Казах.ру
поиск по сайту и Казнету
rus / eng / kaz
Форумы
На русском языке
Қазақша сөйлесу


Словарь-переводчик

Введите русское или казахское слово. Для ввода казахских символов нажмите цифры:
Ә2, I3, Ң 4, Ғ5, Ү8, Ұ 9, Қ0, Ө-, һ+


полная версия










Общение

Реклама: Новый телеграм-канал для деловых людей > Траблшутинг
Общение: Список форумов
Форум: Мәдениет, өнер, дәстүр, әдебиет, БАҚ
Тақырып: Қазақтың салт-дәстүрі


Авторы Xабарлама
Aika
ainur_appasova@mail.ru
21-10-08 15:38
Салем! Маған осы тақырыпта сценарийлер қажет. Қандай сайттардан табуға болады екен?

Авторы Жауап
Мария
Maria@@@
06-02-17 17:23
Маган саятшылык туралы шыгарма керек еді
нурай
nurai060403@com.
14-02-16 10:28
Казактын саятшылык онеры
Адина
adina.gmile.com
06-03-15 05:33
казактын курес онери керек тек кыскаша
аделя
adolat_91_16@mail.ru
10-02-15 06:36
жактау андерiнiн тарбиелiк манi малiмет керек едi
сымбат
сымбат
05-02-15 14:09
үйсіндердің салт-дәстүрі мен діни нанымдары турелы қай сайттын табуға болады индернетте жоқ
Қарлығаш
rakhat7805@mail.ru
06-12-14 11:14
Қазақтың салт дәстүрлері http://koshpendiler.ru/
Сымбат
02-12-14 15:29
Тусын бедим
анеля
anelya_310894@mail.ru
20-11-14 13:07
салт дастурге байланысты таныстыру тауып бериндерши
Ерұлтан
esuna_20_03
15-10-14 18:34
дәстүр туралы шығарма керек

АНсар
ansar1122@mail.ru
17-09-14 17:27
Маган Макал создын мәйегі деген эссе жазу керек еды кай сайттан алуга болад!!!
Азамат
SHAKHAMAN1@MAIL.RU
17-05-14 06:20
салт дәстүр туралы рефераттт
алмат
almat-04.11
23-04-14 12:37
маған ата салтын ардақтайық деген тақырыпқа шығарма қажет еды қай сайттан іздейм
Акерке
svetok_1999@mail.ru
10-04-14 17:33
Сырласу такырыбына диолог тауып бериндерши
сандугаш
sandu_97_77bk.ru
19-03-14 21:51
казак халкынын кыз узатудан баскада жоралгылары
Карол
Karoool@bk.ru
30-01-14 09:28
Маған үйсіндердің Салт-дәстүрі мен діни нанымдары қажет қайдан іздеймін?
beksultan
kizan_96
21-11-13 08:28
казакстаннын мадени бастауы

Айдос
Dako.9898@mail.ru
13-11-13 02:12
Ата салтын ардақтайық шыгарма керек достар
Мұқағали
muhan_89kz@inbox.ru
03-11-13 07:09
Ассалаумағалейкум барша жамағаттар!!! Өтініш сіздерден маған ау ойыннын тауып бере аласыз ба? тауып берген жағдайда алдын ала сізге алғызымыз шексіз көп көп рахметімді айтамын.....
Айсауле
Ice_turarovna@mail.ru
14-10-13 16:52
magan Kazaktin halik pedagjgikasinin damu kezenderine sipattama kerek komektesiniwwi otiniw
Нурик
Шығарма
11-10-13 17:20
Маған Қазақ салты ұрпаққа мұра атты шығарма тауып немесе жазып бере аласыздарма
Сіздерден жауап күтем маған 12 қазанға дейн керек еді 4-бет булуы керек
жадыра
kazakhstan.98@inbox.ru
01-10-13 16:56
Тақырыбы:Ата салтын ардақтайық!1.кіріспе.2негізгі бөлім.3.қорытынды
Казак
kazak1909
26-04-13 21:19
дәстүр ерекшелiгінің мәдениетке өзара ықпалы кандай? осыган толыктай жауап берсениздер
мусульманка
muslim_80
12-04-13 20:03
takiribi salem sozdin atasi
Аяна
begaz_ayana2000@mail.ru
10-04-13 08:44
Салеметсыз бе! Маган дене табиесы сабагында жахала тын кимылдарды бейнелеуыш создермен бере отырып ангыме курау керек!
Ая
ayazhanum@mail.ru
05-04-13 13:01
өтініш :Түркі тілдес елдердің салт-дәстүрі мен мәдениеті туралы ақпарат болса жіберіңіздерші....
Эльмира
Emo_dos@mail.ru
30-03-13 14:43
Сәлем! Маған "Қыз қуу ойыны арқылы оқушылардың эстетикалық талғамын қалыптастыру" тақырыбында материалдар қажет. Қандай сайттардан табуға болатынын айтып жіберіңдерші.
Баглан
26-03-13 22:31
Мұхтар Өтебаевтың орындауындағы Фарида Шарипова сөзімен Қызжібек жырын мп-3 қалай табуға болады алдын ала рахмет!
кенжегул
jan96kz@mail.ru
17-03-13 09:05
кыз сынына диалог керек коп болса 2 бет отиниш тездетип
тауып беринши.
Азамат
way_of_tourist@mail.ru
16-03-13 14:53
Салем достар!
Маған "Бесік кұда" жоралғысының толық орындалу ретін айта аласыздар ма?!
Алдын ала Рахмет!
П0нти
Milashka.gulshat@mail.ru
16-03-13 05:12
Karabura aulie jaili material kerek
Балзия
balziya_ismail
15-03-13 17:05
маган "огыз сою,казан котеру,уркердын жерге тусуы" туралы керек отнем тауып берындершы)))))
Акбота
botashka_9.5@mail.ru
14-03-13 14:52
конак куту кадеси жайында тауып бериндерш
назерке
naz.jan.96@list.ru
11-03-13 17:06
салт-дәстүр байналысты саханалық көрініс керек
Фатима
Fatima_00
01-03-13 18:14
Сүйінші Қуанышты хабар жеткізуші адам «сүйінші-сүйінші» деп келеді. Мұндайда қуанышты үй иесі «қалағаныңды ал» дейді. Немесе оған риза болатындай сыйлық ұсынады. Бұл қуанудың, ризалықтың белгісі. Сүйінші сұраудың да, оның сүйіншісін алудың да ешқандай сөкеттігі жоқ.

Сәлемдеме Сәлемдеме (дәстүр) – адамдардың бір-біріне деген сыйластығының, құрмет тұтуының айқын белгісі. Олар көптен көрмей сағынысқан адамдардың бір-біріне жіберген қымбат бұйымы, асыл заты немесе жеңсік тамағы, қысқы сыбағасы. Оның қымбат бағалы болуы шарт емес. Сәлемдеме келген адам жіберген адамға ақ батасын, шын ризалығын білдіріп, қатты қуанады.

Көрімдік Жаңа туған балаға, жас келінге, ботаға тағы басқа алғаш көрген сәтте көрімдік сұрау халықтың ежелгі және лайықты дәстүрі. Мұның маңызы алып,беруде ғана емес жақын-жуықтың адамгершілігін, ниетін, ашыққолдығын да танытудың белгісі ретінде қаралады. Байғазы мен көрімдік екеуі екі басқа ұғым. Көрімдік адамға, жандыға, байғазы көбінесе жансыз дүниелерге қатысты айтылады.

Базарлық Алыс сапарға саяхатқа, сауда жолына шыққан адамдар жерлестеріне, көрші-көлемдеріне, сыйлас адамдарына, жас балаларға ірілі-ұсақты сыйлықтар әкеледі. Оны «базарлық» деп атайды. Бұл жақсы көрудің, сыйластықтың белгісі және ескерткіш ретінде қабылданады.

Жеті ата Жеті атасын білмеген – жетесіз (мәтел). Әр адам жеті атаға дейін жақын туыс саналады. Қазақ халқы жеті атаға дейін қыз алыспаған. Бұрынғы адамдар бір-бірімен танысқанда, жүздескенде руын, тегін сұрауы осыдан шыққан. Жеті ата әкеден төмен емес, жоғары таратылады. Олай болса жеті ата: 1. Бала. 2. Әке. 3.Ата. 4. Арғы ата. 5. Баба. 6. Түп ата. 7. Тек ата. (Ата-тек деген сөз осыдан шыққан). Жеті атаны тарату осылай жіктеледі.

Тыйым«Қызға қырық үйден тыю, ұлға отыз үйден тыю» (мақал). Халқымыздың тәрбиелік құралдарының күнделікті қолданылатын үлгі, өнеге түрлерінің бірі – тыйым. Бұл балалар мен жастарды жаман әдеттерден сақтандырып, жақсылыққа бейімдеуден шыққан педагогикалық ұғым. Осы арқылы олар әркімді теріс мінез, орынсыз қимылдардан сақтандырып отырған. Халық ұғымында тізені құшақтау – жалғыз қалудың, үлкеннің жолын кесу - әдепсіздіктің, қолды төбеге қою – ел-жұрттан безінудің, асты төгу – ысыраптың белгісі деп таныған және ондай істерге қатаң тыйым салған. Ел ішінде тыйым түрлеріне байланысты сөздер көптеп саналады.

Араша Екі адам жанжалдасқанда немесе төбелескенде оның жанындағы адамдар «араша, араша!» деп басу айтуға тиіс. «Араша» деген сөзді естіген адамдар араша беруге яғни жанжалды дереу доғаруы керек. Араша бермей жанжалдасу қазақ әдетінде жоқ. Ондай адамға айып бар.

Құтты болсын айту Бала туған, келін түсірген т.б. сол сияқты қуанышқа «қайырлы болсын» айту ата салтымыз. Ол сол адамдарға деген ыстық ықыластың, қуанышқа ортақ екендігінің белгісі.

Тоқымқағар Жас адам жолға шыққанда жасалатын дәстүрлі бас қосу. Арнаулы мал сойылып сыйлы мүшелер салынып ет асылып, кең дастархан жасалады, ойын-сауық, өлең, жыр айтылады. Бұл – сапарға шыққан жігіттің тоқымы жерде қалмасын, ат-көлігі аман келсін деген жақсы тілек білдірудің белгісі.

Тізе бүгу Халық әдебімен тізе бүгудің бірнеше түрі, жолы, шарттары бар. Мұның бәрі де негізінен әдептілік, тәртіп заңдарына негізделген. 1. Жұмысы болып бір үйге келген адам шаруасын отырып айтады. Егер тым асығыс болса, ол жайын айтып бір тізесін бүгуі керек. Бұл – шаңыраққа көрсетілген құрметтің белгісі.2. Бұрынғы дәстүрде біреуден бата тілегенде ол адам бір тізесін бүгіп, екі қолын жаяды. Бұл әдет бүгінге дейін сақталған.3. Ұрыста, жекпе-жекте немесе айтыс-тартыста жеңілген жақ немесе кешірім сұраған айыпкер тізесін бүгіп, басын иіп, айыбын төлейді.

