымы: Сонау Адам атадан бері келе жатқан ұлы қағида «Елдестірмек елшіден...», «Елшіге қиянат жасамас болар».\\\
\\\ \\\
\\\ Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім\\\
\\\
Амир
2552162@mail.ru
09-01-15 11:38
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім! Сіздің жазғандарыңыздың бәрі шындықі!!
Манас жыры- көне Алтай батыр дастаны "Алып Манаш"-ол өте көне аңыз, Қазақтың Алпамысы соның желісінен алынғанға ұқсайды.
Ал Шыңғысханға келсек, ол Алтай тумасы болуы шындыққа жанасады. Оны Орхон-Енесей жазуынан оқуға болады! "Орман қазағы" , "ҚаЗаҒынымсыр", "Қазағынымық"-деген көп жерде кездесуі тегін емес.
ОЕ жазына Қазақ азаматтары назар аударса, оны зерттесе деген, Менің арманым орындалатын уақыт жақындаған сияқты! Солай болғай!!!!
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
09-01-15 07:08
Мынау халық арасына кең тараған Шыңғыс қағанның өсиеттері:
Шыңғыс қаған бүкіл әлемге ежелгі әлемдік тәртіптің қайта орнағанын мойындатып, қазақтың ішіндегі мыңдаған рулардың біреуін (Мұңал) ұлт ретінде қалыптастырды. Еуразия сахарасында бытырап жүрген көшпенді түркі тектес ру-тайпаларды (найман, керей, қоңырат, жалайыр, байұлы тағы да басқалар) қазіргі Қазақстан өңіріне әкеліп, осында бұрыннан өмір сүріп жатқан үйсін, қаңлы, алшын және қыпшақ сияқты туысқан түрік тайпаларымен бастарын біріктіріп, мәңгі туыстастырып, ежелгі қазақ ұлтын, оның ежелгі мемлекеттігін қайта қалпына келтіріп, тарихи атамекенін, атажұртын отарлық езгіден, бодандықтан құтқарды. Сонымен қатар көптен бері парсыланып кеткен Орта Азия халықтарына қазақ тілін қайта енгізді. Еуропада орыстардың басын біріктіріп, оларға 240 жыл билік жүргізу арқылы орыс мемлекетінің қалыптасуына алғышарттар әзірледі. Ұлы қытайды қайтадан біртұтастандырып, Юань (бұл есім Ман атамыздың атынан алынған. М-ан, Ю-ань) патшалығын құрып, Қытай елінде 600 жыл бойы тұрақтылықты қамтамасыз етті. Шамамен, 1286 жылдары алғашқы қағаз ақшаны Шыңғыс ханның немересі Құбылайдың шығарғанын және бүгінде жұрттың бәріне таныс қытай ақшасының атауы Шыңғыстың Юань әулетімен байланысты екенін көбіміздің біле бермейтініміз де анық. Шыңғыс хан Шығыс пен Батыс өркениетінің алмасуына да кең жол ашты. Жарты әлемді бір тудың астына біріктіріп, қатаң тәртіп орнатып, елдер мен тайпалар арасындағы қырғиқабақ соғыстардың бәріне сан ғасырлар бойына тыйым салды. ЮНЕСКО-ның Шыңғыс бабамызды бүкіл әлем бойынша соңғы екі мыңжылдықтағы ең ұлы қолбасшы деп тануының басты себебі де осы болып табылады. Себебі, Шыңғыс бабамыз сияқты, әлемді жаулаған Александр Македонский (б.д.д. 356-323 ж.ж), Ақсақ Темір (1336-1405ж.ж.) сияқты қолбасшылар болды. Бірақ олар құрған мемлеткеттердің бірде-біреуі қазақ мемлекеті сияқты ұзақ өмір сүрген жоқ, Олардың құрған мемлекеттері өздерімен бірге кетті. Осы жағдайды І. Есенберлин «Алтын Орда» атты тарихи романында былайша суреттеген: «Түнімен ішкен шараптың зақымынан ба, әлде жорық үстіндегі ойдың зардабы тиді ме, әйтеуір бүкіл Азияны билеймін деген, бірақ артында Шыңғыс хандай ұлы мемлекет қалдыра алмаған, өзі өлген күнінің ертеңіне балалары тағына таласып быт-шыт болған және жыл өтпей жатып-ақ кешегі өзі жаулап алған елдері, жерлері Мауараннахрға бағынбай өз беттерімен кеткен, ұлы жиһангер Әмір-Темір, енді үш құлаш жерге еніп, мәңгі-бақи тынышталды» (507 бет). Ал, Шыңғыс атамыз қазақ еліне не берді дегенге келсек, әлемде ол заманда да, күні бүгінде де еш теңдесі жоқ ұлы мәдениетті бұрынғыдан да бетер дамытып, бүткіл қазақ санасына мәңгі өшпестей етіп сіңірді.
Тарих тағлымы: Бүкіл ғаламды алсаңда, қаншама байлық жисаңда бәрі өзіңмен бірге кетеді. Артыңда өнегелі ісің мен ілім, өлмейтін сөзің, сөзің мен ісіңді өлтірмейтін саналы ұрпақ қалдыру барлық қазақ азаматының парызы болып табылады. Бұл парызға соңғы екі мыңжылдықта Шыңғыс ханнан артық адал болған адам жоқ.
Шыңғыс хан қатал да, әділетті болды. Оның қарамағындағы бірде – бір адам өмір бойы оған сатқындық жасаған емес. Демек, атамыздың бар ойы, арман-мақсаты, атқарған іс-әрекеттері әрқашанда ел мүддесімен толықтай қабысып жатқан. Әйтпесе, Адайдың ақиық ақыны Сәттіғұл Жанғабылұлы:
...«Бұрын да өткен жандар бар
Дәрежелі хандар бар,
Олар да кеткен байтақтан
Бұқара жұрты жай тапқан,
Дүйімбаян, Шыңғысхан –
Нәсілі нұрдан жаралған,
Халқына әділ қараған
Ауыз тимей парадан,
Пақыр-міскін, бай мен бек,
Жарлы, жалсыз, аз бен көп
Бәрін де бірдей санаған» деп жырламаған болар еді («Аманат» Алматы. 1996 115 бет). Билеушіге деген сатқындық, оның іс-әрекеттерінің ел мүддесінен алшақтағанын айғақтайды. Оның мырзалығы да елден ерекше. Әр түрлі діндерге де өте шыдамдылық көрсетті. Мысалы, Тынық мұхиттан Дунайға дейінгі ұлан байтақ кеңістіктегі бірде – бір елде дін аралық қақтығыстар болған емес. Ресейде Мұңал билігі кезінде орыс шіркеуі салықтан босатылған, сол сияқты салықты Қытайда дао монастыры да төлеген жоқ. Қысқасы, жер бетінде күні бүгінге дейін бірде – бір адамның әр түрлі елдер мен ұлттарға дәл Шыңғысхан бабамыздай 800 жыл бойы ұмытылмастай ықпалы болған емес. Әсіресе, қазақ халқына. Сол дәуірдің тілі де, мәдениеті де, салт-дәстүр, әдет-ғұрпы да, биліктің дінге деген көзқарасы да, дипломатиясы да тіпті бәрі-бәрі де бізде толықтай сақталған. Мысалы, біздің өз еркімізбен ядролық қарудан бас тартып, бейбітшілікке ұмтылуымыз, дін аралық қақтығыстарды болдырмау шараларын алуымыз, елбасымыздың резиденциясының Ақ Орда деп аталып, Ел орданың (астанананың) ежелгі қазақ мемлекетінің орталығы болған Ұлытауға жақын арқаға орналасуы, Атыраудан шығатын ең бір беделді үн парақтың «Алтын Орда» деп аталуы, Маңғыстаудан шыққан тағы бір сондай үн парақтың «Үш Қиян» деп аталып, Шыңғыс қағанның Қиян деген атасының аты қойылуы, «Нұр Отан» партиясы жастар қанатының «Ұшқыр жебе» деп Адайдың екінші таңбасының атын иемденуі т.б. болып жалғасып кете береді.
Ел аузынан және әртүрлі шығыс жазбаларынан теріп алынған Шыңғысхан бабамыздың төмендегі өсиеттерін қаперлеріңізге ұсынамын:
«96. Егер әркім өз пиғылмен арамдық ойдан тазаратын болса, бүкіл ел ұры-қарыдан, зиянды әдеттен пәк болар еді (Шыңғыс хан).
97. Арақ-шараптан ақыл да, пайда да, абырой да, қайрымды мінез-құлық та, адамнершілік те күт пе!
Мүлде ішпейтін адам – нағыз қадырлы адам (Шыңғыс хан)» (С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына» Алматы-2000 80 бет).
«1. Егер ұлдары әкесінің жолын қумаса, інілері ағасының сөзін тыңдамаса, күйеуінің әйеліне сенімі болмаса, әйелі күйеуін жүре тыңдаса, енелер келіндерін ұнатпаса, келіндер енесін құрмет тұтпаса, ұлы адамдар қорғансыздарға пана болмаса, пақырлар даналар сөзін ұқпаса, басшылар қызметкерлерінің жүрегіне жол таба алмаса, айналасындағы адамдарды өз соңына ерте алмаса, игілікті басқа жандардан мол игеріп байығандар басқалардың да баюына көмектесіп, қол ұшын бермесе, басқа халықтың әдет-ғұрпы мен заңына, ақыл-парасаты мен адамгершілігіне менмендікпен қараса, мемлекет тәртібін мойындамаса – ондай елде ұрылар мен суайттар, қылмыскерлер мен басқа да бұзық жолға түскендер өз Отанының басына қара түнек орнатады, басқаша айтқанда, ол елдің байлығы ұстағанның қолында, тістегеннің аузында кетеді; жылқылары мен табындарының тыныштығы бұзылады, жорыққа мінген аттары зорығып өледі; сөйтіп, бүкіл халық түкке тұрмайтын дәрменсіз бейшараға айналады.
2. Егер әркім өз пиғылын арамдық ойдан тазартатын болса, бүкіл ел ұры-қарыдан, зиянды әдеттен пәк болар еді.
3. Момын халықтың арасында жүргенде қошақандай момын бол, ал шайқасқа шыққанда жемтік көрген аш бүркіттей шүйлік.
4. Сөзді айттың ба – ол жақсы ма, жаман ба, әзіл ме, шын ба, бәрібір – оны қайтарып ала алмайсың; сондықтан әр сөзіңді безбенге өлшегендей салмақтап айт.
5. Ер кісі бір мезгілде барлық жерді жарық етіп отыратын Күн емес. Олай болса әрі аңға немесе жорыққа кеткенде әйелі ерінің от басын көңірсітіп, үй ішін үлбіретіп отыруы керек. Келген кісіге ерінің жоқтығын білдірмей, құрметпен қарсы алып, дәмді тамағын беріп, адал пейілмен сыйлап жіберсе, өзінің абыройын арттырып қана қоймайды; ел арасында ерінің де абырой-беделін асқар шыңға шығарады. Ер кісінің абыройы әйелінің адамгершілік қасиеттеріне де тікелей байланысты. Керісінше әйелі парықсыз, жүрген жерінде абыройсыз, ар-намысын аяққа басып жүрген бәдік болса, күйеуінің де абыройы болмайды, ауыздыға сөз, аяқтыға жол болады.
6. Арақ-шараптан ақыл да, пайда да, абырой да, қайырымды мінез-құлық та, адамгершілік те күтпе. Ішуді тастай тыюға жігерің жетпесе, шамаңды байқап, мөлшермен ішкін; мүлдем ішпейтін жан – нағыз қадірлі адам.
«Масаң адам әрі керең, әрі соқыр, онда ақыл парасат болмайды. Оның ой білігі, дарыны түкке де тұрмайды. Ол ұятқа қалудан басқа ештеңе тындырмақ емес. Ішкілікке салынған ел билеушінің қолынан ешбір ұлы нәрсе келмейді. Ішкілікке құныққан әскер басшысы өз сарбаздарының жауынгерлік сабын өз билігінде ұстай алмақ емес. Ал, масаң ноян өз атқан садақ оғының қайда, неге тигенін білмейді» - деген. (Рашид-ад-дин «Уақиғалар жылнамасы» 1-том).
Адам тағдырында, тіпті қоғам тағдырында да арақ-шарап белгілі орын алған. Арақ-шарапқа берілген жұрттар өзінің ұлттық қасиетінен айрылып, уақталып, құрып кеткендері тарихта белгілі. Әсіресе, бір елді жаулап алған үлкен жұрт үстемдігімен, қару-жарақты зорлығымен, мәдениет, сорақы тәлім-тәрбиесімен бірге арақ-шарабын да ала келген. Қару-жарақтың күшімен дегенін кейде істете алмаған шапқыншылар, бағынышты елін не діні арқылы, не арақ-шарабы, алдамшы ғұрып-дәстүрлері арқылы жеңген. Әсіресе, әлі мемлекет болып шынықпаған кішкентай елдерге арақ-шарап үлкен зиянын тигізген. Міне осы себепті де, орыстар қазақ елін рухани бағындыра алмағаннан кейін, олардың ақыл-ой, жан сезімдерін әлсірете түсу үшін көбірек ішулерін жақсы көрген, соған үгіттеген. Әлі солай жалғасып келеді. Сыра спирт ішімдігіне жатпайды деп өтірік айтып, жұрттың бәрін шатыстырып, әсіресе жастарымызды күнде сыра ішуге, маскүнемдікке ашықтан-ашық уағыздаулары сол саясаттың жалғасы. Осылайша, олар үш жүз жыл бойы осы саясатын үзбей жалғастырып келеді. Ресейдің біздегі бүкіл телеарналардан бірде-бір мас емес, дені сау фильмдерін көрсетпейтіні де сондықтан. Әрине, үш жүз жыл аз уақыт емес. Үш жүз жыл бойы орыстың осындай идеологиялық соғысына төтеп бере білген қазақтың да осал болмағанын кім-кімнің де мойындауына тура келері сөзсіз.
Әйткенмен де соңғы кездері, Қазақстанның орыстар көп қоныстанған солтүстік аймақтарындағы қазақ ауылдары азаматтарының жағдайы күннен-күнге нашарлап бара жатқаны, ащы да болса шындық. Мысалы, «Жас Алаш» газетінің 29 қазан 2008 жылғы №86 санында осы газеттің тілшісі Дилара Исаева Солтүстік Қазақстан облысының қазақ ауылдарын аралап келіп былай деп жазды: «Қазақта жаңа «дәстүр» пайда болды. Осы облысқа қарайтын Есіл ауданы «Бірлік» ауылының да берекесі қашқан. Жұмыссыздық жайлаған. Соның кесірінен, маскүнемдік жаулаған. Әсіресе, ер азаматтар ащы суға әбден беріліп, азабына түскені қынжылтады. Екі қолға бір жұмыс таба алмағандар қысқы отын-шөп дайындап алса да жарапты.
Ауылда арақ, сыра сататындар көп, ақшасы жоқтарға «қарыз кітапшасына» жазып үлестіреді. Арақтан жанып өлген, қыстыгүні қол аяғы үсіп кеткен, мас болып қорасын өртеп жібергендер де осында. Құдай-ау, жұтып алып, бар ашуын әйелі мен баласынан алатын «батырлар» да бар. Осыдан артық сорақылық бола ма? Соңғы кезде мал төлдесе, құрмалдық жасап, ішетіндер пайда болыпты. Өйткені жуу керек.
Маскүнемдік деген індет тек қана «Бірлікте» емес, солтүстіктегі барлық қазақ ауылдарына тараған десек, таңғалмаңыз. Бейне бір жұқпалы кеселдей... Бодандықтан қалған бұл таңба бір күні түбімізге жетер.
Қазақ ауылдарына әрі қарай аяқ басқанда, қара орманға кіргендей келеңсіз көріністер көбейе берді. Жастар мен бір шаңырақтың иесі аталып отырған ағалардан бөлек, елуді алқымдаған азаматтардың бет-жүзі көгала қойдай көшеде былқ-сылқ етіп жүргенін көргенде, жүрегің сыздап қоя береді. Ұят-ай! Бөтелке көтеріп, тәлтіректеп баласын жетектеп алған асыл аналарымызды көріп қызардық. Тіпті, сексенді бағындырған кейуаналардың да араққа кет әрі емес екенін байқап қалдық. Аталардың «жүз грамын» жұтып алып дұға оқитынын да естідік. Зират басында малдас құрып отырып арақ ішетін қазақтар пайда болған. Неге? Себебі, «орыс халқында осындай дәстүр бар» дейді. Сонда қазақтың ғасырлар бойы сақталып келе жатқан аруақты сыйлайтын дәстүрі еш кетіп, жаңасы пайда болғаны ма? - деген сауал қояды тілші. Бұған қосарымыз, дәл осындай араққа, ішімдікке беріліп, маскүнемдікке салыну еліміздің түгелге дерлік барлық қазақ ауылдарында жаппай орын алған десек артық айтқандық болмайды. Бұл күндері ауылдардағы бірде-бір той-мереке, арақ-шарапсыз өтпейді. Әйелі бар, ері бар, кемпірі бар, шалы бар, біріне-бірі ал да-ал, іште-іш деп, арақты бір-біріне зорлап ішкізіп, қашан мас болып құлағанша тараспайтын жағдайға жеткен.