Шашу Шашу – қуаныш айғағы ретінде жасалатын өте сұлу да салтанатты дәстүр. Келін түскенде, жақсылық күндерде, алыс сапардан жолаушы келгенде, құда келгенде тағы басқа зор қуанышты күндерде әйелдер құрт, кәмпиттен, күміс теңгеден шашу шашады. Шашылған шашудан тойға қатысушылар теріп алып, ырым қылып балаларына апарып береді. Шашуды әйелдер ғана шашады.
Айман
aiman_ukg.kz@mail.ru
25-02-13 18:28
Қыз Жібек жырларында кездесетін салт дәстүрлері
Габит Жамбылбеков
Erxan.nurxan@mail.ru
11-02-13 23:18
мен бұрынғы служактарымды іздеимін
Karlygash
rakhat7805@mail.ru
26-01-13 20:54
http://koshpendi.kz қазақ тілінде сайт, қазақтың барлық салт-дәстүрлері жақсы жазылған
Болат
24-01-13 04:29
Елбасы да қарап отырмаған екен ғой...
былгыш
былгыш_2000
22-01-13 21:18
. Қазақтың ұлттық ойындарының тәрбиелiк тұстары (аспектiлерi)
Ғалым М.Тәнекеев спорттағы ұлттық және ұлтаралық байланыстарға жете көңiл бөлiп, соның қырын ашуға көп еңбек сiңiрген ғалым. Спорттың ұлттық түрiнiң ұлтаралыққа ұласуын, оның мәнi мен мағынасына қарай талдауды үнемi алға тартып отырады.
Сан ғасырлар бойы талай өткелектен өтiп, дамып әрi жетiлiп бiздiң заманымызға дейiн жеткен ұлттық спорт түрлерiнiң мазмұны ұлттық болғанымен ол рухани тұрғыдан алғанда, барлық ұлтқа ортақ әрi ұлтаралық сипат алған. Бұдан шығатын қорытынды: барлық ұлттық спорт түрлерi келе-келе ұлтаралық сипат алады.
Бұл орайда ғалым кейбiр спорт тарихын зерттеушiлердiң "...әлемнiң әр аймағында өркениетке iлесушi қазiргi халықтардың ұлттық мәдениетiнiң сан-қырлы жиынтығы - олардың тарихи ерекшелiктерiн көрсетедi және мәдениеттi өзара үйлесiмдi байытудың алғы шарттарына қызмет етедi, оның қатарында дене мәдениетi де бар. Демек, жеке халықтардың дене тәрбиесi мен спорты әлемдегi басқа халықтардың дене тәрбиесiмен және спортымен бiте қайнасқан тығыз байланыста дамиды".
(М.Таникеев, Мир народного спорта, Алматы-1998, 99-бет).
Ұлттық спорттың басқа ұлттармен қарым-қатынас арқылы байытылып, ұлтаралық спортқа айналуы - бұл өмiрдiң заңдылығы. Себебi, сонау ықылым замандардан берi Батыс пен Шығыс, Евразия кеңiстiгi бiр-бiрiмен мидай араласып, өмiр қазанында бiрге қайнап келедi. Оған мысалды тарихтың өзi көлденең тартып отыр. Ол мысалдарды төрткүл әлемдi өмiр үшiн арпалысқан соғыстармен шайқап, ұлттарды мидай араластырған ертедегi Рим империясы, сол кездегi әлемдi тiтiреткен Көк түрiктер қағанаты, кешегi Шыңғыс ханның, өткен ғасырды I-шi және II-шi әлемдiк соғыстардан көруге болады. Бүгiнде айтылып жүрген әлемдiк жаңанданудың негiзi сонау ықылым замандардан бастау алатынын ешкiм де жоққа шығара алмайды. Басында әр халықтың өзiне тән спорт түрi уақыт өте келе, ұлтаралық реңктен байытыла түседi де, ұлтаралық спортқа айналады.
Ғалым осы орайда ұлттық спорт түрлерiнiң қалайша ұлтаралық сипат алғанын нақты мысалдармен дәлелдейдi.
Қазақтың ұлттық ойындарының бiрi - көкпар. Бұл ойын бүгiнде Қазақстанмен бiрге Орта Азиядағы басқа елдерге де ортақ ат спорты ойыны болып табылады. Көкпар революцияға дейiн де ұлтаралық ойын ретiнде қалыптасқан. Октябрь төңкерiсiне дейiн көкпар ойынына орыс шаруалары мен әскерилерi де қатысқан. Ал, кешегi Кеңес өкiметi кезiнде түрлi халықтық мерекелер бағдарламасына енгiзiлген. Ол ойын Шығыстың басқа елдерiнде де, атап айтқанда Иран, Ауғанстан, Түркияда дамыған.
Ат спортының тағы бiр түрi - аударыспақ та бүгiнде ұлтаралық ойынға айналған. Бұл ойын Қазақстанмен қатар Орта Азия елдерiнде кеңiнен тараған. Оны әр республика әртүрлi атайды. Атап айтқанда: огдарыш, агдарiш және т.б айтады.
Осындай ұлтаралық ат спортына айналған ойынның бiрi - қыз қуу. Бұл ойын да қанатын кеңге жайған. Ол спорт түрiмен Қазақстанмен қатар Қырғызстан, өзбекстан республикаларында айналысады. Ғалым қыз қуу спортының ұлтаралық спорт түрiне айналғанына нақты мысал келтiрген. Онда 1966 жылы ұлттық спорт түрлерiнен Алматы ипподромында өткен республикалық бiрiншiлiкте қыз қуудан орыс жiгiтi мен украин қызының республика чемпионы болғанын айтады.
(М.Таникеев, От байги до олимпиады, Алматы-1983, 194-бет).
Кеңес өкiметi кезiнде әйелдердi де ат спортымен айналысуға тарту мәселесi сөз болған. Қазақтың ұлы да, қызы да кешегi көшпелi өмiр сүрген кезде жастайынан ат спортымен шұғылданған. өйткенi, оған күнделiктi өмiрдiң өзi мәжбүрлеген едi. Мал шаруашылығымен айналысатын халықты ат спортынсыз көзге елестету мүмкiн емес. Келе-келе қазақтың ұлттық ойыны қыз қуудың жаңа бiр түрiн қырғыз ағайындар ойлап тапты. Ол ойын түрi - қыз жарыс деп аталады. Бұл спорт түрi қазiргi кезде Қазақстан мен Орта Азияның басқа да республикаларында дамып келедi. Оны ғалым да жiтi байқаған.
Спорт ұлттарды жақындастыратын және олардың дене мәдениетiн байыта түсетiн басты құрал. Ұлттық спорт түрлерi өзiнiң одан әрi даму барысында ұлтаралық спортқа айналғанымен, айналып келгенде, бәрiбiр ұлттық спорт болып қала бередi.
Дене тәрбиесi мен спортты дамытудағы оның көптеген тұстарында бәрiбiр ұлттық бояу айшықталып тұрады. Мысалы, бәйге, көкпар, теңге алу, қыз қуу, тоғызқұмалақ және т.б. ойындардан сандаған ғасырлар бойы көшпелi өмiр кешiп, мал шаруашылығымен айналысқан халыққа ғана тән реңктер айқын байқалады. Ұлтаралық спортқа айналғанда, оның мәнi мен мазмұны да, әдiс-тәсiлдерi де байыған үстiне байи түседi.
Қоғамның өмiрiндегi түрлi құбылыстар сияқты дене тәрбиесi мен спорттағы ұлттық ерекшелiк ұлттардың бiр-бiрiмен тығыз байланыстағы даму жолынан өте келе, жалпы адамзаттық, әлеуметтiк және ұлттық араластықпен үйлесiп, ұлтаралық сипат алады. Бұл жерде ұлттықтың жалпы адамзаттыққа айналуы ұғымды кеңейтiп, оның мазмұнын барынша тереңдетiп байыта түспекшi.
Ұлттық сипаттағы жалпыадамзаттық ұғымы қоғам дамуындағы түсiнiстiк пен айқындылыққа жол ашады. әрбiр ұлт өзiнiң сан ғасырлар бойғы нақты тарихи әлеуметтiк және жалпыадамзаттық даму жолында өз ұлтының әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерiн өмiрге әкеледi. Оның iшiнде спорттың да қамтылатыны белгiлi. Ұлттық спорт сол ұлт өкiлдерiнiң өзiндiк ұлттық ерекшелiгiн қалыптастырады. Атап айтқанда, адамның өмiрге деген нақты ұстанымы мен көзқарасын, нанымы мен сенiмiн қалыптастыруда ұлттық спорттың рөлi ерекше. Ұлт өмiрiнiң ерекшелiгiн дене тәрбиесi мен спортынан, рухани-мәдени өсу деңгейiнен және педагогикалық тәлiм-тәрбие ерекшелiктерiнен байқауға болады. Ұлттық спорт таным халықтық педагогикамен терең ұштасып жатқан ғылым. Сол ғылымға сүйенер болсақ, дене мәдениетi мен ұлттық спорт сол ұлттың тарихи қалыптасқан нақты ортасына байланысты қамшы өрiмiндей өрiлiп отырылады. Мұнан шығатын қорытынды: ұлттық спорт пен дене тәрбиесiн бiрыңғай жеке құбылыс ретiнде алып қарауға болмайды, оны сол ұлттың өкiлдерiне ортақ құбылыстар жиынтығы ретiнде қарастырған ләзiм.
Әйтсе де, ұлттық спорт түрлерi өзiнiң қазiргi даму сатысында ұлтаралықты бойына қанша сiңiргенiмен бәрiбiр ұлттық спорт түрi болып қала бередi. Ұлттық спорт арқылы сол ұлттың ұлтаралық қарым-қатынас танымын, өмiр сүру деңгейiн, дүниеге көзқарасын, мәдени дамуын, мәдени-рухани байланысын және басқа факторларды алға тарта алады.
Ғалымның өз пiкiрiне сүйенер болсақ, "жалпыадамзаттық және әлеуметтiк нақты-тарихи формада қалыптасқан ұлт сол халықтың арнайы ұлттық ерекшелiктерiн бойына сiңiре отырып, жеке тұлғалардың тарихи танымын қалыптастыруға қызмет етедi. Ұлт осындай ерекшелiктерiмен дене тәрбиесiн, дене мәдениетiн, халықтық спорт пен ойын түрлерiн, оның ұйымдастырушылығы мен әдiстемелiк негiзiн, талғамдық деңгейi мен тәрбиелiк мән-мағынасын айқындайды.
(Таникеев М. Теория и практика взаимовлияния национальных и интернациональных факторов в развитии физического воспитания и спорта в Казахстане, Алматы, 1998 г., 93-бет).
Әр ұлттың дене тәрбиесiнiң қалыптасуына сонымен қатар табиғи, ауарайылық-географиялық, өндiрiстiк және тағы да басқа факторлар, сонымен қатар ұлттық ерекшелiгiне сай факторлар айтарлықтай ықпал етедi. Мұндай салт-дәстүр шешушi рөл атқарады. Ғалым оған өзiнiң көп жылғы зерттеулерiнде көз жеткiзген. Зерттеу қорытындысы бойынша салт-дәстүр неғұрлым күштi болса, ұлттық ерекшелiк көрiнiсi соғұрлым күштi әрi айқын болады деп тұжырымдаған. Оған нақты мысал ретiнде ұлттық ерекшелiгi айқын да анық ат спортын алға тартады.
Қоғамдық өмiрдегi ұлттық ерекшелiк адамдардың барлық қызмет түрi мен саласын түгелдей қамтиды. Ғалымның пiкiрiнше, дене тәрбиесiнде, спорт пен дене мәдениетiн қалыптастыруда, әсiресе, Шығыс халықтарында ұлттық ерекшелiк өте айқын аңғарылады. Яғни, дене тәрбиесi мен спорттың шынайы ұлттық өнермен, дәстүрлi музыкалық аспаптармен қоса өрiлетiнiнен байқалады. Ғалым бұл пiкiрге өз тарапынан жүргiзiлген нақты әлеуметтiк зерттеу жүргiзу қорытындысы арқылы келген.
Қазақ баланы бастан өлең-жырмен әлдилеп өсiрген. Бала дүниеге келгеннен кейiн шiлдехана тойы өткiзiлiп, баланы қырқынан шыққанша күн сайын тұзды суға шомылдырып, аяқ-қолын созып денесiн маймен сылап отырған. Демек, баланың белi бесiктен шықпай жатып, дене жаттығуларын жасататын болған. Бұл ұлтымыздың табиғаты қатал жердегi көшпелi тiрлiкке баланы ерте бастан дайындау үрдiсi екендiгiн баса айтқан жөн.