«Арақ шынысынан басқаның бәрін бүлдіреді» (Бауыржан Момышұлы).
Тарих тағлымы: Бір мүшесі ішкілікке, не нашақорлыққа салынған отбасының да, сол ішімдік пен нашақорлыққа жол беріп, онымен күреспейтін ұлттың да, мемлекеттің де өмір жасы ұзаққа бармайды.
Шыңғысхан атамыздың тағы мына бір өсиетін қазақта естімеген, білмейтін адам жоқ десе де болады: «Шыңғыс хан кейін өзінің бағындырған ел – жұртын өзінің төрт ұлына бөліп бергенде, төртеуін қатар отырғызып, мынадай ақыл береді. «Төртеуің өзара тату болыңдар, бір-біріңе жаулық ойламаңдар».
Қорамсасынан бір оқты шығарып, оны өзі сындырды, содан соң бірнешеуін алып, біріктіріп ұстап тұрып: «кім сындыра алады?» деп сұрады. Ешкім сындыра алмады. Сонда Шыңғыс хан айтты: « Міне, сендер де осы оқ сияқтысыңдар. Егер сендер орталарыңнан біреуіңді билеуші етіп сайлап, соның айтқанымен жүрсеңдер, ешкім де сендерді жеңе алмайды. Егер бірлік болмай, әрқайсың өз беттеріңше бір – біріңе жау болсаңдар, жаңағы жалғыз оқтай бәріңді де талқандайды». Бұл – тамаша ақыл, таптырмас кеңес болды». (Әбілғазы. «Түрік шежіресі», Алматы 1992 жыл, 66 бет). Бұл өсиет «Төртеу түгел болса төбедегі келеді, алтау ала болса ауыздағы кетеді» деген мақал болып тұжырымдалған. Осы мақалды басшылыққа алу қазіргі қазаққа ауадан да қажет.
«Кім өз үйін дұрыс басқара алса, ол мемлекетті де дұрыс басқара алар, кім он адамға өз сөзін тыңдата алса, ол үлкен әскерге де басшылық ете алар. Кім де кім өзіндегі жаман қылықтарынан арылса, мемлекет қамын ойлай алар». Бұл да сонда (93 бет).
«Менің ұрпақтарым өздері жеңген мұңалдардан, бөтен жұрттардан алған қатындарынан туған балаларын өз тақтарына мұрагер етпеулері керек. Адам қасиеті ана сүтімен келеді. Мұндай мұрагер әке тағына отырғаннан кейін, ана еліне тартып кетуі мүмкін» деген. Қазіргі жебірейлердің, жебірей қызынан туғандардың бәрін жебірей деп есептеп бауырына тартып жүргендері сондықтан болып табылады. Шыңғыс атамыздың бұл өсиеттері өз мәнін қазақ халқы үшін мәңгі жоймақ емес.
Ұлы қаған әлем пендесіне жоғарыда көрсетілгендерден де басқа көптеген өсиет қалдырған еді. Сондай деректерді Филология ғылымдарының докторы, халықаралық Шыңғыс хан академиясының академигі, турколог-ғалым Қаржаубай Сартқожаұлы 12 мамыр 2009 жылы интернетте жариялаған «Шыңғыс ханның мазары табылды» деген еңбегінен таптық:
«• Қабылдаған шешімді өзінен бастап орындамаса,
Ол адам елбасшысы емес, бишара.
• Адам деген пендені бай, кедейлігімен, атақ-лауазымымен алалау пасықтың ісі.
• Адам туса бір дәуірлік,
Көк шықса бір мезгілдік.
• Жасаған көмегіңді көмейіңнен шығарма.
• Жайсыз қылығыңды кішкентай деп ойлама.
Жақсы да, жаман да болымсыздан басталады.
• Даңғойды тым асырма,
Даукесті мүлде тыңдама.
• Шыққан тегіңді ұмытпауды – ұрпағыңа,
Ішкен суыңды ұмытпауды – досыңа үйрет.
• Тау гүлі жаңбыр көрсе жанданады,
Тау тұлғалар сын естісе тазарады.
• Жасанды гүл жаңбыр суымен жоғалады,
Жағымпаз жандар сын естісе қуарады.
• Өзіңнің кемшілігіңді басқадан естіп білгенің жақсы,
Сезіміңнің кемшілігін өзің біліп жеңгенің жақсы.
• Бишікте отырып ұрлық қылсаң,
Өз басыңмен төлейсің.
Билікте отырып ұрлық қылсаң,
Ұрпағыңның тағдырымен төлейсің.
• Ағаш кесуге өткір балта керек,
Алтын таққа алып парасат керек.
• Мәйекті сөзін айтпаған білімді ғалымнан,
Түйсігін айтқан ақымақ артық.
• Әлемге бейбітшілік орнатып нұрыңды төк,
Әйелге сезіміңді беріп нәріңді төк».
Мұңалдар билігі өз заманында Қазақ отбасының бірде-бір мүшесінің қарнын аштырып, көштен қалдырмаудың барлық шараларын алған. Мысалы, Үгедей қағанның мынадай жарлықтары болған: «Жүз қой сайын бір тұсақ шығартып, елдің ішіндегі құралақан кедейлерге көмек етіп беріңдер», және «Жұртшылықтың жер суын бөліп берейік, таңдап қоныстандыратын шалғыншылар, әрбір мыңдықтан шығарылсын», «Сусыз жерден құдық қаздырып, су шығартып, қалың бұқара су мен шөпке кенелтілсін», «Ел арасына елші жүргізіп қатынайтын және әр түрлі істі ақылдасу үшін өртең жол салынып, лау жұмысы жолға қойылсын». Қағанның бұл жарлығы ұлы дала төсінде сан ғасырлар бойы мүлтіксіз орындалды.
Қорытындысы, Қазақ даласында Римдегі Спартак көтерілісі сияқты бірде-бір соғыс болған емес. Жетім мен жесірін қаңғытқан жоқ, түрме, зындан салмады. Адамгершілік қасиеттің ең биік шыңы ата-ана мен үлкенді сыйлау мүлтіксіз орындалды. Сол қаған жарлығымен салынған өртең жол кейіннен ұлы «Жібек жолы» аталып, жалғасы бүгінгі күнге жетті.
Сол сияқты Шыңғыс қаған: “Ханшаның үш жары болады. Алғашқы жары – адал заты, соңғы жары – алған ері. Барған еліне болаттай берілсе (тастай батып, судай сіңсе М.Қ), адалдықпен аты шығады. Адал атын сақтаса, алған жары қайда бармақ?” – деп өсиет етеді. (Құпия шеж. 164 бет)
Шыңғысханның өз қызы Алалтынға арнаған осы өсиетін барлық қазақ қыздары мен аналары сегіз ғасырдан бері үлгі тұтып келе жатқан жоқ па?!
Осы жерде арнайы айрықша атап өтетін жағдай Шыңғыс хан жайлы бүкіл әлем елдерінің тарихшылары түгелге жуық қалам тербеп, жүздеген, мыңдаған кітаптар, сан миллиондаған ғылыми (тарихи) еңбектер жазып, ондаған кинофильмдер түсірді. Бір қызығы осы еңбектердің барлығы дерлік Шыңғыс қағанның өз аузымен еліне, ұрпағына арналып айтылған көптеген өсиеттері мен жасысы, яғни заңдар жинағының бар екендігін көрсетеді, бірақ олардың бірде-бірін де, оның өсиеттері мен заңдарының бірде-бір бабына толық түсініктеме берілмейді, тіпті ол жайлы ауызға алынбайды да. Бұл жерде «неліктен?» деген сұрақты өзімізге-өзіміз қойып, бұған жауап іздейтін болсақ, егер олар Шыңғыс ханның өсиеті мен оның шығарған заңдарының баптарын келтірер болса, олардың Шыңғыс ханды жабайы (варвар), жауыз, әлем мәдениетін талқандап, қиратушы деп жазып жүргендеріне ешкімде сенбес еді. Атамыздың өсиеттері мен заңдары тек қана қазақ халқының ауыз әдебиеті мен жазба деректерінде көптеп сақталған және олардың барлығы дерлік Шыңғыс ханды Алланың ерекше жаратқан, зайыры ұрпағынан-ұрпағына жалғасқан әулие деп мадақтайды.
Жақында «Шыңғысханның өзекті толғаған өсиеттері» деген айдармен атамыздың тағы бір өсиетін (айтуынша шежірешісі Әлиасқар Байғұтұлының жазбасынан тапқан) бізге Шымкенттік Ілесбек Байжанов жеткізді:
– «Зақан» жазсаң, «зарап» ішпе!
«Құлқы тұғыр» ұстасаң,
Құлыңа шарап ішкізбе!
Ілім – Гауһар! Көздің қарашығындай,
Құзғын нәсілге бұйырмас!
Алты Алаш – алтын арна!
Тартсаң теңізге айналар таусылмас!
Діннің имандысын алдым!
Сұлудың «Үржандысын» алдым!
Баһадүрлерімнің қаһарымен қазан қайнаттым!
«Батысқа» «Сары Оғландай» билік жүргіздім!
«Түстік» түбімен бағынды!
«Шығысымда» ұлыйтын бөрі жоқ!
Өкпем бауыр болды, жүрегім ауыр болды.
Жүрген жолымды Көк Тәңірі өзі қолдады!
Мен туылмай жатып «Тұман» болды…
Туған соң «Сабулай Ұран» болды,
Төрт аяқты жылан болды»!
Аузы Айдаһардың азуын қағып,
«Аққа» басын игіздім,
Айбаты Арыстанның, басын жерге тигіздім!
Данышпанды жылатқанды кебісін көрсетіп он сүйгіздім!
Анасын жылатқанды мойынына құрым кигіздім,
Отқа жақтым, күлін қарғаның ұясына салдым!
Ұл – тарақты азаптағандарды
«Кербала шөліне» жыйғыздым,
Бір көгенге сыйғыздым!
Шөлден өтсе ғұмыры дедім,
Өлсе «Ғайыптың» әмірі дедім!
Екі жол алдым: «Әділдік» пен «Имандық»!
«Екі жар» алдым, бір рет туылдым!
Жеті рет өлімнен оралдым!
«Тексіз азғындар» дұшпаным!
Тектілерден Нәр алдым!
Қаһарлы келсе «У» алдым!
Жолағы «Күрең» ту алдым!
Білегі жуанның бергені жолда қалады,
Аузы дуалының бергені төбеге шығарады!» Қандай керемет! Атамыз тек қана екі жолды таңдаған. Ол «Әділеттілік» пен «Имандылық»! Шыңғыс қаған Атамыздың атын аңызға айналдырып, 800 жыл бойы ел аузынан түспей келе жатқанының сыры да, Атамызға бүкіл әлем елдерінің менікі деп таласып жатуының да сыры осы.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
08-01-15 17:03
Шыңғысхан өмір сүрген заманда Қазақ деген идея жоқ депсіңдер.
Ал, шындығында, «Қазақ» атауын және қазақ халқының қалыптасу кезеңіне байланысты ЮНЕСКО-ның арнаулы шешімімен 1995 жылы 1000 жылдығы Қырғыз, Қазақ тағы басқа елдерде кеңінен атап өтілген «Манас» дастанына жүгінуге болады. Көлемі жарты миллион жолдан асатын бұл жырда қырғыз бен қазақ халықтарының қатар қоныстанып, қысылшаң сәттерде бір-біріне қол ұшын беріп отырғанын суреттеуге баса назар аударылған. Дастанда – Манас туғанда Жақып той қамына кірісіп, ел шақырғанда, басқа көп жұрттар мен қатар бірталай қазақ руларын тізіп айтады.
Қабырға тұрған қыпшақ бар,
Қасыма жиып алайын.
Алшын, Үйсін, Найманды
Айтайын тойға баруды.
Жырда осы рулар мен қатар Қазақ есімі жалпылама атау ретінде де қолданылады. Мәселен, «Жақып ауылын жау шабатын сыңайын білгенде алыс-жақындағы ағайын елдерге хабар жібереді. Сонда Жақыптың аузына алдымен қазақ бауырлары түседі.
Сәлем айтқын осыған,
Қарабек қазақ биіне,
Қазақ, қырғыз бір туған,
Қалмақ қамап жатқанда,
Қайтып жатат үйінде.
Немесе мына жолдарда:
Қызыр шалған Жақыптың,
Қызметін көрген қырғыз бар,
Арқасы тиген Найман бар,
Қоңсылас жүрген Қоңырат,
Үйірлес жүрген Үйсін бар,
Араласқан Алшын бар...
Ендігі сөз кезегін «Алпамыс батыр» дастанына берейік: Жырда Алпамыс батырдың тегінің қазақ екені анық айтылады:
...Енді Алпамыс бақырып
Алатау ұран шақырып
...Ауып келген халайық
Мұнан да хабар алайық:
«Шекті» деген ел еді,
Алты Шекті Арғынның
Дем алатын белі еді.
Ә дегенде, мә дейтін
Ішінде ерлер көп еді.
Қанша батыр болса да,
Қалмаққа әлі келмеді.
Қорқыныш кетіп қазақтар
Соңынан бәрі ереді.
...Кіші-гірім таудай боп
Келеді қалмақ қуарып.
Күлді: «Қазақ қайда?» - деп,
Шұбар «атты бала» - деп?! (Алпамыс батырды айтып отыр).
...Құлар еді шапқанда
Қойқаптың тауы, тасы да. (Капқаз тауы, Қазақтың Қап тауы).
...Жеті жыл ұдай серкенің
Жүретін еді соңында.
Ерте кетіп, кеш келіп,
Жаятын еді Қырымға (Қыр (Маңғыстауда) мен Қырым (менің қырым, қазіргі Украина жерінде).
...Қарахан тауда бабамыз
...Байсын деген өз елім
Жиделі-байтақ қаламыз (Екі жерде: Маңғыстау және Сыр өңірінде (Шымкент).
...Жиделі Байсын жерінде,
Қоңырат деген бай еді, (Қазақтың Орта жүзінің құрамындағы ру аты).
...Ұлтан құл деген бек болды,
Болғанына көп болды, (Аумаған Кеңес үкіметінің билігі).
Халыққа қорлық көрсетіп,
Қазына малды жеп болды. (Тура қазіргі «чиновниктер» сияқты мемлекеттің мүлкін жеген).
Қарахан таудың түлкісі.
...Қарахан тауда қамалым,
...Қарахан таудың аршасы,
...Қара таудың шиесі,
...Қарахан тауда бабамыз,
...Қарахан таудың бұлағы, (қазір Қараған, Түпқараған, Қараған түбек деп аталады, Маңғыстау да).
Осында тарихи-әдеби деректердегі қазақ жұртына қатысты тарихи оқиғалар – қазақ халқының атауы да, қалыптасу кезеңі де қазақ хандығының ресми түрде жария болуынан бірнеше мыңдаған жылдар бұрын болғанына дәлел.
Шығыс әдебиетінің әйгілі классиктерінің бірі - Әбілқасым Фердауси (904 – 1020) өзінің «Шахнама» атты эпопеясында: «Қазақ», «Қазақ хандығы» деген ел көк теңіздің (Арал теңізі) солтүстігін мекен етіп тұрған күшті және көп санды ел» деп, Тұранның жауы Иранды «қорқытпақ» болғанын М.Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы» еңбегінде келтіреді.
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
08-01-15 16:52
Бүткіл жер бетіндегі барлық ішекті аспаптардың атасы қазақтың қара домбырасы. Себебі, қазақтан өзге ешбір елде күй тартылмайды. Домбыра мен күй қазақтың төл мұрасы. Сол үшінде өткен жылы Қазақтың Қара домбырасы мен Киіз үйі адамзаттың ең ұлы он жәдігерінің бірегейі ретінде ЮНЕСКО тізіміне енді.\
\ Осы домбыра мен күй Шыңғысханның тегінің қазақ екеніне толықтай куәлік ете алады. \