Бала тәрбиесiне аса қатты көңiл бөлген халқымыз бала бiр аптаға толғанда беiк тойын өткiзiп, бесiкке салған. Оның аты айтып тұрғандай, той түрiнде өткiзiлген. Бұл дәстүр қазiрге дейiн жалғасып келедi. Мұнда түрлi спорттық ойындар, палуандардың белдесуi мен салым, көкпар ойындары ұйымдастырылып, ақындар айтысы өткiзiлетiн болған.
Одан соң арада қырық күн өткенде ит көйлек тойы өтедi. Онда ауылдың барлық әйелдерi мен балалары жиналып, өздерiнше тойлайтын болған. Онда баланың ит көйлегi шешiлiп, иттiң басына кигiзiлiп, ол иттi қуып жеткен балаға сыйлық берiлген. Мұның өзiнен балаларды жылдамдық пен жүйрiктiкке тәрбиелеу үрдiсiнiң ұлттық нышаны байқалады.
Бала аяғын тәй-тәй баса бастағанда, тұсау кесер тойы өткiзiледi. Тұсауды сол ауылдың көпке сыйлы әрi атақты адамы кесетiн болған. Бұл жерде ер баланы ер кiсi, қыз баланы сол елге танымал әрi беделдi әйел кiсi кесетiн дәстүр қалыптасқан. Ол ырым сол тұсау кескен кiсiдей өз ортасына сыйлы әрi ардақ тұтар азамат болсын деген тiлекпен ұштасып жатады.
Бала үш жасқа келгенде сүндет той өткiiледi. Бұл бала өмiрiндегi тойлардың нағыз есте қаларлық тойы. Мұнда ұлттық ойындармен қатар ақын-жыраулар сайысы, балалар жарысы, күрес, қатын күрес сияқты ойындарды өткiзуге жете көңiл бөлiнедi. Сүндет тойда балаға ерекше жабу жабылып, ашамай салынған тай тарту етiледi. Сол кезден бастап бала ат спортына бейiмделе бастайды. Ол туралы қазақтың ұлттық спортын зерттеушiлер пiкiрi ден қоярлық.
Спорт тарихын зерттеушi орыс ғалымы А.Смирнов: "Бала жөргектен шығысымен аттың құлағында ойнауға үйретiледi" деп жазса, А.Добромыслов: "Қазақ балалары сәби кезiнен атқа мiнудi үйрене бастайды" деп жазады.
Этнографиялық зерттеулерге ден қояр болсақ, қазақ өз баласын ат спортына ерте бастан үйретiп, ерте бастан дайындайды. Үлкендердiң көмегiмен бала биiктiктен қорықпауға үйренедi, ердiң басынан ұстап атқа мықты отыруды меңгередi, аттың басын бұрып, қалаған жағына қарай жүргiзудi үйренедi. Бала мiнетiн тай бала дүниеге келгенде туғаннан құлыншақтан еншiленiп қойылатын болған. Ол туралы спорт зерттеушiлерi де айтып кеткен. Оны ғалым да өз еңбектерiнде алға тартады.
(М.Таникеев, Мир народного спорта, Алматы-1998, 193-бет).
Қазақ ер балалармен бiрге қыз балаларды да атқа отырып шабуға ерте бастан үйреткен. Балалардың атқа салатын ерi ашамай деп аталған. Ол ердiң алдыңғы басы болмайды. Халқымыз ежелден баланы жастайынан атқа отырумен үйретумен бiрге, оның өмiрiнiң негiзгi бөлiгi жер бетiнде өтетiнiн де естен шығармаған. Соған орай, баланың дене жаттығуларымен бiрге оны жан-жақты жетiлдiру үшiн түрлi ойындар мен жаңылтпаштар, тақпақтар айтуға үйретiп, ән мен жырға баулыған. Ол ойындар қатарында қыздарға арналған ұлттық "Үйшiк-үйшiк", "Ұшты-ұшты", ер балаларға арналған "Жалақ", "Асық" (асық шиыру, қанталапай), "Жаңылтпаш" ойындарын атауға болады.
Ұлттық ойындардың өзiндiк ерекшелiктерiн саралап талдай келе, ғалым балаларға арналған ойындардың олардың жасы өскен сайын күрделене түсетiндiгiн айтады. Мысалы, бала бес жасқа толған соң атқа өзi мiнiп, өзi ат басын бұра алатын болған. Осылайша үй тiрлiгiн атқаруда ата-анасына көмектескен, Ойынға негiзделген дене жаттығулары баланың болашақта шымыр да шыныққан азамат болып қалыптасуына, ақыл-ойының жақсы жетiлуiне көп көмегiн тигiзген. Қазақтың ұлттық ойындары мен дене жаттығуларының баланың жақсы жетiлiп өсуiнде аса маңызды рөл атқарған.
Ersultan
eroxa_250@list.ru
14-01-13 17:28
Kazak salt dasturi
Арайка =))))
miss.arai99@mail.ru
14-01-13 15:32
барине салеем))))) маган адамгершилик асыл касиетерге рефераттар тауып бериниздерши отиниш!!
Еркін Сайын
erkosh_1997@inbox.ru
12-01-13 15:53
керектерин болса, маган афт хибериндер тауып берем
серик
serik_ural@mail.ru
09-12-12 16:24
казактын салтдастурин кобирек билетин достар издимин ,
;асельгуль
асель_гулька.74
09-12-12 09:59
тусаукесерде 50 20 тиынды сиктыларды шашады кыз балаларды айел адамдар ул балаларды ер адамдар тусауын кеседи менин ул баламды агам кестирди ширак болганы абзал келген конактарга сый сыйапат бериледи
Ибрагимов Еламан
elaman-ibragimov@mail.ru
24-11-12 19:50
Ассаламуғалейкум жамағат! Маған қазақтың салт-дәстүрлеріне байланысты жұмбақтар тауып беріндерші.
Меруерт
Meruert__N
11-11-12 20:09
Салеметсиздерме! отиниш маган "Салем- создин атасы" такырыбында малимет тауып бере аласыздар ма?
Бекбол жібек
kiyakbaeva @mail.ru
11-11-12 08:32
Үйсіндер қыш ыдыстарының суреттерін қай сайттан табыға болады
Бекбол жібек
kiyakbaeva @mail.ru
11-11-12 08:31
үйсіндердің салт-дәстүрі мен діни нанымдары турелы қай сайттын табуға болады индернетте жоқ
Шеризат
sheri_nur
08-11-12 05:52
Ертеде ќазаќ ауылыныѕ ґмірінде дене тјрбиесі мен спорт ќимыл јрекеттерініѕ элементтері кґп болды. Бўл јсіресе, кїнделікті тўрмыстыќ жаєдайда кездесетін ќимылдарда кґрініс тапты. Ауыл ґміріндегі ондай кґріністерді суреттеп кґрейік.
Ґмірініѕ теѕ жартысына жуыєы ат їстінде ґтетін ертедегі ќазаќтыѕ он екі мїшесі дамылсыз ќозєалыста болды. Асауды жуастауда, жїгендеуде, ерттеуде, шілдерлеуде, бір мініп, бір тїсуде дененіѕ барлыќ жері ќимыл јрекетінде болады емес пе?
Жаз айларында аєаштан екі ќаќпасымаќ жасап алып, ойын балалары бір допты тепкілегенде шаѕ дегеніѕіз ќырманда дјн суырєаннан бетер бўрќырайды. Ойын аяќталєанда кїл тґбені сїзгілеген асау бўќанікінен бетер боп балалардыѕ кґздері јзер жылтырайды. Киімнен де тамтыќ ќалмайды. Ал їлкендер ќатысатын ќазаќтыѕ ўлттыќ ойындарыныѕ тјрбиелік, шыныќтырушылыќ мјні одан да зор болды. «Енесі су ішкенде, бўзауы мўз жалайды» дегендей, «Кґкпар», «Теѕге салу», «Ќыз ќуу», «Аударыспаќ» сияќты ойындарды тамашалауєа келген бозбалалар алєырлыќ ґнерге тјнті болып таѕдайын ќаєатын: ересектердей алєыр, кїшті, епті болуєа ќўлшынатын. Сол ќўлшыныс оларды бертін келе їлкен ойын додасыныѕ ортасына алып келетін. Ўрпаќтан-ўрпаќќа жалєасып келе жатќан ўлттыќ ойындарымыздыѕ жібін їзбей бізге жеткізген де сол ауылдаєы ќазаќ балаларыныѕ ќўлшынысы шыєар.
Дене тјрбиесініѕ элементтері бар, ауыл ґмірініѕ тўрмыстыќ жаєдайында кездесетін мына бір кґріністерге назар аударайыќ: шґп ору, жинау, кесек ќўю, мал баєу, їй салу, аєаш жару, егін егу сияќты јртїрлі ќимылдарєа ќатысу арќылы сїйек, бўлшыќ ет талшыќтары ґсіп дамиды. Дене тјрбиесініѕ ілімінде бўл аталєан ќимыл јрекеттері дене, спорт жаттыєуларыныѕ тїрі болып ќаралмайды. Біраќ олар дене ќасиеттерініѕ ќатысуымен орындалатын болєандыќтан сол дене ќасиеттерін ќалыптастырып жетілдіруге септігін тигізеді. Демек, ќимылдыѕ ќай тїрі болмасын дененіѕ жетілуіне јсер етеді. Ќала балаларына ќараєанда ауыл балаларыныѕ біршама шымыр, тґзімді, шыдамды, кїшті болып келетіні сондыќтан.
Ертеректе ќазаќ ауылында барлыќ жўмыстар ќол еѕбегімен атќарылєан. Тїптеп келгенде оныѕ бјрі, дененіѕ шыныєуын кґп жылдар бойы кїш ќайраттыѕ саќталып, адамныѕ іске ќабілетті болуын ќамтамасыз еткен.
Келіншектер мен ќыздардыѕ киіз білектеуі - ќол, тепкілеуі - аяќ бўлшыќ еттерін дамытќан. Келі тїю, жїн сабау, мал сауу дененіѕ жоєарєы бўлшыќ еттерін жетілдіруге септігін тигізген.
Ќазаќ ќыздары ќос бўрымєа кїмістен шашпау таќќан. Бўл тек јсемдік сјн їшін єана емес, ґсіп келе жатќан жас тўлєаныѕ алдыєа ќарай еѕкіш тартпай сымбатты болып ґсуге јсер еткен. Јсіресе, бўл бастаудан, ґзеннен, бўлаќтан иін аєашпен немесе шелекпен су тасымалдаєанда кґрініс тапќан.
Салт-дјстїр, тўрмыстыќ жаєдай, аумаќтыќ орналасу жаєдайына байланысты да ќазаќ жерінде кґптеген ўлттыќ ойындар дїниеге келді. Бўл ойындардыѕ тјрбиелік мјні зор. Олар жас, жыныс, тіпті жылдыѕ ќай мезгілінде ойналатындыєына ќарай биімделген. Мысалы «Енді єана ќара табан болєан балалар їшін», «Шешеке» [1] ойыны айќай-шуы, жанжалы жоќ биязы ойын. Бўл баланы жас кезінен еѕбекке баулу тјсілі, сонымен бірге логикалыќ ойлау тїйсігін жетілдіруге баєытталєан. «Хан» [2] ойыны ересек жасґспірімдер жазєы жайлаудан ќайтып, ќысќы мекенге келгенде, желтоќсан айынан бастап ойнайтын болєан. Ол балаларды іскерлікке, ептілікке, ќаєылездікке, кґз ќызарлыєын ќалыптастыруєа баулыєан.
Ќазір ќазаќтыѕ ўлттыќ ойындарыныѕ 100-ден астам тїрі бар. Солардыѕ ел арасына кґп тараєан тїрлерініѕ бірі «Тоєызќўмалаќ» ойынын арнайы оќу пјні ретінде Ќорќыт Ата атындаєы Ќызылорда мемлекеттік университетініѕ «Дене шыныќтыру жјне спорт» мамандыєында оќитын студенттерге їйретілуде. Ўлттыќ ойын тїрлерініѕ ќандай дене ќасиеттерін жетілдіріп, ќалыптастыруєа болатынына ќарай мектеп оќушылары мен мектепке дейінгі мекемелердегі тјрбиеленушілерге бейімдеп жіктеуге де болады. Кез-келген дене шыныќтыру, спорт жаттыєуы сабаќтарын да ойланбай ґткізетін уаќыт та жетті. Ґкінішке орай кґпшілік мўєалімдер, тјрбиешілер бўєан јлі де енжарлыќ танытуда. Біз сабаќтар арќылы ўлттыќ спорт тїрлері мен ойындарды ата-бабамыздыѕ бізге ќалдырєан мўрасы, дене тјрбиесініѕ ќўралы ретінде ќайта жаѕєыртуымыз керек.
Ќызылорда облыстыќ туризм, дене шыныќтыру жјне спорт басќармасы облыс кґлемінде ўлттыќ ойындарды насихаттау, жарыстар ґткізу жґнінде баєдарламасын жасау тиіс. Ќазірде облыста ўлттыќ спорт тїрлері мен ойындарынан ґткізіліп жїрген жарыстар бўл талапќа жауап бере алмайды. Ґйткені, ойынныѕ 2-3-аќ тїрін єана ќамтиды. Оны «Жігіт сўлтаны», «Ќыз сыны», «Келіндер сыны» жарыс бјйгесі мен сабаќтастырса тым жаќсы. Ґйткені бјрінде ўлттыќ салт, ўлттыќ дјстїр элементтері бар.