\ Қазақтың бұрынғы аңыз –жырларының барлығы дерлік Шыңғысхан бабамызға, немесе оның ұрпақтарына байланысты шежіреленеді. Солардың бірегейі – Кетбұғаның «Ақсақ Құлан» күйінің аңызы. Бұл аңыз Әлкей Марғұлан еңбектерінде, Ақселеу Сейдімбектің және басқа да зерттеушілердің шығармаларында қазақ мәдениеті мен тарихы тұрғысынан талай суреттелген. Бұл күйдің авторы Кетбұға ұлы жыршы, дәулескер күйші, көріпкел бақсы, Шыңғысханның шежірешісі, әрі әділ биі бас кетер жауапкершіліктен, домбыраның құдіретімен адам тағдырын арашалап алып қалады. (Сейдімбек А. Қазақтың күй өнері. Монография. Астана: Күлтегін, 2002. 267-279 б.) Кезінде Роман Роллан Затаевичке «Ақсақ құлан» күйі туралы «Мен осындай күрделі психологиялық драманы екі пернелі құралмен жеткізе білгендікке қайран қалдым. Өзім де тарихтың толқынына кіріп кеткендей болдым» деген екен. Жақында археолог, түркітанушы ғалым Қаржаубай Сартқожаұлы мұңал Алтайынан біздің заманымыздың 6-7 ғасырына жататын қазақтың қара домбырасын тауыпты. Ғалымның айтуынша, домбыраның кереметі мол. Ең қызығы домбыраның артында екі жол, алдыңғы жағында үш жол түркі жазуы болса, шанағындағы тесігі алдыңғы бетінде емес, керісінше артқы жағында екен. Бұл баяғы Жошы хан қайтыс болғандағы аңыздың шындығын көрсетсе керек. Аңызда баласы өлді деген қаралы хабарды жеткізгеннің домбырасының алдыңғы бетіне қорғасын ерітіп құйып, тесіпті дейтін аңыз бар еді. Бұл сол аңызға дейінгі қолданылған домбыра болса керек. (Үш қиян». № 35 (395). 2008 жыл). Бұдан шығатын қорытынды ұлы мұңал даласы, ол кезде қазақ елінің құрамында болған. Оның тағы бір айғағы: Жақында орталық Мұңал (Моңғолия) жерінен біздің заманымыздың 6-7 ғасырына жататын адамның тас мүсіні табылды. Ғалымдарымыз мүсіндегі өте жақсы сақталған қазақтың бүгінгі күнге дейінгі ою-өрнегі мен қашаулары және оның келбеті, мүсіннің қазақ бегіне арналып жасалғанын көрсетеді, деп отыр. Атамыздың өмір бойы көшіп жүріп, жарты әлемді бағындырып өз еліне, өз ұрпағына «Жер ұйық» іздеуі Асан қайғы атамызды еске түсірсе, Қытай даосын шақыртып өлмейтін дәру іздеуі «Қайда бір халқым барсам да, Қорқыттың көрі қазулы» деп ежелден айтылып келе жатқан мақал мен және бүкіл қазақ білетін «Қорқыт» күйімен үндесіп жатыр. \
\ Бүткіл әлемнің музыка тарихында адам баласына, немесе ру, тайпаға арналған музыкалық шығармалардың ішінде Құрманғазы атамыздың (Алшын Байұлының Қызылқұрт руынан) Адай күйінен асқан музыкалық шығарма жоқ. Бұл күйді естіген жан «ішкен асын жерге қояды. Ондай рухы биік күй жер бетінде бұрын-соңды болып көрген емес. Күй Адам атаның қарашаңырағының иелері Адайларға арналған. Демек, қарашаңырақ иелері осыған лайық болғаны. \
\ Құрметті оқырман! Еске ұста! Шыңғысханның тегі қазақ болмаса оған қаралы хабарды найман Кетбұға атамыз домбыраның күйімен жеткізбеген болар еді. Ақыл-есі дұрыс, білімді жандарға, осы бір күйдің өзі-ақ Шыңғысхан атамыздың тегінің қазақ екенін мойындауға жарар еді. \
\ Шыңғыс қаған атамыздың тегінің қазақ екендігі дауға жатпайды.\
\
Қожырбайұлы Мұхамбеткәрім
kozhyrbaiuly50@mail.ru
07-01-15 18:22
Шыңғыс қаған атамыздың тегінің қазақ екендігі дауға жатуға тиіс емес:
1. Барлық жазба деректерде атамыздың тегі ежелгі түріктің Қият (Қиян) руынан деп көрсетілген. Қият атты ру Қазақтың қарашаңырағы Адайдың Мұңалынан өрбиді. Бұл Адай шежіресінде айқын көрсетілген. Әйгілі Мұрат ақынның "Үш Қиян" жырында еске алып қойыңыз. Дау тудырмас үшін басын ашып кетейін, Қият (Қиян) руы тек қана Адайда емес, Қоңыратта да, Өзбекте де, Қарақалпақтарда да т.б. көптеген елдердің ішінде бар. Бұлардың бәрінің тегі, яғни шыққан жері бір. Адам(й) атадан тарайды.
2. Атамыздың қаған деген лауазымы қазақтан басқа ешбір елде жоқ. Ол бүгінгі моңғол аталған елдің ұрпағы болғанда Қонтайшы деп аталуға тиіс еді. Моңғолда хан деген ұғымда жоқ.
3. Шыңғысханды қаған деп жариялаған жер бүгінгі қазақтың Сарыарқасындағы Шыңғыс тауы. Қазақтың әйгілі он екі руынан бір-бір өкілден 12 адам атамызды сол таудың үстіне ақ киізге салып көтеріп шығып Тауға Шыңғыс деген ат беріп, атамызға Шыңғыс деген мадақ ат береді. Бұл деректерді Шәкәрімнің шежіресінен таба аламыз. Оның руының Мұңал екендігінің айғағы сол таудың ең биік шыңы күні бүгінде де Мұңал шыңы деп аталады.
4. Шыңғыс қаған империясының ақшаларын да "Қазақ", «Алаш», «Қан аға» деген жазбалар бар.Шыңғысханның елі қазақ деп аталмаса, мұндай жазбалар болмаған болар еді.
5. Шыңғыс қаған мемлекетінің бас таңбасы (гербі) "Тіл таңба) болған. Бұл таңба бүгінгі Моңғолиядағы Шыңғысханның туған жері Аваргададағы Шыңғысханға арналған "обелискіге" салынған. Бұл "Тіл таңбалы" Адайлардың бас таңбасы.
"Арам менен адалды
Айырған бізге Құранды
Құранды берген Құдайды.
"Тіл таңбалы" Адай ек
Әулие Бекет ұранды" Бұл әйгілі жырау Нұрым Шыршығұлының толғауынан үзінді.
Әйгілі "Сырым батыр" дастанында:
"Тіл таңбалы" Адайдан
Атағозы батыр бар" деген жолдар бар.
Осы "Тіл таңба" Маңғыстаудың ежелгі қорымдарының бәрінде де кездеседі. Шыңғыс қаған империясының бас таңбасы «Тіл таңба» болатын себебі, ең алғаш Аллатағала Адам Ата мен Ауа Ананы жаратқанда осы біздің Ана тілімізбен бірге жаратқан болатын. Бүгінгі Қаз Адайлар сол алғашқы Адам Атаның қарашаңырағының иелері болып табылады. Мына батыс пен орыстың біздің аталарымызды «язычники» деп атап жүргендерінің сыры осы.
6. Ол кезде Шыңғыс қағанға бағынған елдердің бәрі осы біз сөйлеп жүрген тілде сөйлеген. Оны біз сол заманда жазылған "Мұңалдың (моңғолдың) құпия шежіресі" атты еңбектен айқын көре аламыз. Себебі, ол кітаптың бірде-бір сөзін бүгінгі моңғолдар түсіне алмауда.
7. Олардың әдет-ғұрпы, салт-дәстүрлерінің бізден еш айырмашылығы жоқ. Мысалы, сол "Құпия шежіреде" сол елдің келіндерінің үлкен кісілерге "Сәлем еткені" жазылған. Еске ұста! Қазақтан басқа ешбір елдің келіндері Сәлем етпейді. Үш жүз жылға жуық орыс бодандығы кезінде өзге өңірлердің келіндері бұл дәстүрді ұмытқан кезде, Адайдың келіндері сәлем етуді ұмытқан жоқ.
8. Олардың діні де біздің дінімізбен бірдей болды. Жалғыз Жаратқанға сыйынып, Тәңірге табынды. «Құпия шежіренің» үш жерінде Шыңғысхан атамыздың «Мойнынан бұршақ салып, Тәңірден тілек тілегені» суреттеледі. «Мойынға бұршақ салып, Тәңірден тілек тілеу» қазақтан басқа ешбір елде жоқ.
9. Шыңғыс қағанның айналасындағы рулардың барлығы күні бүгінде де қазақ халқының құрамында.
10. Қазақ аталған хандықтың (15 ғасыр) хандарының барлығы Сол Шыңғыс қаған атамыздың үлкен ұлы Жошыдан тараған ұрпақтар болды. Өзге ру-тайпадан бірде-бір адам хан сайланған жоқ. Қазақта "Үлкен ұл тақ мұрагері, кенже ұл қарашаңырақ иесі" деп аталған. Осы бүгінгі орысша білім алған "білгіштер" қызық, баласын қазақ деп мақтанады, оның туған атасын өзгеге теліп даттайды. Сөз түсінген жанға бұдан асқан көрсоқырлық болар ма?
11. Барлық жазба да, ауызша да деректердің бәрінде қазақтың әйгілі ханы Абылайдың тегінің Шыңғыс Қаған екендігі айтылады. Бірақ, бірде-бір «білгіш» оған қарсылық білдірмейді.
12. Шыңғыс қағанның өзінің де, ата-бабалырының да, бала-шағаларының да, айналасындағы барлық қолбасшыларының да аттары (есімдері) бәрі-бәрі қазақша қойылған. Ол бүінгі моңғол болғанда, олардың аттары да, рулары да моңғол тілінде болуға тиіс емес пе?
13. Шыңғыс қағанның арғы аталары да, өзі де, үрім бұтақтары да тек қана Қоңыратпен құда болған. Ағайындар-ау, ұялсаңдаршы! Өзіміздің қоңыратты жат-жұртпен мәңі бақи құда қылып қоюға.
14. Шыңғыс ханның тегінің қазақ екенін бізден басқа елдердің бәрі де біледі. Әйтпесе, украин тарихшысы Владимир Белинский, Авар тарихшысы Мұрат Аджи және өзгелер "Шыңғыс ханның тегі Қазақ" деген кітаптарды жазбаған болар еді.
15. Шыңғыс қаған ордасы бүкіл әлем тарихында Алтын Орда деп жазылған. Негізінде Алтын Орда деген атау тек қана Шыңғыс қаған Ордасының атауы емес, ежелгі қазақ қағандарының бәрінің Ордасы солай аталған. Бүкіл әлем елдері түгелге жуық осы Ордадан басқарылды. Еске ұста! Алтын Орда деген сөз қазақтан басқа ешбір елдің сөздік қорында жоқ.
16. Қаған ордаларының Алтын Ордадан да басқа тағы бір атауы бар, ол Алаш Орда. Ежелгі деректерде осы екеуі қатар атала береді. Алтын мен Алаш синоним, екеуінің түбірі (түбі) бір.
17. Шыңғыс қаған атамыздың тегінің қазақ екенін бұрынғы аталарымыз айтып та, жазып та, жырлап та кеткен:
Шыңғыс ханды Қазақтың суырып салма, ақиық ақыны Қашаған Күржіманұлы (1841-1929) былайша жырлапты:
...Кешегі Дүиім Баян кеткен соң
Алты жыл анық өткен соң,
Ар-сар болып жүрегі,
Қанға толып білегі,
Шыңғыс туды Арқардан?.(2)
Оның туған тұқымы
Патша болып таралған.
Осы бір сөздер көңіліме
Бұрынғы өткен үлкеннен
Қағида болып қалынған.
Шежіре болып жазылған
Тілімі түзу бағытты
Көңілім зерек қалыпты.
Аңдаған жақын, алысты,
Болжаған қисық, шалысты,
Бұрынғы қарт атамның сөздерін
Құлағым естіп, көргенін
Осындай құралы келген жерлерде
Шығарып жүрмін жарыққа.
Шариғат қарап, жол пәмдеп.
Мұсылманға үмбет деп,
Атасын анық білмеген,
Айтса болар мүрдет? деп..(3)
2 – Шыңғыстың тегі туралы аңызды айтып отыр. Осы бір ауыз сөзбен Шыңғыс ханның тегінің қазақ екені анық көрсетілген. Себебі, ең алғаш рет дала аңы Арқарды қолға үйретіп, қой мен қошқарға айналдырған, бүгінгі күнде қой мен қойшының пірі ретінде дәріптелетін Қазақтың атақты ұлы Шопан ата болатын.
3 – Кәпір деп отыр.
Қашаған атамыз Шыңғысты Адай ұрпағы және оны білмей ұмытсаңдар кәпірсіңдер деп анық көрсетіп тұрған жоқ па?!
«Шын ұлындай Шыңғыстың
Сұрасаң асыл тектері,
Ерлігін айтып мақтасам
Толып жатыр еткені». Бұл Адайдың ақиық ақыны атанған Сәттіғұл Жанғабылұлының «Адайдың он жеті бай-мырзасына айтқаны» атты толғауындағы Адай ата ұрпақтарының «Ірілік жақтан озғандарының» қатарында аталады («Аманат» Алматы-1996. 206 бет).
Шыңғыс ханның тегінің қазақ екендігін Қазақ халқының ұлы ақыны Қазанғап өзінің ата-тегі жайлы жырында:
«Төле дейді ұранын,
Қоғалы дейді тұрағым,
Бақтиярдан ажырап
Бәйдібек бай, Жәнібек
Жалғыз ұлы Жарғышақ
Домалақ деген ананың
Албан, Суан, Дулат боп,
Бөлініп бері шығамын
Жарылғамыс, Жанту боп
Жаныстан келіп тарады
Патша менен ханы көп
Ілгері өткен заманның
Ұлы Шыңғыс ханыңды
Алдымен баян қылайын» (Төле би. –Алматы 1991.-18 бет.) Міне өздеріңіз көріп отырсыздар, Қазанғап атамыз Шыңғыс ханды Қазақтың ұлы ханы деп айшықтап айтып отырған жоқ па?! Егер Шыңғыс ханның тегі қазақ болмаса атамыз өз тегін баяндай отырып Шыңғыс ханды аузына алмаған болар еді.
«Зұлқарнайын Ескендір»,
«Әзірет Әлі», «Шыңғысхан»,
«Қырық тарау ноғайлық»
Дастандарым тағы бар,
Бәрі бізден табылар.
«Бұл да болмайд» десеңіз,
Мына отырған жыршыңыз
Жан қалтасын қағынар.
Өздеріңнен аяйтын
Жыршының не жаны бар?!. (Сұлтан Қадір «Бір тыңдауға бұл қалай?» Атамыз «Зұлқарнайын Ескендірді де», «Әзірет Әліні де», «Шыңғысханды да», «Қырық тарау ноғайлық (Қырымның қырық батырында» бәрінің тегін қазақ деп отыр. Әйтпесе, ол дастандарды жырлап не істесін, жырлағанда да оны кім тыңдар еді. Мысалы, сен өзің орыстың бірінші Петрі жайлы жыр жазып оны жырлар ма едің. Әрине, жоқ деп жауап берерің сөзсіз.
Әділеттің ақ туын» құлатпай, биік ұстаған ел ғана мәдениетті ел болып аталуға құқылы.
«Дүйімбаян, Шыңғысхан –
Нәсілің нұрдан жаралған,
Халқына әділ қараған
Ауыз тимей парадан,
Пақыр-міскін, бай мен бек,
Жарлы, жалсыз, аз бен көп
Бәрінде бірдей санаған» (Сәттіғұл «Аманат» Алматы 1996 115 бет). Адам – Адам болғалы (70 000 жыл) бүткіл жер бетінде қазақ қағандарынан әділетті билік иелері болып көрген емес.
Жарайды. Осымен доғарайын.Әлі де мұндай деректерді ондап, жүздеп, мыңдап келтіруге болар еді. Бірақ, олар менің "Шыңғыс ханның тегі Адай" атты кітабымда көрсетілген. Сөз түсінген жандарға осы деректерде жеткілікті болса керек.
Құрметті Оқырман! Еске ұста! Өз Атаңды танымай, Атаңнан безгенің сенің Дарвиннің ілімін басшылыққа алып "маймылға" бала болуға жақындап жүргенің. Мұның соңы құрдым. Яғни, ұлы Аталарымыздың ескертіп кеткен «Атамзаманының» ақыры «Ақырзаманымыз» сол болмақ. Ұлы Жаратушы - Алла бәріңе сана (ақыл мен білім) беріп шариғат, тарихат және ақиқат деген сатылардан өтіп, мағрипатқа жетуге жазғай.
Тағы бір айтарым. Қазақ та «Атаға қарап ұл, Анаға қарап қыз өседі». Дарвиннің ілімін (адамзат маймылдан жаратылды деген) басшылыққа алу бұл ақымақтың ісі. Бұны басшылыққа алдым деген сөз, маймылға қарап бой түзедім деген сөз. Маймылға қарап бой түзеген елдің (ұлының да, қызының да) келешегі болмайды. Қоғамда, адамда тарихпен тәрбиеленеді. Кемелдікке қоғамда, адамда өткен тарихтан тағлым алып барып жетеді. Өз елінің тарихын білген ұлдың бүгіні айқын, келешегі жарқын болмақ.
Бәріңе, Алла жар болғай!
Мәдібек
madibek79@mail.ru
16-10-14 08:15
Шыңғыс хан өмір сүрген кезде қазақ деген идея болған жоқ
Амир
2552162@mail.ru
13-10-14 19:46
Ерлан! Қыпшақтың қаласы деп отырғаның Отырар ма? Отырар еш уақытта қыпшақ қаласы болмаған, Шыңғысмханға дейін. Оның атауы-Тоқар болған!!!Тоқарлар түркіленген метистер болған грек типтес, мүмкін Ескендір Зұлқапрнайын әскерлерінен туған ұрпақтары болуы мүмкін, ол тарихта анық жазылған!!!