Шеризат
sheri_nur
08-11-12 05:43
АТ СПОРТЫНЫЅ ЌАЗАЌ ТАРИХЫНДА АЛАТЫН ОРНЫ

Ш.Н.Ќуатбеков

Ќорќыт Ата атындаєы Ќызылорда мемлекеттік университеті

Ќазаќ ежелден ат ќўлаєында ойнап, кеѕ далада еркiн јрi бўла ґскен жауынгер халыќ. Јрбiр дала перзентi атты «Ер ќанаты – пыраќ» деп ќастерлеген. Јр жiгiттiѕ арманы жїйрiк ат, ґткiр пышаќ, сўлу јйел болєан. Жїйрiк атты јнге ќосып, кеѕ даланы басына кґтере јн шырќаєан. Бўл орайда ер жiгiттi ерте ќартайтатын шабан ат, ґтпес пышаќ, шайпау јйел екенiн де јнге арќау еткен. Осыєан абай болуєа шаќырєан. Ат спорты ол бастан далалыќтардыѕ табиєатќа бейiмдiлiгi мен тґзiмдiлiгiн ќалыптастырєан. Елi мен жерiн басќалардан ќорєау їшiн ґз ўрпаєын даланыѕ ќатал табиєатына бейiмдеп, жауынгер-аламан етiп тјрбиелеуге ерекше мјн берген. Оныѕ бўл ќасиеттерiн єасырлар бойы ќалыптасќан ўлттыќ ойындарынан байќауєа болады. Ќазаќ халќыныѕ басќалар бўрмалаєан салт-дјстїрлік, јдеп-єўрыптыќ тарихына ден ќоя зерттеген дене тјрбиесі саласыныѕ тўѕєыш профессоры Мўратхан Тјнекеев атбегіліктіѕ, ат спорттыныѕ кґшпелі ќазаќ халќыныѕ тўрмыс – тіршілігінде алатын орны туралы ґте жiтi зерттеген.
Єалымныѕ пiкiрiнше, халыќтыѕ ќимыл мен ќозєалысќа негiзделген ойындарыныѕ басќа спорттыќ ойындардан басты ерекшелiгi - тўраќты жаттыєу арќылы бўлшыќ еттердi жетiлдiруде, дененiѕ јсемдiгi мен шираќтыєын ќалыптастыруда, тјннiѕ шаршауды жеѕе бiлуiнде, дененiѕ ќимыл мен ќозєалыстыѕ дјл јрi наќты болуына икемделуiнде, адамныѕ кїш-ќуатыныѕ артуында деп наќтылайды. Ертегіден басталєан еліктеу ќазаќтыѕ сан єасырлардан бізге дейін жеткен ќазаќ батырларыныѕ ерлігін паш ететін жаућар жырлары Ќобыланды, Ќамбар, Ертґстік, Ертарєын, Алпамыс, Рїстем-Дастан жыр-хиссалары арќылы талай ўрпаќты жан-жаќты жетілдіріп, тјрбиелеуде шынайы ќызмет атќарды.
Халыќ јндерiнен ертедегi ќазаќтардыѕ эстетикалыќ талєамыныѕ ґте жоєары болєандыєы аѕєарылады. Ол туралы єалым М.Тјнекеев те зерделей бiлген. Оєан мысал ретiнде Ќобыланды батырдыѕ Тайбўрылын, Ќамбар батырдыѕ Ќара ќасќа атын, Алпамыстыѕ Байшўбарын келтiредi. Ол аттар батырлармен бiрге ауыз јдебиетiнiѕ эпостарына алтын тiндi арќаудай жырмен бiрге ґрiлiп, ўрпаќтан ўрпаќќа жетiп, сан єасырлар бойы халыќты сўлулыќ пен јдемiлiкке ќўштарлыќќа тјрбиелеп, батырлыќ пен ерлiкке баулып, туєан ел мен жердi сїюге, жаќсы мен жаманды пайымдай бiлуге їйретiп келедi. «Ќазаќ жылќы мiнездi халыќ» деген сґз де тегiн айтылмаєан. Жылќы тґрт тїлiк малдыѕ iшiндегi еѕ тектiсi саналады. Демек, ўлтымыз ґз ўрпаєын шыр етiп дїниеге келгеннен бастап, јнмен јлдилеп, бесiгiн жырмен тербетiп, аяєын тјй-тјй басќаннан бастап, ат спорты ойындарына баулып, табиєатќа тґзiмдi, кїштi де кґркем јрi отансїйгiш болып ґсуiне ќолынан келгенше бар мїмкiндiктi жасап баќќан. Сондыќтан, мјселенiѕ осы жаєына баса кґѕiл бґлген єалым М.Тјнекеев ат спортыныѕ тїрлерiн, олардыѕ ґзара ерекшелiгiн жiлiктеп тїсiндiредi. Мўныѕ ґзi бїгiнгi ўрпаќќа ґз ўлтыныѕ спорттыќ тарихын жете бiлу їшiн ќажет. Дене тјрбиесі мен спорттаєы ўлттыќ ґмірдегі наќты форманыѕ ќаншалыќты екенін, демек, сол ўлттыѕ бїкіл тарихи дамуындаєы негізгі факторлардыѕ ґрімін, сол халыќтыѕ ґмір ґлшемін, дїниеге кґзќарасын, мјдени даму деѕгейін, ўлтаралыќ ќарым-ќатынас ґрісін, мјдени байланысын жјне т.б. арќылы айшыќталады. Сонымен ќатар, дене тјрбиесіндегі ўлттыќ ерекшеліктерге табиєи, климаттыќ-географиялыќ, ґндірістік жјне басќа да, сондай-аќ этникалыќ фактор да елеулі јсерін тигізеді. М.Тјнекеевтіѕ кґп жылєы зерттеулерінде дјстїр ќаншалыќты мыќты болса, ўлттыќ ерекшеліктіѕ соншалыќты кїшті болатынын кґрсетеді. Оєан мысал їшін ўлттыќ ерекшеліктерге бай јрі айќын ќазаќтыѕ ат спортын алуєа болады.
Ќоєамдыќ ґмiрдегi ўлттыќ ерекшелiк адамдардыѕ барлыќ ќызмет тїрi мен саласын тїгелдей ќамтиды. Професор М.Тјнекеевтіѕ пiкiрiнше, дене тјрбиесiнде, спорт пен дене мјдениетiн ќалыптастыруда, јсiресе, Шыєыс халыќтарында ўлттыќ ерекшелiк ґте айќын аѕєарылады. Яєни, дене тјрбиесi мен спорттыѕ шынайы ўлттыќ ґнермен, дјстїрлi музыкалыќ аспаптармен ќоса ґрiлетiнiнен байќалады. Кезінде кґмескілене бастаєан осынау кґріністер ќазір ќайта жаѕєырып, жаѕа ќырынан кґріне бастауда. Осынау халыќ ќазынасын ќайта параќтап, тарих беттерінде тапталып ќалєан талай тјрбие, ґнеге, мўраларын ґмірге ќайта жаѕєырып келуі ўлттыќ, халыќтыќ педагогикамыздыѕ мјртебесін биік, мерейін їстем етуде. Халыќ педагогикасы ќазаќ халќыныѕ ґмір салтында жеке дара ілім ретінде оќшауланып дараланбаєан. Оныѕ есесіне кіндік ќаны ќазаќ топтыраєына тамєан јрбір ќазаќ, тјрбие мен тјлімге ґнер, сґз ќўдіретін шебер пайдалана білген. Батыр бабалардыѕ бойынан зор тўлєаныныѕ аќыл-парасаттылыќ, алып кїштіѕ, ерен-ерліктіѕ кґріністерін кґруге болар еді. Ќазаќ батырды кґріп тўлєаны, зерделіні кґріп шешенді, ґнегеліні кґріп кґргендіні, ґнерліні кґріп шебер болуєа ўмтылып, ќўлшынєан жјне мўныѕ бјрі ќазіргідегідей мектеп, оќу орындарындаєы лекциялыќ, семинар, зертханалыќ, дјрісханалыќ сабаќтар арќылы жїзеге аспай кїнделікті ќарапайым тўрмыстыќ жаєдай жјне тікелей еѕбекке араласу барысында ќалыптасып, жетіліп отырєан.
Баланы жастайынан атќа отыруєа тјрбиелеу, дене тјрбиесi мен спортќа жете мјн берiп, оныѕ жан-жаќты жетiлген, кїштi јрi алєыр болып ґсуiне баса кґѕiл бґлген. Ќазаќ дјстїрінде јрбір той-думанныѕ, јзіл-оспаќтыѕ, ойын-сауыќтыѕ, аталы сґздіѕ жай-жапсарына, мјн маєынасына, тјрбиелік мјніне їнемі назар аударып отырєан. Кїнделiктi ґмiрде мал шаруашылыєымен жјне аѕ аулаумен айналысу дене тјрбиесiмен шўєылдануєа мiндеттейтiн, сондыќтан да салт атпен жїру, садаќ тартумен ґте ерте кезден айналысуєа мјжбїр болатын. Ќазаќ – адам тўрєай, мал екеш малды да будандастыруды аќылмен істеген халыќ [1]. Бўл ўлттыѕ ўлттыќ ќасиетін, ќанын, тегін таза саќтауєа байланысты айтылєан пікір. Бўл сол кездегi ґмiрдiѕ талабы едi. Бўл орайда М.Тјнекеев тарихшы Геродоттыѕ мўраларына сїйенедi. Геродот кезiнде саќтар тјрбиесi туралы «саќтар 5 жастан бастап 25 жасќа дейiн балаларды тек ќана їш нјрсеге їйретедi: салт атпен жїруге, садаќпен атуєа жјне шындыќќа» [2]. Ертедегi ўлы ќолбасшылардыѕ бiрi - Александр Македонский Орта Азияда болєанда, кїмiс алу ойыны арќылы жауынгердiѕ бойында ерде мыќты отыруын, жылдамдыќ пен шалттыќты, атты басќару ќасиеттерiн жетiлдiретiнiн жiтi байќаєан. Бўл ойынды ертедегi Римнiѕ цирк ойындарыныѕ баєдарламасына арнайы енгiзген [3] . Ќазаќтыѕ «Кґкпар», «Ќыз ќуу», «Аударыспаќ», «Теѕге алу», «Жаяу жарыс», «Ќаппен жарыс», «Тїйе палуан» жарыстарына ќатысу арќылы ептілік, кїштілік, шапшаѕдыќ, икемділік, шыдамдылыќ, тапќырлыќ, алєырлыќ сияќты дене ќасиеттері жјне аќыл-ой ќабілеттері ќалыптасып отырєан. Бўл ойындардыѕ жеѕімпаздарына атан тїйе, ат мінгізіп сый кґрсеткен. Бір ерекшелігі ойын-сауыќтарєа ќатысу, тамашалау жґнінде, жасќа шек ќойылмаєан. Мўныѕ ґзі жастарды ересектер іс-ќозєалысына еліктеп тез есейіп, етек жиюды ќамтамасыз еткен. Їлкендер ґнеріне ќайран ќалып тамсанєан. Ќўштарлыєын ўштаєан.
Ќазаќ жастары жиын тойларда, ойын-сауыќтарда тек ґнерлі єана емес, ґнегелі болуєа да ўмтылєан. Естігендерін, кґргендерін ќўлаќпен естіп, санамен тоќып, жадына саќтаєан. Соєан ќараєанда, халќымыз ат жарысына аса їлкен мјн беріп отырєан жјне бјйге аттарын алдын-ала жаратуєа жете кґѕіл бґліп отырєан. Ат жаратуды ґз ісін жете білетін кјнігі атбегілер атќаратын болєан. Атбегілер сјйгїліктіѕ ќасиет-сырын, кїш-ќайратын, шама-шарќын ґзініѕ бес саусаєындай білген. Олар ґздері білетін тјжірибесін аса ќўпия етіп ўстаєан. Бўл пікір туралы кейбір авторлар «атты жаратуын, жарысќа дайындауын, кїтіп-баптауын тјжірибелі аѕшылардай ґте ќўпия ўстап, ешкімге білдірмеген» деп дўрыс айтады. Атаєы шыќќан сјйгїлік немесе жїлде алєан арєымаќтар ґте жоєары баєаланып, баєасы ќымбат болєан. Мјселен, јйгілі сјйгїлікті ўрлаєаны їшін ат-тон айыбын, бес жасар атпен ќоса, сол сјйгїліктіѕ алєашќы бјйгесіндегі жїлдесін ќоса тїгел толыќ тґлеген. Кінјлі адамныѕ белгілі арєымаќты ўрлаєаны їшін айып мґлшері сол кездегі айыптыѕ еѕ їлкен санына дейін жеткен. Осы айыптыѕ тїрі ќазаќтарда ґте кґп байлыќтан тўрєан, оныѕ ішіне тїйелер, жылќылар, ірі ќара малдар жјне т.б. тїрлері кірген [4]. Єалым мўндай ўлттыќ ойындар ќатарында ат бјйгесi, арќан тарту, теѕ кґтеру, бїркiт салу, теѕге алу сияќты ойын тїрлерiн наќты мысалєа келтiредi. Келе-келе ќазаќтыѕ ўлттыќ ойыны ќыз ќуудыѕ жаѕа бiр тїрiн ќырєыз аєайындар ойлап тапты. Ол ойын тїрi - ќыз жарыс деп аталады. Бўл спорт тїрi ќазiргi кезде Ќазаќстан мен Орта Азияныѕ басќа да республикаларында дамып келедi. Оны єалым да жiтi байќаєан. Бўл ойын елемiзде јлi кїнге дейiн кеѕiнен тараєан. Ол ойын ережелерi соѕєы жылдары ќайта ќаралып, халыќаралыќ дјрежедегi ойындар ќатарына енгiзiлдi. Ол ойын ережелерiн жетiлдiруге кезiнде єалым М.Тјнекеев те айтарлыќтай їлес ќосты. Бўл ойынды бїкiлодаќтыќ ат спорты ойындарыныѕ баєдарламасына енгiзiлуiне ўйытќы болды. Бўл ойын да ќанатын кеѕге жайєан. Ол спорт тїрiмен Ќазаќстанмен ќатар Ќырєызстан, Ґзбекстан республикаларында айналысады.
М.Тјнекеев ќыз ќуу спортыныѕ ўлтаралыќ спорт тїрiне айналєанына наќты мысал келтiрген. Онда 1966 жылы ўлттыќ спорт тїрлерiнен Алматы ипподромында ґткен республикалыќ бiрiншiлiкте ќыз ќуудан орыс жiгiтi мен украин ќызыныѕ республика чемпионы болєанын айтады [5] . Ќазіргі таѕда айтып ґткеніміздей кґкпар ойынында тїрлі ўлттыѕ кґкпаршылары кездеседі. Атап айтсаќ «Астана» командасынан аєайынды Купенько, Кимдер тїрлі додаларда команда намысын бґлісіп жїр. Кеѕес ґкiметi кезiнде јйелдердi де ат спортымен айналысуєа тарту мјселесi сґз болєан. Ќыз ќуу ойынынан кґшпелi ґмiр кешкен халќымыздыѕ эстетикалыќ-рухани талєамы мен ќўштарлыєын айќындайтын салты мен дјстїрiнiѕ кґрiнiсiн кґргендей јсерге бґленемiз. Ќазаќтыѕ кїмiс алу ойыны кейбiр жерлерде теѕге алу деп те аталады. Бўл ойын революцияєа дейiнгi Ќазаќстанда кґпшiлiк ґте сїйсiнiп ќызыќтайтын ўлттыќ ойындардыѕ бiрi болєан. Бўл ойын осы кезге дейiн жалєасып келедi. Ол ўлттыќ ойын ретiнде бїкiлќазаќстандыќ спартакиада баєдарламасына енгiзiлген. Алайда, єалым Тјнекеев бўл ойын ережесiн ќайта ќараєан жґн деп есептеген. Неге? Себебi, уаќыт бiр орында тўрмайды. Демек, ўлттыќ спорт тїрлерiн де одан јрi дамытып, жетiлдiрiп отыру ќажет. Оєан жаѕа элементтер енгiзiп, ойынныѕ ќызыќты да тартымды ґткiзiлуiн ойластырып, ойын ережесiн ќайта ќарап, оны жастарымыздыѕ бойындаєы жаќсы ќасиеттердi ќалыптастыруєа жете пайдалану керек.
Ќазаќтыѕ ўлттыќ ойындарыныѕ бiрi - кґкпар. Бўл ойын бїгiнде Ќазаќстанмен бiрге Орта Азиядаєы басќа елдерге де ортаќ ат спорты ойыны болып табылады. Кґкпар ойыны - єасырдан єасырєа iлесiп, ўлтымызбен бiрге жасасып келе жатќан ойын. Ол - ерлiк пен батылдыќќа, шапшаѕдыќ пен шалттыќќа, ат спортын жете меѕгеруге баулитын ежелгi ўлттыќ ойын. Оныѕ шыєу тарихы туралы М.Тјнекеев былай деп жазады «Кґкпар» сґзi «Кґк бґрi» дегендi бiлдiредi. Ќазаќ ежелден ќасќырды бґрi деп атаєан. Ерте кезде ќасќырлар мал шаруашылыєына елеулi зиян келтiрген. Малды ќорєау їшiн батыл жiгiттер атпен шыєып, ќасќыр аулауды кјсiп ететiн болєан. Ќасќырды сiлейте ўрып, оны кґкпар ќылып тартќан. Кейiн келе ќасќырдыѕ орнына ешкi тартатын ўлттыќ ойын ретiнде ќалыптасќан [6] . Бўл ойын елемiзде јлi кїнге дейiн кеѕiнен тараєан. Ол ойын ережелерi соѕєы жылдары ќайта ќаралып, халыќаралыќ дјрежедегi ойындар ќатарына енгiзiлдi. Ол ойын ережелерiн жетiлдiруге єалым М.Тјнекеев те айтарлыќтай їлес ќосты. Бўл ойынды бїкiлодаќтыќ ат спорты ойындарыныѕ баєдарламасына енгiзiлуiне ўйытќы болды. Јйтсе де єалым М.Тјнекеев бўл ойынды одан јрi жетiлдiре тїсудiѕ ќажеттiгiн їнемi алєа тартып отырєан. Бўл спорт та оныѕ ўлттыќ ерекшелiгiн саќтай отырып, оны одан јрi жетiлдiре тїсу шаралары кґрiлуiн ескерткен.
Ќазір ат жарыстары ат спортыныѕ мерекесі заманныѕ талабына талабы сай иппадромдарда ( ат шабарларда) ґткізіледі. Айтарымыз – иппадромдарда тек облыс орталыќтарында єана емес, барлыќ аудан орталыќтарында, їлкенді-кішілі елді мекендерде салынса дўрыс болар еді. Сонымен ќатар, ат шабар алаѕдары бір жобада, бір стандартта болуы тиіс. Еѕ басты кемшілік ўлттыќ ат ойындарымыздыѕ беделі тґмендей бастады. Осы жаєдайларды ескерген А.Ќўлназаров, Е.Ќанаєатов, Ќ.Нуртазинов, К.Јбішов, Н.Кикебаев сынды ўлт жанашырлары тізе ќосып, 1996 жылдыѕ 1-ші наурызында Алматы ќаласында Ќазаќ атбегілерініѕ тўѕєыш Ќўрылтайын ґткізуге мўрындыќ болды. Конференцияда Ўлттыќ Ат Спорты ойындарыныѕ Ережелері ќабылданып, заѕды тїрде бекітілді. Ќызылорда облысында 2002 жылдыѕ басында ат спортына ден ќойды. Ќазіргі таѕда облысымызда дене шыныќтыру, туризм жјне спорт басќарма бастыєы Садыќ Мўстафаев мырзаныѕ ќолдауымен ат спорты ґз деѕгейіне кґтеріліп келе жатыр. Ўлттыќ спорт тїрлері мен халыќ ойындары ґскелеѕ ўрпаќты жарасымды тјрбиелеудіѕ ажырамас бґлігі болып табылады. Ўлттыќ спорт тїрлері мен халыќ ойындарын дамыту Ќазаќстанда тўратын халыќтардыѕ достыєы мен ґзара тїсіністігін ныєайту жўмысында їлкен рґл атќарады.
Ўлттыќ ойындар – атадан балаєа мўра болып келе жатќан рухани, мјдени ќазына. Ол халыќтыѕ сјби шаєы мен бїгінгі ґскелеѕ дјуірініѕ ўласымды кґрінісі ретінде зерттеудіѕ, їйренудіѕ нысаны жјне бїгінгі ўрпаќты оќытып-тјрбиелеуде їлкен білімділік, тјрбиелік маѕызы бар, ўрпаќтан ўрпаќќа їздіксіз беріліп келе жатќан тјрбие їдерісі болып табылады.