Амир
2552162@mail.ru
13-10-14 19:39
Ерлан! Мақал бар: \" Байды бай десе шалқиды, құлды құл десе өледі, Қазақты мәңгүрт деседе \"Не понимаю\" дейді\".
Біреулердің жазғанын мойындап, отыра беру керек пе, неге зерттемеске? Академиктерге \"Сіңлім\" сөзі әйел адамның кіші әйелге айтқаны десең, Олар жоқ! Ұйгырлар інілерін солай атайды деп бұрмалауды қана біледі. Сонда Ұйғырлар айты екен деп ер балаларды солай атауымыз керек пе?


Амир
2552162@mail.ru
13-10-14 19:37
Ерлан! Мақал бар: " Байды бай десе шалқиды, құлды құл десе өледі, Қазақты мәңгүрт деседе "Не понимаю" дейді".
Біреулердің жазғанын мойындап, отыра беру керек пе, неге зерттемеске? Академиктерге "Сіңлім" сөзі әйел адамның кіші әйелге айтқаны десең, Олар жоқ! Ұйгырлар інілерін солай атайды деп бұрмалауды қана біледі. Сонда Ұйғырлар айты екен деп ер балаларды солай атауымыз керек пе?


Амир
2552162@mail.ru
13-10-14 19:23
Ерлан ! Кім айтты Шыңғысхан қыпшақ халқын немесе найман халқын қырды деп? Тарихқа жасаған қианаттарды уақыт зерделейді!
"Алтан тобчи"! кітабын 1957 жылы қазіргі монгол тіліне аударған жәй ғана мектеп мұғалімі, аудару салдарынан болған қателіктер толып жатқанын көре отырып, қазақ тарихшылары "ауыз" ашпауда, оны да білесіңдер.
С. Маловтың қате-қате аудамасын қазақшаға аударып, жаттанды сөздерді оқып МӘЗ!
Нағыз Шыңғысхан тарихы-ол Орхон-Енесей жазулары!!! Оны кім зерделеп жатқан? ак.Қаржаубай Орхон жазуларын зерттеп қазақ жазуына келетінін айтуы бар, бірақ С.Маловтан шыға алмауы тарихқа тағы қианат! Осы жазулардағы; Қадырхан, Күшлікхан, Бұңдыпхан, Иналхан, Жоғшы,Шағатшы, Төлеш,Екі Өгіз т.б. атаулардың Шыңғысхан тарихының кейіпкерлері екенін неге АҢҒАРМАЙДЫ????
Ол жаздың 1219-1220 ж. жазылғандығы айдан анық, Тариат ескерткішінде жазып кеткенін қалай түсінбеуге болады?
Ерлан
session@mail.ru
12-10-14 20:32
Шынгыс хан тупки руы монгол. Тарихты алсак Сол негизде айтылган. Шынгыс хан неге казах болса Тыныш жаткан кыпшак тарга тиысип, калаларын жерин жаулап алды. Бул жерде Кайыр ханнын ешкандай кинаси жок. Ол елин коргаган адам. Шынгыс хан жактау дын кажети жок ол катигез хан емеспа кыпшак тарды олтирген адамды калай казах болады? Мынау ларын позор.
Амир
2552162@mail.ru
11-09-14 07:30
Шыңғыс Хан атауы менің ойымша 1184-1185жылдары Хан атанғандағы жер атауы болуы мүмкін. Алтайда Шыңғыс өзені мен жер атауы және қазір Шыңғыс деген қалашық бар, орыс деректерінен Тарлава денген ұрапғының салған қаласы, 17 ғасырдың басында.мысалы; неге Жамбыл деп қойғанын білесіңдер.
Орхон-Енесей жазуын қазақша оқыңдар!!!!!Транскрипциясын латын әрібімен жазығанына қарамай түсінуге болады.Және де шет ел азаматтарының өазақ әріптерін айта алмайтынын ескеру қажет.
Амир
2552162@mail.ru
11-09-14 07:18
Хангерей. Айтып отырғаның жәй сөз ұқсастығы. Олай тарихқа қарауға болмайды.Қазір көбі солай қарайды.Ол тарихқа жасаған қианат! Мысалы; Шағатай Хан-шын аты Шағатшы( шағушы-жарушы-шағатын), ЖошыХан-шын аты Жоғшы(тарихтан жоғалтып тапқанын білесіңдер)? ТөлеХан-шын аты Төлеш.(солай Орхон жазуында аталған). Тарихта белгілі Шигу-Хутуху(қытайша әке-шешесін жұтатын Жапалақ) -шын аты Жапалақ, 1218-1220жылдары Күлтегін деген атымен белгілі күл-күлдірген,ал тегін сөзін білесіңдер ,ал оның асырап алғандағы тарихын тағы білесіңдер.
Нуржан
nur_777-92@mail.ru
10-09-14 12:48
жалпы осы Шынгысхан деген казак, турик, монгол деп соз таластырып жатсындар гой. Ауели тарихты дурыстап зерделеп окындар, зейын койып дурыстап окысандар, Шынгысхан турки, ягни онын ишинде казак болып саналады, тарихты дурыс окымаган, киносын корип алып айтып отыргандарга айтарым, тарихты дурыс былмейсындер ме далбасаламай айтпандар Шынгысхан монгол деп
Хангерей
khankerey@mail.ru
04-09-14 10:33
Негізінде Шынғыс емес Шығыс ал Бату емес Батыс хан болу керек менің ойымша.Біреуі Шығыс түрік руларының ханы ал екіншісі батыстағы Алтын Орданың ханы.