Пайдаланылєан јдебиеттер
1. З. Тґлешўлы. Ґзімдікі тўрєанда ґзгенікін ќайтейін. Ана тілі. 14.07.1994 ж.
2. М.Тјнекеев. Док. Диссер. -Алматы.1998 186. б.
3. М.Таникеев. От байги до олимпиады, Алматы-1989 г., 29-бет.
4. М.Тјнекеев. Док. Диссер. -Алматы. 1998 193 - б.
5. М.Таникеев. От байги до олимпиады. -Алматы-1983, 194-бет
6. М.Таникеев. Казахские национальные виды спорта, Алма-Ата 1957 г. 29-бет


Шеризат
sheri_nur
08-11-12 05:37
М.Тјнекеевтіѕ ќазаќтыѕ ўлттыќ ойындарын этнопедагогикалыќ тўрєыдан ќарастыруы


Јрбір халыќ аз кґптігіне, басќа да жаєдайларына ќарамастан ўлы да кїрделі ќўбылыс болып саналады. Оныѕ бўл ќасиеті жарыќ дїниеге бір-аќ рет келуіне жјне мыѕдаєан басќа халыќтармен салыстырєанда оларєа ўќсамайтын ґзіндік ќасиеттері мен ерекшеліктерініѕ болуына байланысты. Солардыѕ ќатарына еѕ алдымен јрбір халыќтыѕ салт-дјстїрі мен јдет-єўрпын, ўлттыќ жјне дјстїрлі ойындарын, мінез-ќўлќы мен табиєи болмысын жатќызуєа болады.
Ўлттыќ мјдениет халыќтыѕ ежелден келе жатќан ґзіне тјн ґнері, јдет-єўрпын, салт-дјстїрі есебінде жетіліп дамитыны белгілі. Оєан ќоса єасырлар сынынан ґткен, ўрпаќтан-ўрпаќќа ўласып жалєасын тауып келе жатќан халыќ мўраларындаєы озыќ ўлттыќ їлгілер жеке тўлєаныѕ жан-жаќты дамуына септігін тигізеді. Халыќ жасаєан рухани мўралар сан алуан. Солардыѕ ішінде ґршіл арманєа меѕзейтін шытырман оќиєалы, ќилы єажайып јѕгімелер, тіл дамыту, ой ґрісін кеѕейту, ойлау мїмкіншілігін байыту тілегінен туындайтын жаѕылтпаш, балалар ертегілері, ўлттыќ ойындары, балалар ойыны, ойын-сауыќ жоралєыларын туєызды. Осылардыѕ бјрі, сайып келгенде, тјрбие мїмкіншілігін арттырып, ауќымын кеѕейте тїседі.
Бїгінгі таѕда халыќтыѕ дјстїрлі ґнер тїрлерін жинаќтап зерделеудіѕ, оныѕ айналасындаєы тјлім-тјрбиесі мол тјжірибесі негізінде жасґспірімдерді тјрбиелеудіѕ ќажеттілігі ґсе тїсуде. Осындай аса ќўнды мјдени игіліктердіѕ бірі-ќазаќтыѕ ўлттыќ спорт ойындары. Ќазаќтыѕ ўлт ойындары таќырыпќа да, мазмўнєа да ґте бай. Сондыќтан олар сала-салаєа бґлініп, јр жаќты ќызмет атќарады. Мысалы, балалар ойыны, салт-санаєа байланысты ойындар, јдет-єўрып ойындары, ойын сауыќ ойындары. т.б. болып тарамдалып кете береді.
Алайда јр ўлт ґкілдерініѕ кезінде кґшпенділер атанєан елдіѕ тўрмыс-тіршілігі, ойын-сауыќтарына кґѕіл бґлуі, зерттеуі, сол арќылы ґздерініѕ жїрекжарды пікірлерін айтулары тегін емес.
Халќымыздыѕ ўлы перзенттерініѕ бірі аса кґрнекті жазушы М.Јуезов «Біздіѕ халќымыздыѕ ґмір кешкен ўзаќ жылдарында ґздері ќызыќтаєан алуан ґнері бар. Ойын деген меніѕ тїсінуімше кґѕіл кґтеру, жўрттыѕ кґзін ќуантып, кґѕілін шаттандыру єана емес, ойынныѕ ґзінше бір ерекше тјрбиелік маєыналары болєан».-деген еді. Бїгінгі ќазаќтану мјселесініѕ бір їлкен саласы-ўлтымыздыѕ бўрын-соѕєы игі ер-азаматтарыныѕ еѕбегін айтып, елді ґмірбаянымен таныстыру-дјстїрге айнала бастады.Біз еѕбегімізді сол ерен ер-азаматтардыѕ игілікті істерін атап,жеткіншек ўрпаќтыѕ ґз халќыныѕ ўлттыќ мјдениетімен,јдет-єўрып, дјстїрмен ўлттыќ ўстанымен тереѕірек таныстыру ќажеттілігін бірінші орынєа ќойып отырмыз.
Халыќ арсында, сан алуан јлеуметтік ґмірдіѕ салаларына жататын мамандыќ, кјсіптерге байланысты атаќ лауазымєа ие азаматтар кґп. Олар адамєа табиєаттыѕ сыйы, не ґте зор талпыныстыѕ арќасында келеді. Бўл топќа јсіресе спорт саласында елден оза шауып, ґз ґнерімен кґзге тїскен спортшылар, аќын-жазушылар, јр тїрлі ґнер, кјсіп мамандары жатады Міне осылардыѕ барлыєы сол халыќты ќўраушы ер азаматтардыѕ жеке бастарына тјн ќайталанбас ќасиеттерініѕ жиынтыєынан тўрады.
Кеѕес дјуірі жылдарында ќазаќтыѕ ўлттыќ дјстїрлі халыќ ойындары кїн тјртібіндегі ґзекті мјселе болєанына ќарамастан, сол тотаритаризм жїйе кезінде ќазаќтыѕ ўлттыќ жјне дјстїрлі ойындарын, Орта Азия мен Ќазаќстандаєы дене шыныќтыру жјне спорт тарихын зерттеуші єалым профессор М.Тјнекеевтіѕ зерттеген еѕбектерініѕ ґзі жеке мјселе. Єалымныѕ негізгі еѕбектері Ќазаќстандаєы спорт пен дене тјрбиесі саласына арналєан. Еѕ бастысы, ол дене тјрбиесініѕ халыќтыќ педагогикасы баєытында сияќты кґкейтесті мјселеніѕ негізін ќалаєан М.Тјнекеевтіѕ туындысын «Казахские национальные види спорта и игры» (Алматы,1957ж)атауєа болады. Ўлт ойындары ертеден-аќ жалпы этнографиялыќ јдет-єўрыптармен бірге дамып жетіліп, ендігі жерде ґз алдына бір бґлек зерттеуді ќажет ететінін, кейінгі ўрпаќќа мўра болатынына ден ќояды. М.Тјнекеевтіѕ зерттеуінде, дене шыныќтыру саласы бойынша, Ќазаќстанныѕ Россияєа ќосылєан дјуірінен бастап, Ќазан революциясына дейінгі аралыќты ќамтыєан кандидаттыќ дицертациясы жазылєан. Бўл еѕбектіѕ ќўндылыєы сол, бірінші рет ќазаќтыѕ ўлттыќ ойындары ўлттыќ мјдениеттіѕ бір саласы болєандыќтан ґз бетінше тарихи зерттеуді ќажет еттетіндігі жайлы пікірлер айтты. М.Тјнекеев ќазаќтыѕ «Тоєызќўмалаќ» ойыныныѕ ереже тјртіптерін таразылап, бўл халыќ ойыныныѕ ќажетті жаќтарын ашып, сонымен ќатар басќа да ўлттыќ ќозєалмалы, спорттыќ ойын тїрлеріне тоќталып, аныќтама беріп жіктеп, ќўнды мўраєат деректеріне сїйене отырып, єылыми сараланєан пікірлер айтады.
Єалым негізінен Ќазаќстандаєы Ќазан тґѕкерісіне дейінгі кезеѕде дене тјрбиесі мјдениетініѕ дамуын талдай отырып, тарихта тўѕєыш рет, дене мјдениеті мен спорттыѕ екі даму баєытын ќара халыќтыѕ жјне аќсїйектік деп кґрсетіп, оны формациялыќ јдістемеге сїйеніп, яєни таптыќ тўрєыдан ќарастырады. Сонымен бірге єалым зерттеуінде јскери ќолданбалы маѕызы бар кейбір спорт жјне ойын тїрлерініѕ ґрлеуіне отаршыл Ресей патшалыќ ґкіметтіѕ саяси кґзќарасын кґрсетеді. М.Тјнекеевтіѕ аталєан еѕбегінде таптыќ-формациялыќ идеологиялыќ кґзќарас тўрєысынан сол заманєа сай зерттелгеніне ќарамастан, бїгінгі кїні ґз ќўндылыєын жоймаєан, єылыми тўрєыдан аса жоєары еѕбек болып табылады.
Профессор М.Тјнекеевтіѕ ќаламынан халыќтыќ этнопедагогика мен ўлттыѕ арасындаєы байланыс жјне ойындардыѕ ертеѕгі болашаќќа керекті ќасиеттілігін зерттеген басќа да ќомаќты ізденістер дїниеге келеді. Бабаларымыздыѕ асыл ќазыналарына деген кґзќарасын ќўрметтеуге сґз јсемдігін сезінуге їйретеді. Ойындардыѕ ўлттыќ ўстанымдарына сипаттама береді.
Халќымыздыѕ аєартушы єалымдары А.Ќўнанбаев, Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин халыќ ойындарыныѕ балаларєа білім берудегі тјрбиелік мјнін жоєары баєалап, ґткен ўрпаќтыѕ дјстїрі мен салтын ќўрметтеп, адамдардыѕ ойы мен іс-јрекетін танып тїсінуде жастардыѕ эстетикалыќ, пайым-парасатыныѕ адамгершілік ой талабыныѕ ґсуіне оныѕ атќаратын ќызметін жоєары баєалаєан.
Профессор М.Тјнекеевтіѕ еѕбектерінде Абайдыѕ халыќтыќ спорт, адамгершілік, аќыл-ой, еѕбек тјрбиесі жайлы тўжырымдарына талдау жасалєан. Єалым «Мир народного спорта» - атты еѕбегінде былай дейді « Абай ґмір сїрген кезеѕде халыќтыќ спорт пен ойындар ќазаќтардыѕ ќоєамдыќ жјне мјдени ґмірінде зор орын алды. Кґктемде басталып кїзде аяќталатын кґшу-ќону кездерінде ќандай да бір отбасындаєы ќуаныш немесе јлеуметтегі той думандар јртїрлі спорттыќ ойындар мен ўлттыќ спорт кґшпелі ќазаќ халќы їшін театр мен стадион ролін атќарды»[2].
М.Тјнекеев Абай шыєармаларыныѕ тјрбиелік мјні туралы айтќанда оныѕ јртїрлі ойындарєа кґѕіл кґтерулер мен той думандарєа ќатынасын бір жаќты ќабылдауєа болмайды. Ол олардыѕ жастар ґміріндегі жаєымды ролін, рухани жјне дене дамуындаєы мјнін тереѕ тїсіне білді.
Абай ќазаќтыѕ ўлттыќ тјрбиесініѕ озыќ їлгі-ґнегесін, салт-дјстїрімізді мјдени асыл мўрамызды этно-педагогикалыќ тўрєыдан суреттеп, Адам атыныѕ биік дјрежеге тек толыќ жан-жаќты жетілген адам болып ќалыптасќанда єана кґтерілетінін кґрсетеді. Аталєан зиялы ќауымныѕ барша тіршілігіне пайымдап ќарасаќ, олардыѕ барлыќ єўмыры халќымыздыѕ елдік мўратын тірілтуге, ўлттыќ бейнесін ќалыптастыруєа, їміт-ойы мен асыл арманын жїзеге асыруєа, тўтастыєын саќтауєа, сапалыќ деѕгейін арттыруєа ґркениетін кґркейтуге баєышталєан.
Біздіѕ пікірімізші, оныѕ себебі, біріншіден, ойын атаулыныѕ ешкімді де ешуаќытта жайбараќат ќалдыра алмауынан болса; екіншіден, ойын шекара дегенді білмейді, ґйткені ойын тілі біреу, ол јр ўлт ґкілініѕ сјбилік кезеѕімен орайлас келіп рухани жаќындастыра тїсуі; їшіншіден, ойын арќылы халаќтар арасында тїсіністік орнап, ґзгелерді танып-білуге деген ынтасын арттырады; тґртіншіден, ойын ўлтаралыќ ќарым ќатынас тјрбиесініѕ жаршысы, халыќтыѕ психологиялыќ ахуалын білудіѕ, зерттеудіѕ ќўралы; бесіншіден, ойын арќылы белгілі бір халыќтыѕ тарихын зерттеп білуге кеѕ жол ашады, ўлт ойындарын этнографиялыќ материал ретінде де пайдалануєа болады.
Сонымен тїйіндеп айтарымыз, ќазаќтыѕ ўлттыќ ойындарыныѕ басќа халыќтардыѕ ўлттыќ ойындарынан айырмашылыєы-оныѕ шыєу, пайда болу тегініѕ ерекшелігіне байланысты белгілі бір тјрбиелік маќсат бірлігін ўстанатындыєында.


Шеризат Ниеталыўлы Ќуатбеков
Ќорќыт Ата атындаєы Ќорќыт Ата атындаєы Ќызылорда Мемлекеттік Университетініѕ «Денешыныќтыру жјне Бастапќы јскери дайындыќ» кафедрасыныѕ оќытушысы.


Шеризат
sheri_nur
08-11-12 05:32
Аєайындар патриоттыќ жарнамалар жіберіѕдер
Акерке
akesha_98@mail.ru
02-11-12 20:12
привет.маган МАКАЛ СОЗДIH МАЙЕГI дегенге тусыныктеме бере аласыздарма?
heheeee)))
juldiz97_64@mail.ru
22-10-12 21:22
салем... Маған қазақ "Қазақ мақал мәтелдерінің өзіндік ерекшелігі көркемдік өзгешелігі" тақырыбында Реферат керек еды тауып береыныздеерш?????!!!!!
Назико
Miss.naziko.98@mail.ru
07-10-12 13:44
Қазақтың ұлттық ойындарының тәрбиелiк тұстары (аспектiлерi)
Ғалым М.Тәнекеев спорттағы ұлттық және ұлтаралық байланыстарға жете көңiл бөлiп, соның қырын ашуға көп еңбек сiңiрген ғалым. Спорттың ұлттық түрiнiң ұлтаралыққа ұласуын, оның мәнi мен мағынасына қарай талдауды үнемi алға тартып отырады.
Сан ғасырлар бойы талай өткелектен өтiп, дамып әрi жетiлiп бiздiң заманымызға дейiн жеткен ұлттық спорт түрлерiнiң мазмұны ұлттық болғанымен ол рухани тұрғыдан алғанда, барлық ұлтқа ортақ әрi ұлтаралық сипат алған. Бұдан шығатын қорытынды: барлық ұлттық спорт түрлерi келе-келе ұлтаралық сипат алады.
Бұл орайда ғалым кейбiр спорт тарихын зерттеушiлердiң "...әлемнiң әр аймағында өркениетке iлесушi қазiргi халықтардың ұлттық мәдениетiнiң сан-қырлы жиынтығы - олардың тарихи ерекшелiктерiн көрсетедi және мәдениеттi өзара үйлесiмдi байытудың алғы шарттарына қызмет етедi, оның қатарында дене мәдениетi де бар. Демек, жеке халықтардың дене тәрбиесi мен спорты әлемдегi басқа халықтардың дене тәрбиесiмен және спортымен бiте қайнасқан тығыз байланыста дамиды".
(М.Таникеев, Мир народного спорта, Алматы-1998, 99-бет).
Ұлттық спорттың басқа ұлттармен қарым-қатынас арқылы байытылып, ұлтаралық спортқа айналуы - бұл өмiрдiң заңдылығы. Себебi, сонау ықылым замандардан берi Батыс пен Шығыс, Евразия кеңiстiгi бiр-бiрiмен мидай араласып, өмiр қазанында бiрге қайнап келедi. Оған мысалды тарихтың өзi көлденең тартып отыр. Ол мысалдарды төрткүл әлемдi өмiр үшiн арпалысқан соғыстармен шайқап, ұлттарды мидай араластырған ертедегi Рим империясы, сол кездегi әлемдi тiтiреткен Көк түрiктер қағанаты, кешегi Шыңғыс ханның, өткен ғасырды I-шi және II-шi әлемдiк соғыстардан көруге болады. Бүгiнде айтылып жүрген әлемдiк жаңанданудың негiзi сонау ықылым замандардан бастау алатынын ешкiм де жоққа шығара алмайды. Басында әр халықтың өзiне тән спорт түрi уақыт өте келе, ұлтаралық реңктен байытыла түседi де, ұлтаралық спортқа айналады.
Ғалым осы орайда ұлттық спорт түрлерiнiң қалайша ұлтаралық сипат алғанын нақты мысалдармен дәлелдейдi.
Қазақтың ұлттық ойындарының бiрi - көкпар. Бұл ойын бүгiнде Қазақстанмен бiрге Орта Азиядағы басқа елдерге де ортақ ат спорты ойыны болып табылады. Көкпар революцияға дейiн де ұлтаралық ойын ретiнде қалыптасқан. Октябрь төңкерiсiне дейiн көкпар ойынына орыс шаруалары мен әскерилерi де қатысқан. Ал, кешегi Кеңес өкiметi кезiнде түрлi халықтық мерекелер бағдарламасына енгiзiлген. Ол ойын Шығыстың басқа елдерiнде де, атап айтқанда Иран, Ауғанстан, Түркияда дамыған.
Ат спортының тағы бiр түрi - аударыспақ та бүгiнде ұлтаралық ойынға айналған. Бұл ойын Қазақстанмен қатар Орта Азия елдерiнде кеңiнен тараған. Оны әр республика әртүрлi атайды. Атап айтқанда: огдарыш, агдарiш және т.б айтады.
Осындай ұлтаралық ат спортына айналған ойынның бiрi - қыз қуу. Бұл ойын да қанатын кеңге жайған. Ол спорт түрiмен Қазақстанмен қатар Қырғызстан, өзбекстан республикаларында айналысады. Ғалым қыз қуу спортының ұлтаралық спорт түрiне айналғанына нақты мысал келтiрген. Онда 1966 жылы ұлттық спорт түрлерiнен Алматы ипподромында өткен республикалық бiрiншiлiкте қыз қуудан орыс жiгiтi мен украин қызының республика чемпионы болғанын айтады.
(М.Таникеев, От байги до олимпиады, Алматы-1983, 194-бет).
Кеңес өкiметi кезiнде әйелдердi де ат спортымен айналысуға тарту мәселесi сөз болған. Қазақтың ұлы да, қызы да кешегi көшпелi өмiр сүрген кезде жастайынан ат спортымен шұғылданған. өйткенi, оған күнделiктi өмiрдiң өзi мәжбүрлеген едi. Мал шаруашылығымен айналысатын халықты ат спортынсыз көзге елестету мүмкiн емес. Келе-келе қазақтың ұлттық ойыны қыз қуудың жаңа бiр түрiн қырғыз ағайындар ойлап тапты. Ол ойын түрi - қыз жарыс деп аталады. Бұл спорт түрi қазiргi кезде Қазақстан мен Орта Азияның басқа да республикаларында дамып келедi. Оны ғалым да жiтi байқаған.
Спорт ұлттарды жақындастыратын және олардың дене мәдениетiн байыта түсетiн басты құрал. Ұлттық спорт түрлерi өзiнiң одан әрi даму барысында ұлтаралық спортқа айналғанымен, айналып келгенде, бәрiбiр ұлттық спорт болып қала бередi.
Дене тәрбиесi мен спортты дамытудағы оның көптеген тұстарында бәрiбiр ұлттық бояу айшықталып тұрады. Мысалы, бәйге, көкпар, теңге алу, қыз қуу, тоғызқұмалақ және т.б. ойындардан сандаған ғасырлар бойы көшпелi өмiр кешiп, мал шаруашылығымен айналысқан халыққа ғана тән реңктер айқын байқалады. Ұлтаралық спортқа айналғанда, оның мәнi мен мазмұны да, әдiс-тәсiлдерi де байыған үстiне байи түседi.
Қоғамның өмiрiндегi түрлi құбылыстар сияқты дене тәрбиесi мен спорттағы ұлттық ерекшелiк ұлттардың бiр-бiрiмен тығыз байланыстағы даму жолынан өте келе, жалпы адамзаттық, әлеуметтiк және ұлттық араластықпен үйлесiп, ұлтаралық сипат алады. Бұл жерде ұлттықтың жалпы адамзаттыққа айналуы ұғымды кеңейтiп, оның мазмұнын барынша тереңдетiп байыта түспекшi.
Ұлттық сипаттағы жалпыадамзаттық ұғымы қоғам дамуындағы түсiнiстiк пен айқындылыққа жол ашады. әрбiр ұлт өзiнiң сан ғасырлар бойғы нақты тарихи әлеуметтiк және жалпыадамзаттық даму жолында өз ұлтының әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерiн өмiрге әкеледi. Оның iшiнде спорттың да қамтылатыны белгiлi. Ұлттық спорт сол ұлт өкiлдерiнiң өзiндiк ұлттық ерекшелiгiн қалыптастырады. Атап айтқанда, адамның өмiрге деген нақты ұстанымы мен көзқарасын, нанымы мен сенiмiн қалыптастыруда ұлттық спорттың рөлi ерекше. Ұлт өмiрiнiң ерекшелiгiн дене тәрбиесi мен спортынан, рухани-мәдени өсу деңгейiнен және педагогикалық тәлiм-тәрбие ерекшелiктерiнен байқауға болады. Ұлттық спорт таным халықтық педагогикамен терең ұштасып жатқан ғылым. Сол ғылымға сүйенер болсақ, дене мәдениетi мен ұлттық спорт сол ұлттың тарихи қалыптасқан нақты ортасына байланысты қамшы өрiмiндей өрiлiп отырылады. Мұнан шығатын қорытынды: ұлттық спорт пен дене тәрбиесiн бiрыңғай жеке құбылыс ретiнде алып қарауға болмайды, оны сол ұлттың өкiлдерiне ортақ құбылыстар жиынтығы ретiнде қарастырған ләзiм.
Әйтсе де, ұлттық спорт түрлерi өзiнiң қазiргi даму сатысында ұлтаралықты бойына қанша сiңiргенiмен бәрiбiр ұлттық спорт түрi болып қала бередi. Ұлттық спорт арқылы сол ұлттың ұлтаралық қарым-қатынас танымын, өмiр сүру деңгейiн, дүниеге көзқарасын, мәдени дамуын, мәдени-рухани байланысын және басқа факторларды алға тарта алады.
Ғалымның өз пiкiрiне сүйенер болсақ, "жалпыадамзаттық және әлеуметтiк нақты-тарихи формада қалыптасқан ұлт сол халықтың арнайы ұлттық ерекшелiктерiн бойына сiңiре отырып, жеке тұлғалардың тарихи танымын қалыптастыруға қызмет етедi. Ұлт осындай ерекшелiктерiмен дене тәрбиесiн, дене мәдениетiн, халықтық спорт пен ойын түрлерiн, оның ұйымдастырушылығы мен әдiстемелiк негiзiн, талғамдық деңгейi мен тәрбиелiк мән-мағынасын айқындайды.
(Таникеев М. Теория и практика взаимовлияния национальных и интернациональных факторов в развитии физического воспитания и спорта в Казахстане, Алматы, 1998 г., 93-бет).
Әр ұлттың дене тәрбиесiнiң қалыптасуына сонымен қатар табиғи, ауарайылық-географиялық, өндiрiстiк және тағы да басқа факторлар, сонымен қатар ұлттық ерекшелiгiне сай факторлар айтарлықтай ықпал етедi. Мұндай салт-дәстүр шешушi рөл атқарады. Ғалым оған өзiнiң көп жылғы зерттеулерiнде көз жеткiзген. Зерттеу қорытындысы бойынша салт-дәстүр неғұрлым күштi болса, ұлттық ерекшелiк көрiнiсi соғұрлым күштi әрi айқын болады деп тұжырымдаған. Оған нақты мысал ретiнде ұлттық ерекшелiгi айқын да анық ат спортын алға тартады.
Қоғамдық өмiрдегi ұлттық ерекшелiк адамдардың барлық қызмет түрi мен саласын түгелдей қамтиды. Ғалымның пiкiрiнше, дене тәрбиесiнде, спорт пен дене мәдениетiн қалыптастыруда, әсiресе, Шығыс халықтарында ұлттық ерекшелiк өте айқын аңғарылады. Яғни, дене тәрбиесi мен спорттың шынайы ұлттық өнермен, дәстүрлi музыкалық аспаптармен қоса өрiлетiнiнен байқалады. Ғалым бұл пiкiрге өз тарапынан жүргiзiлген нақты әлеуметтiк зерттеу жүргiзу қорытындысы арқылы келген.
Қазақ баланы бастан өлең-жырмен әлдилеп өсiрген. Бала дүниеге келгеннен кейiн шiлдехана тойы өткiзiлiп, баланы қырқынан шыққанша күн сайын тұзды суға шомылдырып, аяқ-қолын созып денесiн маймен сылап отырған. Демек, баланың белi бесiктен шықпай жатып, дене жаттығуларын жасататын болған. Бұл ұлтымыздың табиғаты қатал жердегi көшпелi тiрлiкке баланы ерте бастан дайындау үрдiсi екендiгiн баса айтқан жөн.
Бала тәрбиесiне аса қатты көңiл бөлген халқымыз бала бiр аптаға толғанда беiк тойын өткiзiп, бесiкке салған. Оның аты айтып тұрғандай, той түрiнде өткiзiлген. Бұл дәстүр қазiрге дейiн жалғасып келедi. Мұнда түрлi спорттық ойындар, палуандардың белдесуi мен салым, көкпар ойындары ұйымдастырылып, ақындар айтысы өткiзiлетiн болған.
Одан соң арада қырық күн өткенде ит көйлек тойы өтедi. Онда ауылдың барлық әйелдерi мен балалары жиналып, өздерiнше тойлайтын болған. Онда баланың ит көйлегi шешiлiп, иттiң басына кигiзiлiп, ол иттi қуып жеткен балаға сыйлық берiлген. Мұның өзiнен балаларды жылдамдық пен жүйрiктiкке тәрбиелеу үрдiсiнiң ұлттық нышаны байқалады.
Бала аяғын тәй-тәй баса бастағанда, тұсау кесер тойы өткiзiледi. Тұсауды сол ауылдың көпке сыйлы әрi атақты адамы кесетiн болған. Бұл жерде ер баланы ер кiсi, қыз баланы сол елге танымал әрi беделдi әйел кiсi кесетiн дәстүр қалыптасқан. Ол ырым сол тұсау кескен кiсiдей өз ортасына сыйлы әрi ардақ тұтар азамат болсын деген тiлекпен ұштасып жатады.
Бала үш жасқа келгенде сүндет той өткiiледi. Бұл бала өмiрiндегi тойлардың нағыз есте қаларлық тойы. Мұнда ұлттық ойындармен қатар ақын-жыраулар сайысы, балалар жарысы, күрес, қатын күрес сияқты ойындарды өткiзуге жете көңiл бөлiнедi. Сүндет тойда балаға ерекше жабу жабылып, ашамай салынған тай тарту етiледi. Сол кезден бастап бала ат спортына бейiмделе бастайды. Ол туралы қазақтың ұлттық спортын зерттеушiлер пiкiрi ден қоярлық.
Спорт тарихын зерттеушi орыс ғалымы А.Смирнов: "Бала жөргектен шығысымен аттың құлағында ойнауға үйретiледi" деп жазса, А.Добромыслов: "Қазақ балалары сәби кезiнен атқа мiнудi үйрене бастайды" деп жазады.
Этнографиялық зерттеулерге ден қояр болсақ, қазақ өз баласын ат спортына ерте бастан үйретiп, ерте бастан дайындайды. Үлкендердiң көмегiмен бала биiктiктен қорықпауға үйренедi, ердiң басынан ұстап атқа мықты отыруды меңгередi, аттың басын бұрып, қалаған жағына қарай жүргiзудi үйренедi. Бала мiнетiн тай бала дүниеге келгенде туғаннан құлыншақтан еншiленiп қойылатын болған. Ол туралы спорт зерттеушiлерi де айтып кеткен. Оны ғалым да өз еңбектерiнде алға тартады.
(М.Таникеев, Мир народного спорта, Алматы-1998, 193-бет).
Қазақ ер балалармен бiрге қыз балаларды да атқа отырып шабуға ерте бастан үйреткен. Балалардың атқа салатын ерi ашамай деп аталған. Ол ердiң алдыңғы басы болмайды. Халқымыз ежелден баланы жастайынан атқа отырумен үйретумен бiрге, оның өмiрiнiң негiзгi бөлiгi жер бетiнде өтетiнiн де естен шығармаған. Соған орай, баланың дене жаттығуларымен бiрге оны жан-жақты жетiлдiру үшiн түрлi ойындар мен жаңылтпаштар, тақпақтар айтуға үйретiп, ән мен жырға баулыған. Ол ойындар қатарында қыздарға арналған ұлттық "Үйшiк-үйшiк", "Ұшты-ұшты", ер балаларға арналған "Жалақ", "Асық" (асық шиыру, қанталапай), "Жаңылтпаш" ойындарын атауға болады.
Ұлттық ойындардың өзiндiк ерекшелiктерiн саралап талдай келе, ғалым балаларға арналған ойындардың олардың жасы өскен сайын күрделене түсетiндiгiн айтады. Мысалы, бала бес жасқа толған соң атқа өзi мiнiп, өзi ат басын бұра алатын болған. Осылайша үй тiрлiгiн атқаруда ата-анасына көмектескен, Ойынға негiзделген дене жаттығулары баланың болашақта шымыр да шыныққан азамат болып қалыптасуына, ақыл-ойының жақсы жетiлуiне көп көмегiн тигiзген. Қазақтың ұлттық ойындары мен дене жаттығуларының баланың жақсы жетiлiп өсуiнде аса маңызды рөл атқарған.
ИЯИЯИЯИЯИЯИЯИЯИИЯЯ
Danijr97@mail.ru
27-09-12 17:37
Тұрмыстық салт дәстүр туралы шығарма керек болып тұр, көмектесіп жіберіндерші!
Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы
Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы
26-09-12 20:45
Сыпайының сыры мол.