Повторение бреда Советской истории.Во-первых победивший народ никогда не возмет речь побежденного.Так что монголы никогда не отуречивались.Народа Монгол не было и нет.Монгол(Манги Ел) название государства, а не народа. Создано Шынгыс ханом(Хан Восточного Тюркского Каганата) путем объединения тюркских племен Восточного Тюркского каганата( территория от Тихого океана до гор алатау) и Западного Тюркского каганата(Дешт-Кипчак) территория от Алатау до Киева.Современные монголы называют себя (халки) и к монголам никакого отношения не имеют.Территория Монголии до 20 годов 20 века называлась Восточным Туркестаном.
Негізінде Шынғыс емес Шығыс ал Бату емес Батыс хан болу керек менің ойымша.Біреуі Шығыс түрік руларының ханы ал екіншісі батыстағы Алтын Орданың ханы.
естай
yeska_90@mail.ru
10-05-14 03:08
Шынгыс хан кыпшк тилди халыктардын ортак ханы , Венгрлер калай Аттиланы,француздар калай Напалеонды,туриктер калай Баязидтти, мактаса бизде кыпшак тилди халыктар Шынгыс ханды солай мадактауымыз керек,ол сиякты алемде ешкандай ханда императорда онын дарежесине жете алмаган,ол сиякты стратег болмаган,ол секилди дуние жузине амирин жургизе алмаган, ол бизден шыккан алемди дирилдеткен улы сол замандагы батырымыз, енди тусинген шыгарсыздар кимнен айырылып калганымызды!!ен улы каганымыздан,улы ханымыздан,тарихты канша жасырам десе де тарих бари бир оз дегенин корсетип берди,бизде уакытысында жазуда сызуда кала да дала да гуламалар коп болды бирак согыс коп болды сондыктан жазуымыздан айырылдык китаптарымыз жогалды шириди кейбири европа халыктарынын жемисине айналды бирак биз биртиндеп гылымга кайта бас койдык енди ол сурапыл астан кестен заман емес орыстар мен кытайларга биз енди оз тарихымызды озимиз жазамыз Шынгыс хан Батый хан Жошы хан Кубылай, булар кыпшак тилди хандар егер бастесемин деген тарихшылар галымдар монголдар болса оларга айтарым узак дем алындар деймин
естай
yeska_90@mail.ru
10-05-14 02:41
Қазақтар тарихымызды түгендейтін уақыт жетті,сендерге бир нарсені айтайын Шынгыс ханга биз баримиз букил турки халыктары карыздармыз,биз озге халыктардын жазба деректерин асиресе орыс жане атам заманнан турки халыктарын озине багындыра алмай келе жаткан кытай пайдаланып солардын жазгандарын окып оз намысымызды оз батырларымызды умыттык,оларды озге халыкка бере салдык тез умыта салдык,тарихты зерделеп окып кориндер 1-ден монгол деген халык туралы Шынгыс хан кезиндеде одан кейин европа халык жазбаларында да айтылмайды жане монгол деген соз туриктин мың қол деген созинен шыккан тусиникти шыгар иа мын кол 2 Шынгыс деген соз де туриктердин ягни кыпшак тилдегилерде Тениз дариа аса куатты таудын аскары деген магынада айтылады 3 ден хан даган титул хаган деген создин баламасы каган деген титул тек турик каганатын курган кагандарда болган титул ягни ол дегенимиз хан деген созде турки халыктары ягни кыпшак тилде сойлейтин халыктарга тиесили,тарих кайталанады егер далел керек болса далелдейн, узакка бармай ак койайн орыстар бизди жаулап алганнан сон келип биздин тилде сойледи ма наборот орыс тилинде сойлетуге тырысты не биздин хан деген титулды алды ма жокккк олар оз дегенин жасатты женген халык женген улт оз тилин енгизеди ал женилген халык емес,сондыктан егер атакты кайталанбас турик халыктары онын ишиндеги казактар,ногайлар,карашайлар,татар,башкурттар,алтайлыктар,кыргыздар,каракалпактарт,б кыпшак тилди халыктардын хас батыры басын биириктируши осы халыктарга ортак Евразия кенистигинде кыпшак тилдилерге устемдик аперген Шынгыс хан монгол болса онда неси бар женилген халыктын тилинде сойлеп,солардан титул алып,одан калса бала шагаларынын атын тегис кыпшакша койып баска симайтын нарсе емес па бул, сондыктан халкым биздин кыпшак тилдилердин символы болган Шынгыс ханды орыс,кытай халыктары бизди кайта бириктирмес ушин озге халыкка адейі берип койган,макул делик монгол деген халык болды деп корейк сонда Шынгыс хан империясынын астанасынын кыпшакша Каракорым деп аталуы неликтен ойланып кориниздер Кара корым деген созди казак немесе кыргыз ногайдын кез келген 10 жасар баласынан сурасан тусиндирип береди ягни Кара орысша черный немесе тагы бир магынасы оте коп ягни орысша много корым -зират,орысша могила,а одан кейн тагы казакта каракурым деген соз бар-оте коп беген магына береди, Мысалы атам казак айткан акырзаман болганда қара құрым қытай каптайды деген мател калган содан бул калай тартсанызда туриктин онынын ишиндеги кыпшак тилдилерге тән соз, Мысалыга казактар россияны жаулап алдык дейк мен барып Атырауды Иваноград немесе Наташа деп озгертпеймин гой мен керисинше Москваны Ески кала деп айтеуир озиме тусиникти етип озгертем гой сол сиякты Шынгыс ханегер монгол болса кайтип оз намысын таптап озге тилдин озине тусиниксиз созин астанасына коя салады сондыктан агайын Шынгыс ханды оз тарихымызга батыр каган ретинде улы косемимз ретинде енгизейик ол биздин асиресе кыпшак тилди халыктардын тарыдай шашылып кеткен кыпшак тилдди дана халкымнын кайта тирилуинин биригуинин бастамасы болады биз олип кеткен жокпыз биз бириге алмай келемиз О ногай,карашай,кыргыз,каракалпак,алтай,башкурт,татар,казак,кырым,кумык, халыктары Шынгыс ханымызды улыктап бир тудын астына бир ел болатын кез келди Еш уакытта аскар тауымызды корламайык себеби ол кыпшак тилдилерди сактап калган!!!
Амир
2552162@mail.ru
04-04-14 10:41
" ыстықтан аузы күйген, үрлеп ішеді" деген мақалды біздің тарихшылар тікелей басынана өткізіп,зәре-зәп болып қалғаны сонша, қазірге дейін Шыңғысханды ауыздарына алса күиіп қалатындай шыршиды.
Ол да дұрыс шығар, оларға. Украин тарихшысы Белинский; Шыңғысхан-Қазақ! деп ешкімнен қорықпай жазып жүргенде, қазақ тарихшыларды "індерінен" шығуға қорқып жатыр.
Ал Абиш сияқты азаматтар, Қанат Нуров сияқты тарихшыларымыз әлде де арамызда
,қазақ дегені болмаса оз руын білмейтіндер толып жатыр.
Амир
2552162@mail.ru
04-04-14 10:27
На вопрос почему на казахском, ведь казахский и киргизский язык С.Малов отнес к «современнейшим языкам»?
Постараюсь донести до вас свою мысль и приведу несколько примеров:
- «Писатель X века,византийский император Константин Порфирородный, местность на востоке от Таматарахи (Тмутаракани), бассейн р.Кубани называет «Казахией».
- Г.Эверс полагает, что арабский писатель Ма*суди(умерший в 956 году) именно эту страну назвал «Кашеком», упоминаемый и другим арабским писателем Ибн-аль-Варди, не что иное как «косоги» или «казахи».
- Левшин утверждает, что знаменитый персидский поэт Фирдауси, живший около 1020года, в своей поэме «Рустам» упоминает о «казаках и казахских ханах»...
- ...Никоновской летописи «Казахия»...
- ...далее известно, что восточнее г. Орла на р.Неруч одна гора в XIII веке называлась «Казахской»
- ..В Вендерском уезде в 40 верстах восточнее г. Кагула(что на левом бергу р. Прута) находится село «Казаклия»...
- ..1356 году, незадолго до возвышения Тимура «казаки» напали на Мавреннахр..
- 1397 и 1410 годах часть татар переселилось в Литву(предки Литовских татар), татары , которые несли почтовую службу при королях, назывались «казаками» (русских казаков еще не было)...

2
- В 1474 году(когда востоке жили джанибекские «казаки» крымский хан Менгл-Гирей прислал своему союзнику Ивану III грамоту, в которой говорится: «мне твоей земли не воевать, ни моим уланам, ни князьям, ни «казакам»)...
- Далее о казанских и крымских «казаках» упоминается в 1531 -1587 годы, Вельямин-Зернов утверждает, что в то времена(15-16 веках) «простые татары казанские, крымские и прочие обыкновенно звались казаками и сами они называли себя казаками.....
«Материалы к истории киргиз-казакского народа» М.Тынышбаев
Ташкент 1925г.
Это только часть примеров приведенных с этой книги М.Тынышбаева.
М.Тынышбаев-видный политический деятель,в 1917 году депутат Всероссийского съезда, премьер-министр Туркестанской автономии в 1918 году.
А в 1933-1937 годы был осужден и расстрелян в 1937году.
« Профессор Л.Кызласов пишет, что у тюрков были свои богослужебные книги, существовавшие до XVII в. До прихода на Алтай русских. После церковного собора 1666г. христиане, пришедшие из Москвы, собрали эти книги и сожгли их вместе с храмами и духовенством.
...последний тенгрианский священник Марьясов в 30 году XX в. за то, что проповедовал обряды древней религии тюрков и учил людей рунической письменности, был проговорен Советской властью к смертной казни по статье уголовного законадательсва –«пантюркизм».
Но вера не умерла.
.....читая произведения Фирдауси, хроники императора К. Порфиродного, жившего в X в., «Секретную родословную Чингисхана» и россискую летопись «Повесть временных лет» изданную 968 г. «Не видели» таких слов как: Казахия, казах, казахская арба и другие слова, встречающиеся практический на каждой странице?
...племена киятов, найманов, кереев и меркитов китайцы называли татарами, что говорит о том, что эти племена говорили на одном языке.»
К.Серикбаев «Заповеди Тенгри» стр.334-337

arshi
arsen_kz.2601@mail.ru
05-02-14 12:39
Шынгыс хан казак екендыгын далелдейтын далелдер жеткылыкты ол быздын ата-бабамыз ШЫНГЫС ХАН КАЗАК жане онын урпактарыда казак торелер казак
даняр
aray_studio94
01-02-14 07:42
шынғыс хан арине қазақ емес ол біздін халықты талаған басқыншы ол мындаган қазақ жалпы туркі парсыларды аяусыздықпен қырып тастаган егер ол болмағанда қазақ халқы көп болар еді
Жақсылық
zhako_99kz@mail.ru
01-02-14 05:46
ей қазақтар билесиндерме Шыңғысханның мамасы қоңырат әйелі де қоңырат
айша
mega.tleubaeva
12-12-13 15:29
шынгыс хан мангол онын шын аты темучин
Қуаныш
invincible_k@mail.ru
07-12-13 16:28
Шыңғыс хан туралы мына кітаптан оқып білуге болады, бұл құрметті тарихшы Шамсабек Ақылбеков атамыздың мақаласы:
"Шыңғысхан: аңыз бен ақиқат", http://www.e-reading.co.uk/bookreader.php/1024198/Akylb...ben_akikat.html

Абиш
abish_1995_kz@mail.ru
06-12-13 13:27
Негізі Шыңғыс хансыз әлем тыныш болар еді
Абиш
abish_1995_kz@mail.ru
06-12-13 13:21
Шыңғыс хан қазақ емес, ол монғол, ия рас қазаққа қатысы бар болғанымен ол бәрібір монғол, біздегі дамып келе жатқан мәдениетті қырып жойған адам. 200-ге жуық қаланың 20-ға жуығын ғана қалдырды, қанымызды құртты, егер де ол болмағанда қазақ халқы 150 жылға ерте қалыптасар еді. Сондай адамды қалайша "ол қазақ" деп таласып отырсыздар
Altai
707@mail.ru
16-09-13 10:34
Ақымақтар жарты бастар тауыпсындар қазақ қылатын адамды шынғысхан таза қаншер мангол пидараз қаншама қазақты олтiрген
Нур апа
16-09-13 10:22
Шынгыс хан конырат,онын ишинде кият.Казах,Ногай,Каракалпактын ата бабасы.Туркы тилды болган.
Қазақ бөрі
16-09-13 08:58
Шыңғыс Қаһанның туып өскен жері Бұрқан бұлақ баурайында /Текелі,Талдықорған/
Бекполат Абзал
08-09-13 11:50
не болсада Шынгыс хан атам казак
бакдаулет молданов
ibragimov
07-09-13 16:12
байгус ерлан сен озин ушун уял
Факты.
16-08-13 21:13
Чингизхан Кипчак из кипчакского племени Ель Бори (народ волков).Кипчакский род сак-син(Сак Бори) сак-син(син . чин.шин.)- озночает волчье семя(тукум чино)-дает потомство,волчье семя(золотой род).Дальний предок Чингизхана Бори Теги Шин.На монгольском Буртэ Чино(тьма чино)«Тьма Чино» если перевести буквально «Тукум Чино» потомок Бори(волка).На тюркском языке предки Шингизхана Бори теги Шин.Бори теги шин озночает,наследникпотомок хана Бори(волка). Бори Теги Шин считается основателем рода Боржигин(Бори тегин).Причем слово «Бори» это тотемное имя волка у всех кочевых племен и народов Дашт и Кипчака.В нем издавна было заложено понятие «воин».В средневековые времена об этом знали не только в мире намадов,но и все жителей Ойкумены от Китая от Монголии и до Египта.Ведущим из племен были Бори(волки),которых называли ель бори (народ волков).Кипчакские ханы,цари,вожди династийно -наследственно были выходцами из этого племени до Чингизхана. В этом ханстве власть передавалось от отца к сыну по наследству. Арабский историк Джурджани назвал это племя племенем ханской денастии.Хан Борi тегi шын прописан как Борто Чино ,и снего начинается родословная Чингизхана.БорI тегi шын(наследник принц – потомок кипчакского хана Бури.
Айана
ayana.bolatxanova@mail.ru
16-08-13 08:35
Кейбир деректер бойынша (жане газеттер) Шынгыс хан казак деп саналады.Онын сондагы руы Жалайыр ойткени монголия алматы,алматы облыстарына жакын деп ойлаймын!!!Бирак буган сенбениздер мумкин бул дурыс емес шыга,кайдан блесиздер?!
Айана
ayana.bolatxanova@mail.ru
16-08-13 08:31
Абіл жынданбаш озин де окымагансын гой!
Биреуге акыл уйреткенше озин кыска и мен жай и айыруга
қазақ
14-06-13 22:38
Қазақ деген ат ақ қаз дегенді білдіреді екен.МОНГОЛ деген мәңгі ул.Шыңғыс хан қол астына біріктірген тайпаларды КӨК МӘҢГІ УЛ ДЕП АТАҒАН ЕКЕН.Шыңғыс ханның аты бул ШЫН ХАС ХАН яғынй ШЫН АҚЙҚАТ ХАС НАҒЫЗ ХАН. КЕКЕ МОНГОЛ бул КӨК МӘҢҒІ УЛ. МӘҢГІ КӨКТІҢ УЛДАРЫ.
Амир
2552162@mail.ru
25-05-13 08:19
Талдап отырар болсаң, әлі шешілмеген жұмбақтарымыз толып жатыр.Жоғарыдағы мысалдар, Орхоно-Енесей жазуын дұрыс шешілмегенін көріп отырсыздар.
Ал "Сокровенное сказание монголов" кітабы, қазақшадан аударылғаны "айдан анық".Ал қазақша текстісі қытай иероглифімен жазылған болуы керек. Өйткені Шигу-Хутуху, Оуэлун сияқты қытай атауларвы соның салдары,мүмкін қытай иероглифтерімен түсіндімелер беріліп отырған болар. Ал Орхон жазуында Шыңғысханның төрт боласының "АщыШөл Апан" атаулы жерде туғандары анық жазылған. Оны да зерттеуге тиіспіз деп ойлаймын.
Амир
2552162@mail.ru
25-05-13 08:05
Транскрипция по С.Малову:
52) Удар сенун келті ; табқач кақанта лсжі Лікең келті , бір тумен ақы, алтун, кумуш керексіз келурті; Тупут кақанта болон келті. Курыжа кун батсыкдакы Соқд, Берчекер, Букарак улыс2 будунта Нең сеңун оқул таркан келті
Русский перевод по С.Малову:
52) c Удар- Сенгуном ; от кагана табгачей пришли Исьи и (?) Ликенг и принесли множество (букв. 10000) даров и бесчисленное (количество) золота и серебра ; от тибетского кагана пришел белен; сзади ( т.е. с запада) от народов , живущих в странах солнечного заката: согд, берчекер (персы?) и бухарские ( народы) ,- пришли Нек- Сенгун и Огул -Тархан .
Читается по Казахский;
52) ...отырысыңұн келті, табғаш қағына ашжілік келті, бір түменгі алтұн-күміс керғіксіз келерті, Түпүт қағына бөлін келті,Құржа күн батыс қадқа, Соғд баралык, беріш(к)ер Бұқар-Қылыш боданінің ашіңүн
Ұғлы Тарқан келді..
Первод на Русский;
52) ...сидеть преклоня голову, время *открыть(захватить) горы Табгашские ,
10000 штук золота и серебра без расчления (людей) соберем, пора разделиться
в Тибетских горах: к народу Курджы, народам на запад к Согде, должникам Бухар-Кылыш, пусть народ узнает, прибыл –Великий Тархан!
Слово «Берчекер», разве это слово хоть отдаленно напоминает слово «персов» (Фарси,парсы). Академик В.В. Бартольд в книге «Тюрки», стр 29, писал: «Переделка персидского парсик(у китайцев босы) в «берчекер» филологический тоже неправдоподобно, тем неменее толкование Маркварта принять.....» есть слово «берішкер»- должники,*Город Согды- это современный Самарканд, Состоящий из двух слов Согды и Марканд. *Куржа- Кулджа. *Кылыш-последний потомок династии караханидов, убитый в 1212г. Хорезмшахом Мухамедом, настоящее имя- Қылыш Арслан Ибн Қылыш. Видно имелось ввиду Бухара-Хорезм, должники-убицы послов Чингисхана.

Амир
2552162@mail.ru
25-05-13 07:56
Транскрипция по С.Малову:
51) Анча сакынтым ; козде жаш келсер, еті да коңулте с2ықыт келсер, жантуру сакынтым, катық д2ы сакынтым : екі шад улажу ініжігунім оқланым беглерім будуным козі кашы жаблак болтачы тіп, сакынтым. Жуқчы с2ықытчы кытан , татабы будун башлажу
Русский перевод по С.Малову:
51)Так с грустью думал я, в то время как из глаз моих лились слезы, и сильные (?) вопли исходили из ( глубины ) сердца , я снова и снова скорбел. Я предавался печали , думая: вот (скоро) испортятся очи и брови обоих шадов и идущих за ними моих младших родичей, моих огланов , моих правителей, моего народа . В качестве плачущих и стонущих (т. е. для выражения соболезнования) пришли кытай и татабыйцы во главе
Читается по Казахский;
51 )суқаным көзде жас келісер етеді ,көңілте ашығыт келісер ,жанарұ суқаным қатығды суқаным кешеді, олжұ і(нж)ғүнім оғланым ,беглерім- боданым көз ақшы жабалақ болт шытап,суқаным. Жоғшы,Шағатшы ақ атын ататыбі бодан бас алжұ...
Перевод на Русский;
51) душа вынуждает глаз лить слезы, горечь в сердце, душа противится такой жестокости.Родные, сынок, беки-у народа терпящего такие жестокости глаза стали как у «птицы филина»...
Народ преклонил головы, прославляя светлое имя Жоғшы,Шағатшы....
Та же ошибка; кытан-это не китай, а слово *ак атын* т.е. светлое имя(белая кость). *Татабы- народа таким именем не существует, это слово «ататыбі»- прославить. Почему непонятые слова сразу превращать в название чего-то?

Амир
2552162@mail.ru
14-05-13 08:46
Қазақ! Қазақтарға тарихымызды түзеп, тынбай еңбек ету кажет,ақты-ақ, қараны қара деуіміз керек.
" .....батыр дейді, .....ҚАТЫН дейді"-оны ұмытпау керек, бізді өзіміз БАТЫР демесек ешкім Батыр демейді! Бізді екмсіткеннен басқаны білмейді. Мылтыққа, пушкаға қарсы шапқан барырларымызды,Кенесары-ханды неге ұмытуымыз керек. Қазірдің өзінде қанша батырымыз бар, оларды күнде еске салып отыруымыз керек. Сонда ғана, ел боламыз!!!!
қазақ
10-05-13 14:25
Қазақтар қыпышақ найман керейт меркит болып жік жікке бөлініп соғысып жұргенде,монголдарды Шыңғысхан біріктіріп қазақтардың әкесін танытқан.Оннан соң тағыда 3 жұзге болініп қазақтар бір бірімен төбелесіп жұргенде орыстар бірігіп алып тағыда әкемізді таныты.Ендігі жағында мәнгурт қазақ, мамбет қазақ, оралман қазақ болып бөлініп жұргенде қытайлар басып алып әкемізді танытпасын.Алла сақтасын ондайдың бетін аулақ қылсын.
Ақын Ебо
che-love_k@bk.ru
08-05-13 13:25
бұл сұраққа жауап табу біздің емес уақыт еншісінде.Қазақтың бүгінгі таңдағы апталдай азаматтары қос Мұхтар да осы үшін алысып келе жатыр!
Амир
2552162@mail.ru
07-05-13 15:23
"Құпия шежірені" аударған уақытта,монголдар түркі сөздерін?жер аттарын өз жерлеріне бейімдеп алған.
Бірақ өздері түсінбеген "Хаблан" "Чжаухасун" сөздерін аудара алмай сол түрінде қалдырған.
Хаблан-Қабылан- леопард?немесе "снежный барс", оны түсінбей жақшаға ҚҰС? деп жазған.
" Чжаукахасун" - Жауқазын, оны бәрәі білесіңдер.
Амир
2552162@mail.ru
02-05-13 13:56
Тағы да айтам! Монгол халықтары- түркі(қазақ)- тыңғұттардың ұрпақтары немесе бір әкенәң балалары ,бірақ шешелері бөлек("таңғұт)
ҚАЗАҚ -МОНҒОЛ бір туысқан. Халха-монгол--қалқа(қалқан) мыңқол немесе шекарашы мыңқолдар деген сөз. Кейін халық атауына айналғван!!!!
Амир
2552162@mail.ru
02-05-13 13:48
Шыңғысханның аты Темірші. Монголдар "шы" немесе "ші" аяғына "Н" әріпін қосады. Моторшы-моторшин, малшы-малшин т.с.с. Ал " Құпия шежіре"- ол аудару барысында, қазіргі монгол тіліне бейімделген,көп жер атттары, монгол жер аттарына өзгертілген. Олай болмаған жағдайда "Түпнұсқа" жасырылмаған болар еді.
Менің ойымша, "түпнұсқа" Ресей архивтерінде жасырылған.Оны ешқашан шығармайды, ол жоғалуы тиіс емес.
Амир
2552162@mail.ru
02-05-13 13:37
Шыңғысхан еш уақытта монголдарды көрмеген, өйткені монголдар Толехан мен Құбылай хандар түркілермен таңғұттарды қосу арқылы пайда болған халық. Шыңғысхан 95% қазақ тіліне сәйкес келетін тілде -түркі тілінде сөйлеген, сонда Қазақ болмағанда кім болады. Орта Жүз -80% монгол ұрпақтары деп, ал 20 % түркілер қрпақтары деп жазады. Сонда 80 % монголдар өз тілдерінен безіп неге түркіленеді.
"Түркілену" деген әдейі ойлап тапқан қулықтары. Орта жүзде бір монгол сөзін тапсаңдар маған жазыңдар.
Монголдарды түркілер жаулап алмаса да неге түркі сөздері көп?
Монғолдар көне халық болса , дүниені жаулап алуға шамасы жетсе неге қазір 12+-14 млн.аспайды?
неге монгол жерінде және ішкі монголияда монголдардың Құбылайханға дейінгі бірде-бір іздері жоқ
далила
dalila.talgatova@mail.ru
01-05-13 18:55
1)негізі шынғыс ханның шын аты Тимуджин 2)оның анасы мертік халқынан шықан ал әкесі манғол
назерке
mysterious94
22-02-13 18:12
аха 100 жылда бір келетін адам Мұханның пікірімен қосыламын Шыңғыс ханның кезінде сол ойлап тапқандай қару ешкім ойлап таба алмады соғыстарында да ерекшеліктері бар

назерке
mysterious94
22-02-13 18:11
аха 100 жылда бір келетін адам Мұханның пікірімен қосыламын Шыңғыс ханның кезінде сол ойлап тапқандай қару ешкім ойлап таба алмады соғыстарында да ерекшеліктері бар

назерке
mysterious94
22-02-13 18:10
аха 100 жылда бір келетін адам Мұханның пікірімен қосыламын Шыңғыс ханның кезінде сол ойлап тапқандай қару ешкім ойлап таба алмады соғыстарында да ерекшеліктері бар

Аллах АКбар
19-02-13 19:09
Аллах барин уахытымен беред биз 21гасырда ен махты ел катарна кирип турмыз Аллага ШУКИР
Аллах АКбар
19-02-13 19:08
шынгыс согыс ашты казах елин озине карату ушин

Аллах АКбар
19-02-13 19:04
Шынгыс хан казак бул жалган емес
Аллах АКбар
19-02-13 19:02
манголдар мусылмандыкты алындар
Аллах АКбар
19-02-13 19:00
қазақтар манголдан шыккан емес біз түркі тайпасымыз Қазақтар,Өзбектер,Ұйғырлар,Түркия,Түрікмендер ,Татарлар ,Қырғыздар ,
Башкирлер


мико
до8687
15-02-13 06:13
шыңғыс ханның өсиет сөзі кімде бар жазп жберндерш
аруна
тот5455
14-02-13 07:42
Шыңғыс ханның өсиеті сөзі кімде бар жазп жберіңдерш
Нуржан ага
petro...84@mail.ru
13-02-13 13:53
жулдыз
12-03-12 13:43
Жулдыз ханымга: Торе -ликти(типа особыйларды, басы екеу екенда) Шынгыс ханга жуытпа келеси жолы, арабтардан калган калдыкты казак тайпаларынан шыккан мынколга. Уят болады дегеним гой) . Аксуйек дейди гой куйдирип. Сол аксуйектерин кайда калды Отрар кираганда, тау сайды паналап кашып журген адамдарды енди кеп улкен хандыкка тирегенди койсандаршы.
alixan
alxian.pvl99@mail.ru
09-02-13 04:14

Шыңғыс хан өмірінің беимәлім беттері

шыңғыс хан шыр етіп жарық дүниенің есігін ашқаннан ақырғы демі бітіп, о дүниеге аттанғаннан кеиін де, тарихта түйіні бүгінге деиін шешілмеи, тіпті шешілуі неғайбыл өз өмірінің беимәлім беттерін қалдырып кетті.
шыңғыс қағанға деиін де, кеиін де тарихта аты қалған ұлы тұлғалар болған. бірақ олардың бірде-біреуінің дәл қағандыкындеи аса мол құпясы қалған жоқ. демек, әлем тарихындағы ең құпяға толы тұлғалардың бірі әрі бірегеиі-шыңғыс хан. ол туралы шындықтың кеибір беттері әлі ашылмай келеді. ол өте сұңғыла, ақылды адам болған. оның бойынан қатыгездыкпен басқа елдерді жаулап алудың неше түрлі әдістерімен қатар, еркімен берілген халықтарға зорлық-зомбылық көрсетпеу туралы өзінің нояндарына берген бұйрығы туралы аңыздар да айтылады. шынында да, ол қатыгез, жауыз, жабайы, надан болса, неге оны бүкіл әлем «екінші мыңжылдықтың тұлғасы ретінде» мойындап отыр. оның ұлылығы ерте ме кеш пе тарихта өз атының қалатынына сенген. сол кезде біреу мақтап-жақтар, ал екінші керісінше пікірде болуы мүмкін ғой. мұндайда достарыңнан гөрі қастарыңның көп болатындығы тарихтан белгілі. сондықтан шыңғыс хан досқа да, жауға да өз өмірінің кеибір сәттерін құпя ұстаған.

ұлы қаған о дүниелік болғанымен, киелі рух адамзаттың ойына орала береді. ол туралы мыңдаған кітәптәр мен ғылыми мақалалар, бірнеше кинөфилмдер мен песә қойылымдар шығарылды. шәмәмен осыдан екі жүз жыл бұрын қағанның мүрдесін іздеу басталғаннан бері жүзге жуық експедится ұйымдастырылып, қыруар жұмыстар жасалғанымен, сол баяғы ашылмаған құпя ашылмай келеді. бұл мәселеге кеиін оралармыз. әлдімен шыңғыс ханның өмірі, шыққан тегі жөнінде соңғы кезде кәсіби тарихшыларымызбен қатар ауесқой тарихшыларымыздың да (м. мағауин, қ. даняров, м. қарғабайев, м. қожырбай,ұлы т. б. ) үлкен ықыласпен қалам тартқанын атап кеткен жөн. осы авторлардың еңбектері ықылым заманнан айтылып, тарихи қалыптасқан пікірлер мен тұжырымдарға жаңаша козқараспен қарауға итермелеиді. қазақ тарихшылары кеиінгі кезде шыңғыс ханды әрісі түрік, берісі қазақ ету, тіпті кереи, адай, найман, қоңырат, меркіт, т. б. рулардың біріне жатқызу ойларын ашық айтып та, жазып та келеді. дегенмен, оның дүниеге моңғол болып келіп, моңғол болып озғанын ұмытпауымыз керек.

шыңғыс ханның шығу тегіне байланысты соңғы кезде әлем ерекше қызығушылық танытуда. моңғол зерттеушілері шыңғыс ханды моңғол десе, қытайлық тарихшылар оның тегін қытай халқынан іздестіреді. укрәйн зерттеушілері де қағанның тегінен дәмелі. мәскеулік генетиктер моңғолямен шекәрәләс болған тува, бурятя және қалмақстан тұрғындарының 1, 7 пайызында, тіпті, алтай қазақтарында қағанның днк-сы 8, 3 пайыз деп әлемге жар салып отыр. шыңғыс ханның жоғарыдағы аты аталған халықтардың тегіне жататындығы туралы ешқандай тарихи дерек жоқ. айтатындары-олардың халқының кеибіреуінде шыңғыс ханның ДНК-сы (V хромасома) бар деиді.

магжан
baian_93.93
18-05-12 20:27
Ассалаумагалейкум Бауырлар!Шыңғыс ханның қазақ екендігін еш талас тудырудың қажеті шамалы.Кеңестік Ресейдің құрамында болғандықтан Ресей өз елін ұлықтау үшін талай тарихтың шындығын бұрмалаған егер нақты кітаптарды оқып қарасаныздар,сол сияқты Шыңғыс ханды да моңғол деп шығарып отыр.Шыңғыс хан жанындағы сарбаз,нөкерлерінің есімін анықтап қарасаныз қарапайым қазақ есімдері,тек оның есімдерін бұрмалап монгол қылып шығарды.Орыс ғалымы атақты Владимирцовтың өзі мойындайды моңғол емес екенін.Сондықтан өз төл тарихымызды түгендеуге ат салысайық мына жерде отырып ол қазақ емес,моңғол немесе қытай дегенше соны зерттеп білейік алдымен
жибек
baktiyar_1994_kz
05-05-12 20:31
деген ұлт жоқ бытшыт болып әр халықтармен араласып енді өзін кім екенің білмейді
жибек
baktiyar_1994_kz
05-05-12 20:29
сағат қыртпашы
Назым
******
20-04-12 21:00
Шыңғыс хан-манғол, қазақпен уш қайнаса да сорпасы қосылмайды...))))
Сағат
apajar@inbox.ru
20-04-12 14:19
Cөзді, саяхатшы Плано Карпинидің моалдар деген жазбасынан бастайық,осы моалдарды әрі қарай іліп әкеткен кейінгі заман тарихшыларының бұл атауды өзгерткені соншалық, оны кейінгі ұрпақтары тіпті түсінбейтін болды. Ол кезде өздерін түркіміз дейтіндердің ішінде, саны жағынан да ең көбі осы күнгі қазақтар еді,бірақ бұл қазақ атауының тілдік қолданыста бар болғанмен, кең тарай қоймаған кезі, оған себеп мен қазақпын дегендердің әлі күнге дейін өздерін таныстырғанда, мен жалайыр, мен найман, мен керей, мен әлім, мен адаймын деп келетіндігі.Мұндай әңгіме әлгі саяхатшы, елші Карпинидің шығыста кездестірген адамдарының бір тобы өздерін, водные моалы деп, яғни су моалдарымыз деп таныстырғанынан да байқауға болады.Бұл моалдар кезінде Алтай тауынан, батысқа жорыққа шыққан өзгеде қазақ тайпалары сияқты Шыңғыс қағанмен бірге келетін адайдың мұңалдары ма, әлде оналтыншы ғасырдағы хан тұқымынан шыққан, қазақтың жиені болып келетін Хиуа ханы Әбілғазы Баһадүрдің \\Шежіре таракма\\түркімен шежіресіндегі Мұңал ханның халқыма, көп зерттеуді, және де ақиқатты ғана айта тарихшылардың ісі, бұл жұмыс алтынды өзге қоспалардан айырып, ең тазасын алудан да күрделі.

Чыңгыз
Kg_dos_0393@mail.ru
31-03-12 05:46
Шынгыз хандын аты , Чыңгыз хан аны эсте туткула ал адам казак эмес, мен нукура kыргыз бала =)
Гулзия
Onalbaeva77
27-03-12 10:50
Дала , баска тур!ктес улттарда урпактары батыр немесе хан Шынгыстын урпагы деп корсет!лмеген, неге онда Абылай Шынгыстын урпагы деп жазылган, олай болмаса тарихшылар баягыда кер!с!н айтар ед!.
Гулзия
Onalbaeva77
27-03-12 10:39
Б!зге т!келей катынсы бар екен! куманс!з, оиткен! баска тур!ктес улт ок!лдер!нде еш б!р хандарында урпак жазылманан, Ал б!зде Абылай Ханнын оз!н Жошынын, ягни Шынгыстын урпагы екен! белг!лен!п айтылган.
адай
mantana-94@mail.ru
27-03-12 09:18
Шыңғыс хан маңғол емес. Шыңғыс ханның ұрпағы ретінде таласуына болады депті АҚШ зерттеушілері Алтай қазақтары, буряттар, қалмақтар. Бірақ Шыңғыс хан Қазақ, Кіші жүз,Келімберді, Адай, Мұңал
Джамуха
baktiyar_1994_kz
18-03-12 15:09
Шынғысхан қазақ емес монғол!!!!!"
Мурат
murat-@bk.ru
17-03-12 15:41
Шынгыс хан монгол,
Мукан
mykan_81@Mail ru
17-03-12 06:33
Шынғыс ханды жауыз қанышер деп кіналаудың керегі не ол заман өтті ол уақытта сондай болған оны сен өлтірмесен ол сені өлтіреді оны жамандағанымен оның аты тарихта ешқашан өшпейді ондай адамдар 100 ғасырда бір келеді
жулдыз
12-03-12 13:43
Шынгыс ханды казак емес монгол деу мойындамагандык. Дегенмен ШЫНГЫСХАН гой ол! ТОРЕ урпагы! АКСУЙЕК-асыл тукым! Торенин аты торе, аксуектин аты аксуйек. соны биздин мына кара халык коп жерде мойындагысы келмейд.Балким содан болар кызгана ма жок алде монгол-монгол деген соз канына аптен синген озимиздин казагымыз, \"манголдар казакты жаулаган, шапкыншылык жасаган, жауыз ел\" деп кулагына аптен синген казагымыз айтеуир барынша казак емес деуге тырысып багады.Иштерин куйсе туз жаландар, Торе урпагы ягни биз КАЗАКпыз.Тарихты оку керек. коп окысандар билесиндер!
Нұр
Nurkuat22@mail.ru
05-03-12 10:10
Мен осы көп адармдар қазақ шыңғыс ханның ұрпағы дейді,мен оған келіспеймін. өйткені Отырардан жалғыз құтқарылған қазақ баласынан біз тарағанбыз. Шыңғыс хан қазақ елінің дамуын 300 жыл кері шегеріпр тастаған,оған дәйек әлем бойынша ең көп қоржыны бар Отырардағы ең үлкен кітапхана,сол кітап ханадан Әл-Фараби сында дарынды адамдар тәлім алған. Сонда қалай болғаны отырарды ойрандаған Шыңғыс ханның ұрпағы болу менің ақылыма сыймайды!
Kai
05-03-12 06:47
Шыңғысты хан көтеруге қатысқан 12 бидің бірі Уйсин Майкы би:

http://www.tarih.spring.kz/kk/history/medieval/figures/mike/
Kai
05-03-12 06:43
Мукан
mykan_81@Mail ru
05-03-12 06:35
Шынгызхан мын гасырда бир келетин адам
Мукан
mykan_81@Mail ru
02-03-12 09:37
Шынғысхан монгол
САМАЛ НАЙМАН РУЫНАН
SAIEKA_94@MAIL.RU
28-02-12 14:53
ШЫНГЫС ХАН КАНДЫ КАЗАКТАР КАЗАК МАНГОЛДАР МАНГОЛ КЫРГЫЗДАР КЫРГЫЗ АЙТКАНДА АР УЛТ ОЗ УЛТЫ ДЕЙДИ НЕГИЗИ ОНЫ ЕШКИМ ТОЛЫК БИЛМЕЙДИ ТЕК ДЕРЕКТЕРГЕ СУЕНИП КАНА АЙТАДЫ ШЫНГЫС ХАННЫН МАЙТИ АЛИ ТАБЫЛГАН ЖОК КОЙ СОНДЫКТАН БУЛ КУПИЯ ДЕУГЕ БОЛАДЫ НЕГИЗИ ШЫНГЫСХАН КЕЗИНДЕ КАЗАК ДЕГЕН АТАУ БОЛМАГАН КАЗАК ХАНДЫГЫН КУРГАНДАР КЕРЕЙ МЕН ЖАНИБЕК КЕРЕЙ МЕН ЖАНИБЕК ОЛ ШЫНГЫС ХАННЫН УРПАКТАРЫ СЕБЕБИ ХАН ТАГЫНА ТЕК ШЫНГЫС ХАННЫН УРПАКТАРЫ ОТЫРГАН !!!!!
Нурым
95nuka95
22-02-12 15:26
Шынгыс хан сонымен kазаk па?
Нұр апа
22-02-12 07:55
Қазақ кезіндегі барлық аттарынан айырылды.Қазақтар бұрын Алтайға дейін қыпшақ,Алтайдан ары қарай татар деп аталды,татар деген атты қазір булгарлар иемденді,сондай -ақ бабаларымыз түркі деген аттан да айырылды қазір түріктер аталады ол атпен,Ұйғыр қағандығы кезіндегі атымызды қазір сарттар хойхорлар Кеңес дәуірі кезінде иемденіп кетті,көшпелі өзбектер бабаларымыз,бір бөлігі қазақ хандығын құрды да,бір бөлігі сарттарды басып алып,оларға өзбек деген атты беріп,өздері сол халыққа сіңіп кетті,ондағы руы бар өзбектердің бәрі өз ағамыз,ал сарттар садаға деген.Содан өзбек деген аттан да айырылдық,біздіңбабаларымыз Ноғайлы құрамында да болды,енді ол атпен ноғайлар аталады,олардың рулық құрамы біздің халықпен бірдей.Моңғол деп ғұндарды атаған,моңғол рулары бізде де бар,оларды моғолдар деп атаған.Мәселен Үндістанда да Моғолдар мемлекеті болған.Сонда Қазақстанға шапқыншылық жасап жүрген моңғол татар да өзіміздің рулар,мәселен,жалайыр,уақ,керей,найман,т.б.Қорғаған қаңлылар тағы өзіміз.Осының бәрін тарих оқулығында дұрыстап жазатын кез келді.Ал Шыңғысханның мөрі түркі жазуы болып шықты.Руы қият,бізде қият қоңырат ішінде,яғни руы қоңырат.Қоңырат моңғолда да,түркінің бәрінде бар,сондықтан қазақ деп қалай айтамыз,оның түркі екенін дәлелдесе де жаман болмас еді,бірақ тарихшылар бір сөзбен моңғол деп кесіп айтып отыр.
Kaldarhan
kaldarhan@mail.ru
03-02-12 13:56
Еуропа, орыс, кытай идеологиясы - Шынгысханды монгол, кият, меркит т.б. деп корсетип казахтын миын ашытып келеди. Ол идеологияларга сенушилер арамызда коп. Монгол - ру да, улт та, мемлекет те емес. Ол "мын кол" (тысячник) деген турк созин дурыс тусинбей, дурыс айта алмай - Шынгысханнын ели деп кате айтылып кеткен. Ал негизинде бугинги монгол аталган ел де иштей казахтар сиякты жети аталарга болинеди. Шынгысханнын ким екенин осынын ози-ак айтып тур. Ол биздин кандасымыз. Бирак, казах емес. "Казах" деген жалпы ел атауы емес. 14-15-16 гасырларда "казак" деп, адилетсиздикке тозбей, оз патшаларына карсы шыккан буликшилерди айткан. Керей мен Жанибек Абилкайырга карсы шыгып, одан елди болип акеткенде оларды "казактар" деген. Олар курган мемлекет солайша "Казакстан" аталып отыр. Орыстардын "казактары" да буликшилер болып, солай аталган. Тубимиз бир туркимиз. Шынгысханнын аруагын корламандар, ул-кыздарым! Ол касиетти киси. Егер Шынгысхан болмаса - бугинги Казакстан да болмас еди. Егер мен елбасы болсам, жалган намысты жиып койып, тарихымыз тереннен басталатын ел екенимизди билдиру ушин Казакстанды - Шынгысхан мемлекети деп атайтын едим. Сонда кулли алем, жарнамага ешбир акша жумсамасак та бул брендти (Шынгысхан) бирден танитын болар еди.
рысбек
31-01-12 10:15
aaaaa
жайнагүл
love_angel_98_kz
30-01-12 21:23
шынгыскан казак емес казак болса казактарга согыс ашпайдыго
kaisar
kaisar.azat@yahoo.com
12-01-12 19:12
olai demender kazaktar

шынгыс
beka_9898@list.ru
02-01-12 13:05
шынгысхан деген кым
кенже
kenzhe249
22-12-11 18:13
Шынгыс хан казак бул жалган емес
Нуржан
nur_777-92@mail.ru
28-11-11 20:59
Өзим негизи тарихшымын.Мен Шынгысхан туралы коп зерттегем. Шынгысхан шындап келгенде турик тектес тайпадан шыккан. Ягни казактар туркилерден тараган.Ким айтып жур Шынгысханды монгол деп, Шынгысхан озинин империясын курарда ежелги казак тайпаларын бириктерген, олар меркит, найман, керей, уак, конырат тайпалары.Анасы конырат, акеси кият руынан.Негизи сол кезде казак деген мемлекет болмаган.Билесиндерме Шынгысхан аскери негизинен кыпшактардан турган.Кезинде казак хандыгын курган керей мен жанибек касым хан абылай хан тауке хан Кенесары хан Шохан Уалиханов казактын небир азаматтары осы Шынгысханнан тараган.Ай тарихты дурыс билмейтин казактарым-ай.Шынгысхан шежиресин, Казак шежиресин дурыстап актарып карасандаршы.Ай казактарым-ай
Сания
saniya_9510@mail.ru
09-11-11 18:36
Шыңғыс ханның өсиет сөздері кімде бар өтінем жазып беріңіздерші???)
Ербол Марқадам
ereke-m@mail.ru
02-11-11 08:26
Шыңғысханның иті тұрмақ өзінің кім екенін білмей жатқан жұрт, иті туралы қайдан білсін
Ширин
bestmodeloftoworld@mail.ru
01-11-11 12:33
Шыңғыс ханның итінің атын кім біледі????? және қанша тісі болғанын ?????
talgat
take_9209
19-10-11 17:05
ШЫНДАП КЕЛГЕНДЕ ТУРЫКТЕР КОК БОРЫДЕН ТАРАГАН ДЕЙМЫЗ. АЛ КАЗАКТАКТАРДЫН АРГЫ АТА ТЕГЫ ТУРРКЫЛЕР ЕМЕСПА? МУМКЫН ШЫНГЫС ХАН ТУРЫК ШЫГАР. БЫРАК АБЫЛАЙ ХАН ШЫНГЫСТЫН УРПАГЫ ЕКЕНЫ РАС.
Валерия
valary_810@mail.ru
07-10-11 08:31
Шыгысхан казак емес монгол. егер шыгысханнан тардык деп жургендер олар какзак емес монголдар.
Нуржан
niko_flo-rida@inbox.ru
02-10-11 15:51
Шынгыскан турик туриктерге шабуыл жасаганда кашп келген монголга
Артур
studentov2006@yandex.ru
30-09-11 17:08
www.cnngo.com/tv "What do you make of Mongolia" караныздар(монголия мен шынгыс хан туралы). Не ойлайсыздар?
Қуаныш
kuanish____96
30-09-11 13:00
шынгыс хан ол казак шынгыс хан болмаганда осынша казак жери кайдан пайда болды дейсиндер
Қалабай
Kala_17.94
23-09-11 11:45
түріктер шыңғысханның ұрпағы емес

камшат
kamwat05.06
23-09-11 11:39
е ақмақтар Шынғыс хан АДАЙ емес. Ол маңғол ғой. Шынғыс хан кім кім озі
Ескендир Карбаев
ekarbayev@mail.ru
09-09-11 14:26
Шынгысхан монгол дегендер китап окымагандар, кайдагы монгол Шынгысханга дейин монголя жазыгында ешбир монгол деген соз жок еди, тек болек болек рулар бар еди. Шынгыстын хан болуыда турки тайпадан шыккана далел себеби монголдар оздеринин жолбасшысын хан демей хунтайшы деген. Шынгыстын анасы коныратта акеси кият дегенимен акеси меркит болган. Ертедеги меркит бирлесигинде Адой деген ру болган бул казир якуттарда жане Америкалык индейесттерде де сакталып калган. Адайда Мунал деген руда бар сол монголга дуры келетин, соган караганда Шынгыс хан Мунал болып содан кейин елге сол атты берген. Бир жазушы жазган монголяда Шынгысханга койылган ескерткишке казак руларынын танбасы салынган соны мынылар не еп монгол галымыны сурасам билмегенин айтып, сол кездеги Шынгысты хан котерген рулардын белгиси болуы керек деп айтып койган. Сонда казак (Турик -ол кезде казак болмаган) рулары хан котерип басына баска жактан акелип хан кояма. Канша болганмен Шынгысхан ким болсада казирги монгол ултынын емес, Турик екени белгили бирак бир Турки ултка жаткызы алмаймыз тек Турк деп атай аламыз.....
Мейірхан
miko.92.22
08-09-11 23:49
Шыңғысхан қазақ емес ол манғол,Ол отырарды басып алмақшы болған.Отырар қазақтын астанасы.Отырарды басып аламдеп 1 және 2 баласын жіберген.Екеуіде отырарды басып аламаған кершінше басып алам деп қайтыс болған.Соны естіген шыңғыс хан отырарға барлық аскенін жинап шабілдайды.6 ай басып ала алмайды.шыңғыс хан жынданады сосын Қарақанның киеу баласымен келіседі.Отырардын есігін Қарақанның киеубаласы есікті ашып береді,шыңғыс хан әскері кумырсқа болған.Шыңғыс хан жынданып отырардын күлтанғанын шығарып тастайды.Осылай ШЫңғыс Мангол қазақ болса отырарға шабудайдыма.Егғр қазақ болса не біз Кішкентаймыз.Бүрынғы қазақтар үзін болған көзі кок болған дейді,шашы кызғылт қара болған.Біз осындаймызба.Манғол дар біздін тұқымды құрты
Думан
duman1979@bk.ru
15-07-11 20:51
Бауыржан Момыш ұлы,Мустафа Шоқай,Мустафа Өзітүрк, Қ Қабанбай,Абай,Шакерім,Азілхан Н,Аблай,Қурманғазы,Қажы Муқан,Тоқтар А,Бекзат С,Қаныш С, Хан Кенесары ; МНЕ ОСЫЛАР ҚАЗАҚТАР Қазақта осындай азаматтар мол. Шынғысханды қазақ ғылып қаитесіндер монгол бола берсін.Уаиымдамандар Қазақтын данқын шығаратын адам болат.
Aslan
ulanov_aslan@mail.ru
12-07-11 14:32
Wingisxan кият ryinan wikkan, kinodan karandar!!!
Асхат
askhat.93@list.ru
09-07-11 08:00
ХІІ–ХІІІ ғасырлардың межесінде монғол қоғамында феодалдық қатынастардың қалыптасу процессі жүріп жатты. Бұл қоғам екі топқа бөлінеді: нояндар және езгідегі араттарға бөлінді. ХІІІ ғасырдың басында татар - монғол тайпаларының басын біріктірген Монғол феодалдық мемлекеті құрылды. Бұл мемлекеттің негізін салушы Борджеген тайпасынан шыққан Темучин болды. Ол бір дерек бойынша 1162 жылы, екінші дерек бойынша 1155 жылы бай ноян Есугей – бағадұрдың отбасында дүниеге келген. Шешесі -Меркет қызы, руы қоңрат. Темучин ер жете келе көшпелілер үстінен билік жүргізуүшін, тайпалар арасындағы күрес жағдайынданегізгіқарсыластарыныңбарлығын женіп, 1203-1204 жылдары моңғолдың бүкіл тайпаларын өзінің қол астына біріктірді. Егер бұрын Моңғолиянымекендеген тайпалардың көпшілігі татар деген (ең қуатты тайпалардың бірі аты ) белгілі болса, енді мемлекеттің нығаюына байланысты моңғолия тайпалары өздерін моңғолдар деп атай бастады да, бұл термин жинақтаушы этникалық – саяси мәнге ие болды.
1206 жылдың көктемде Орхон өзенінің сағасында Темучинді жақтаушылардың–моңғол ақсүйектерінің құрылтай жиналысыболып, онда ол Шыңғыс-хан деген атпен моңғолдардыңәміршісіболып салтанатты түрде жарияланды. Шыңғыс хан деген сөз моңғолша «көктен жаралған» деген ұғымды білдіреді. Сөйтіп, Орталық Азияда құдіретті күштіШыңғыс-хан империясы құрылды .

Мирхан
Mirkhan_e91
13-06-11 18:57
Армысын \"Курметтi Казак кауымы\"?!Шынгыс ханнын тегi казак па,алде монголма деген суракка Орталык Азия елдерiмен,Ресейдiн тарих гылымынын жiлiгiн шагып майын iшiп журген галымдардын тобынын пiкiрлерi екiге болiнулi куйiнде калып отыр. Бул суракка тушымды,арi накты жауап беру мумкiн емес деп санаймын!Аталмыш суракка накты жауапты казба жумысынын натижесi шешетiнi белгiлi,ал бiздiн барлыгымыз бiлетiндей археологиялык казба жумыстары Шынгыс ханнын мурдесiн алi кунге дейiн таппаганы белгiлi! Ал бiз бул сурактын жауабы ретiнде ар-турлi алып-кашпа аныз-ангiмелермен,канку создерге суйенбеуiмiз керек!
Мен жеке ойымды айтар болсам:Мейлi Шынгыс хан монгол болсын,казак болсын,онын жасаган ерлiктерiн казiргi замана талабына сай бiз де кайталауымыз керек!!!
канат
11-06-11 09:38
Ол кездин саясаты сондай емеспе Отырарды жаулап алды деисндер. Ал киммен жаулады? Еки жагындада болган биздин аталарымыз. Олай карайтын болсак Касымханды казак жауы деик себеби ол Сарайшыкты басып алды, Аксак Темирде жау Алтын Орданы ыдыраткан. В общем это можно назвать гражданскими воинами.Ерте заманнын улы адамдарын барин халык жауы деп аитындар Иван Грозныймен Петр 1 де ози орысын аяусыз кырып тастаган. Алып Шынгысханды согесиндер уйтти буйитти деп орыстын патшалары ози халыкын кул етип жиберген жокпа. Шынгысханнан кеин улы мемлекет калды, ол болмаса казак деген казир болмайтын едик шыгар.
канат
11-06-11 09:17
Не деп кеткенсиндер ол заманда казак монгол деген улттар болган емес. Ол турки тилдес кошпенди тайпадан шыккан кияттан, Кият борижеген деген ру осы кунде кракалпактардын ишинде сонда не оны кракалпак деимиз бе не?
Ерлан
04-06-11 20:18
мангурт казактар ушин уялам
Ерлан
04-06-11 20:14
оу техаs777 киратканы жаксы болган шымкентти жаулап алса типти жаксы болады

Ерлан
04-06-11 20:09
Шынғыс хан қазақ болсын монгол болсын биз оны мақтан тұтуымыз керек!!монғолдын құпия шежиресин окындар!!!!!"
ocean
oceanmgl@ya.ru
18-05-11 07:46
menin oimsha shingiskhan ol mongol. tugel balasi kazak bolip ketken jok, kazaktar onin ulken uly zhoshidan taralganba dep oilaimin. kazir tarihty ar adam ozinikimen jazatin bolgan. shingiskhan mongolma baskama, oni 13-shi gasirdan surau kerek shigar. kim bolsada uly adam ekeni aidan anik!!!
SheR Khan MuKhtaRuLi
shera_93@list.ru / darkman1994@mail.ru
04-05-11 08:30
еее манкалар ааай!!!ал1 кунге дей1н шынгыс хан ды танымайсындарма?!болдыгоо,ол казак емес Монгол-Монгол!!! оз1м1зд1н атакты хандарымыз жетпеймааа с1здергеее!!!шынгысхан - монгол!!!
адай
10-04-11 21:08
шыңғыс хан қазақ,ол түгелі адам ата мен хауа ана қазақша сөйлеген,енді ойлана берің,әлемді билейтін қазақтың ұрпағы болғанға қырылғанша қуану керек сияқты менің ойымша
Жаке
Ula_7777777
31-03-11 20:08
моңғолдарды қазақтар женуі мүмкін бе еді?
Kairat
15-03-11 22:29
Шыңғыс хан (Теміршын)қазақтың жалайыр руынан шыққан, Жалайырлар Үйсіннен (бөрі емген Үйсін)тарағандықтан оны бөрінің жиені елінен деген (борджигин). Теміршынды Наймантауда (кәзіргі Шыңғыстау)үйсін Майқы би басшылығымен қазақтың алты бийі ақ кийізге көтеріп Шыңғыс хан деп атаған. Шыңғыс хан сол кездегі Иран мен Қытайдан қорғану үшін қазақтың тайпаларын біріктірген ҰЛЫ АТАМЫЗ. Әр рудың өз хандары болғандықтан барлығы бірдей өз еркімен бағынбағаны анық, мысалы наймандардың екі ханын өлтіруіне тура келген, Отрардың Қайыр ханына:\"қанымыз бір Иранға қызмет етпе\"-деп бірігуге ұсыныс жасаған, тағы бірнеше хан Шыңғысты мойындағысы келмегенімен қазақ ру-тайпаларының басым көпшілігі соғыспай Шыңғыс ханның қолына бірігіп, ежелгі ата-жау Қытай мен Иранды қиратқан.
Шыңғыс хан Дунайдан Кореяға дейін түркі тайпаларының басын біріктіріп Ұлы мемлекет құрған және ол кезде бүткіл Евразияда (араб, қытай, иран,орыс,европа т.б.) елдерінде қазақ (қыпшақ)тілі халықаралық деңгейде болды.
Орыстардың т.б. дұшпандарымыздың жазып берген тарихы негізінде өз аталары Шыңғыс ханды қаншер, жауыз дейтіндер, өздерін қайдан шыққанын білмейтін мәңгүрттер мен надандар.....

Монгол деген сөздің шығуы:
Мың қол-үлкен әскер;
Могол-иран тілінде құрансыз, кітапсыз, кәпір деген мағынады;
Мәңгі ел- қазақтың тайпаларын біріктіріп Қытай мен Иранға қарсы тұра алатын Шыңғыс хан армандаған мемлекет атауы.
Шыңғыс хан заманында кәзіргі монголия жерінде қазақтың тайпалары мекендеген, ал монгол деген ұлт 20 ғасырдың 20-шы жылдарына дейін болмаған...

manas al' -beyneui
manas1192@mail.ru
12-03-11 21:56
шынгыс хан қазақ ия, ал Отырар қазақтардын ірі қалаларынын бірі болған емес пе? оны баркарган Қарахан. егер щынгыс хан қазақ болса неге Отырарды басып алады?
Абіл
abil8727@mail.ru
01-03-11 07:36
еи окымагандар Шынгыс хан мангол гои
sultan
mongol
28-02-11 13:59
Шыңғыс хан өмір сүргенде қазақ хандғы өмір сүрмеген , оның негізін салған Керей мен Жәнібек, а ол екеуі Шыңғыс ханның ұрпағы
sultan
mongol
28-02-11 13:43
қазақтар , менин руым төре, шыңғыс хан қазақ емес, олай болуы мумкін емес. ол моңғол. өтініп сұрайтыным әр тұлғаны қазақ дей бермеңдер. ОНСЫЗДА ҚАЗАҚТЫҢ КЕРЕМЕТ ТҰЛҒАЛАРЫ КӨП, СОЛАРДЫҢ АТТАРЫН ӘЛЕМГЕ ПАШ ЕТБЕЙСІЗДЕРМЕ.
Мерей
sherniyaz_merei
19-02-11 12:23
абайлап сөйлендер, ол жауыз болса да, ақылды адам

Айбар
Agent_007.AK.
17-02-11 15:03
Шыңғыс хан қазақ емес, ол монғол. Кезінде жауыздықпен бүкіл Еуропаны басып алғысы келді. Оның лақап аты \\"Қанішер хан \\". Соның кесірінен біз қазақтар әлсіреп қалдық. бірақ Шыңғыс ханның 1 млн- ға жуық әскері болды. Оның төрт ұлы болады. Ең үлкені Шағатай. Ең кішісі Төле.
Шыңғыс хан жауыз.қанішер. Оданда кел қыздар танысайық.

Нурик
dairbekov_nurik
17-02-11 14:58
Шыңғыс хан қазақ емес, ол монғол. Кезінде жауыздықпен бүкіл Еуропаны басып алғысы келді. Оның лақап аты \"Қанішер хан \". Соның кесірінен біз қазақтар әлсіреп қалдық. бірақ Шыңғыс ханның 1 млн- ға жуық әскері болды. Оның төрт ұлы болады. Ең үлкені Шағатай. Ең кішісі Төле.
айдана
aidana_esbai97
17-02-11 14:50
маған шыңғыс ханның киносы керек соның саитын ким билет аитыныздаршы алдын -ала рахмет
айдана
aidana_esbai97
17-02-11 14:20
неменеге қазақ моңғол деп дауласып жатсыздар қазақтын батырлары сол монғолдың Шыңғыс ханына қарап қалып па?!Озіміздің де батырларымыз жетет мысалы Кереи мен Жәнібек,Абылаи хан т.б одан да сол батырларымызбен мақтанаиық достар!!!
Abzal
14-02-11 08:15
ol jauiz
Әсел
aselek_589
10-02-11 09:40
Коп-коп рахмет!!!!Мен манызды акпараттар алдым !!!!
Самал
samal_93
07-02-11 14:42
Ой сендер осы кімнің билігі кушті соны өздеріне тарта бермендерш , казактың әдетіго кім кушті болган сол казак немесе менің туысым деп айта салатын . Шыңғысхан монгол , ол туралы соз айтудын да кажеті жок
АККИ
akken
04-02-11 11:24
Кенесары Қасымұлы Шыңғысханның 27-ші ұрпағы делінеді кейбір деректерде. Ал ол Абылай ханның немересі. Сонда.... не болып кетті өзі?
АККИ
akkenje_2302
04-02-11 11:06
Шыңғысхан қазақ емес!


страницы:    3   2    1    в начало »   


Сіздің жауабыңыз
Есіміңіз:
Сіздің e-mail:
Мәтін:
Кескіндегі код:

Кодты жаңарту
 




© 2002—2017   | info@kazakh.ru   | Блог  | О проекте  | Реклама на сайте | Вакансии 
Группа Вконтакте Страница в Фейсбуке Микроблог в Твиттере Сообщество на Мейл.ру Канал пользователя kazakhru - YouTube