***

Қолыңмен істегеңді,

Мойныңмен көтер.

***

Жығылған үстіне жұдырық.

***

Алған бір жазықты.

Алдырған екі жазықты.

***

Аққа қара жұқпайды.

***

Ұсынған мойынды алмас кеспес.

***

Естіген құлаққа жазық жоқ.

***

Жаңылмас жақ болмас,

Сүрінбес тұяқ болмас.

***

Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш.

***

Жорғаң қатты болса, бәске сал,

Ісің ақ болса, көпке сал.

***

Адасқанның айыбы жоқ,

Қайтып үйірін тапқан соң.

***

Орамал тонға жарамаса да,

Жолға жарайды.

***

Ас көп болса, кәде көп.

***

Жігіттің бір жұрты нағашысы.

***

Бір күн дәм татқанға, қырық күн сәлем.

***

Қостың кішісі болғанша,

Иттің күшігі бол.

***

Қотыр қолға қола сақина.

***

Үлкен үйдегі күлсе,

Кіші үйдегі езу тартады.

***

Ел-елдің заңы басқа,

Иті қара-қасқа.

***

Нағашымен күрессе,

Жиені жығылар.

***

Жек көргеннің жұмысын, кетерінде сұра.

Жақсы көргеннің жұмысын, келгеніңде сұра.

***

Сақтағанын жесе, сағынғаны келер.

***

Ескерген ескі асынан сақтайды.

***

Берген қолым алған.

***

Сұрап бергенше,

Соғып бер.

***

Соймаса қан шықпайды,

Құр тілден май шықпайды.

***

Ет жемесе де, сорпа ішкендей болды.

***

Берместің асы піспес,

Қазаны оттан түспес.

***

Ет дегенде бет жоқ.

***

Тойган тамақ түске жетпес,

Ықьшас естен кетпес.

***

Асыңа тойғызбасаң да,

Ақниетіңе тойғыз.

***

Барым әзір, жоғым жай.

***

Ас иесімен тәтті.

***

Досыңның асын, қасыңдай іш.

***

Амандық ағадан.

***

Тойған үйге тоғыз бар.

***

Шақырған жерден қалма,

Шақырмаған жерге барма.

***

Асаған. білмес,

Тураған білер.

***

Ас иесінің әлі біледі,

Асатушының қолы біледі,

***

Алты жасар бала алыстан келсе,

Алпыс жасар кәрі алдынан шығар.

***

Барымен базар, жоқты қайдан қазар.

***

Пышағы бар сүйгенін жер,

Пышағы жоқ тигенін жер.

***

Құр қасық ауыз жыртар.

***

Күн жазға айналды,

Ет азға айналды.

***

Құс жаман шажа,

Дос жаманы бажа.

***

Келіншектің бетін кім бұрын ашса сол ыстық.

***

Келгенше қонақ ұялар,

Келіп болған соң үй іші ұялар.

***

Қонақ атаңнан да ұлы.

***

Қонак құдайдың еркесі.

***

Қонақ аз отырып,

Көп сынайды.

***

Құтты қонақ келсе,

Қой егіз табады.

***

Тас түскен жеріне ауыр

***

Қонақ қойдан да жуас,

Май берсе де жей береді.

***

Қонақ бір күн қонса құт,

Екі күн қонса жұт.

***

Қонақ жаман болса,

Үй иесі қыдырар.

Үй иесі жаман болса,

Қонақ қыдырар.

***

Қонақ келсе, ет пісер,

Ет піспесе, бет пісер.

***

Қонағым өз үйіңді де ойлай отыр.

***

Қонаққа «Кел» демек бар,

«Кет» демек жоқ.

***

Қонағыңның алтынын алма, алғысын ал.

***

Тойдың болғанынан, боладысы қызық.

***

Тойға барсаң бұрын бар,

Бұрын барсаң орын бар.

***

Шақырусыз тойға барғанша,

Қазусыз көрге бар.

***

Тойға барсаң, тойып бар.

***

Елу жылда ел жаңа,

Жүз жылда қазан жаңа.

***

Заманына қарай амалы.

***

Заманына қарай заңы,

Тоғайына қарай аңы.

***

Заманы бірдің амалы бір.

***

Жасы құрдас, құрдас емес,

Заманы бір құрдас.

***

Мың «сіз-біз» ден

Бір шыж-мыж артық.

Nurasyl
mc.shaart_97@mail.ru
25-09-12 17:32
salt dastur turaly wygarma kaidan alsa bolady 3 bettik????
Қарлығаш
shota-55
24-09-12 09:50
Маған
өзбек,қырғыз , түрік немесе түркі тілдес халықтарының салт-дәстүрі керек болып отыр. Көмектесіңіздерші.
jibeka
jibeka_97_95
23-09-12 21:47
Magan turmys salt jyrlari haliktin omirinin wejiresi degen turala matin kerek komek berinderwi otinim

Орка
orik93_93@mail.ru
05-09-12 07:30
Беташар тоида неге жанадан тускен келынге-ж\\е куиеу жыгытке палауды ды жегызбеиды,,,,, осыган жауап тауып бере аласыздарма отыныш
Абат
abat_9_2@mail.ru
03-09-12 14:09
дене тарбиесинин пайда болуы кыскаша малимет керек кайдан табуга болады
aslan
27.asik@mail.ru
02-09-12 19:06
маган дал казир Тақырыбы:қазақтың салт-дәстүрі: 1. Кіріспе.2. Негізгі бөлім.3. Қорытынды
Айнаш
Ayapbergenova28@mail.ru
05-08-12 19:33
Қоржынға не салат шелдеханада? кім біледі толық мәтінің жазып берініші
назик
ufti-mufti@mail.ru
28-05-12 21:13
достар маған /тұрмыс салт жырлары-халықтың дәстүр бастауы / туралыф такырыпта шыгарма керек комектесип жибериндерши
Гульжайнар
gulok_97@mail.ru
28-05-12 19:10
Сәлеметсізбе маған 1 июнь балалар күніне жақсы сценарий тауып бере аласыздарма шамамен 15 нөмерге
Алия
aliya9606@mail.ru
04-04-12 18:03
«Жігіт түйе» (дәстүр). Құдалық, отау көтеру дәстүрінде қыз өсірген ата ана еңбегі де елеусіз қалмаған. Той үстінде күйеу жігіт енесіне «сүт ақы» сыйын ұсынса, атасына «жігіт түйе» деген сый әкеледі. Бұған міндетті түрде түйе («жігіт түйе» деген сөз осыдан шыққан), жағалы киім немесе қымбат бұйымдар, ер тұрман әкеледі. Атасы риза болған жағдайда қол жайып, батасын береді.
Алия
aliya9606@mail.ru
04-04-12 18:02
Белкөтеру-бұл тоқсанға келіп қалған қарияларға құрмет кқрсету үшін арнайы дайындалатын таған. Оны көршісі немесе жақын-жуық туыстары әзірлейді. Бұл тағам еттен, құрттан, айраннан, кеспеден дайындайды.
Гульнур
gulek--bm
24-03-12 14:48
салеметсиз бе?Маган казир казактын салт дастури туралы малимет керек еди...1.Кириспе 2.негизги болим 3.Корытындысы мен.....отиниш тауып беринизши
Мейрамбек
meroha@bk.ru
14-03-12 10:59
Асату туралы мағұлматтар барма достар босла meroha@bk.ru е майылына жибериниздерши!!
Karlygash
rakhat7805@mail.ru
13-03-12 06:42
http://koshpendi.com сайтта көп қазақтың салт-дәстүрлер, әдет-ғұрыптар. ырымдар жазылады
иса
isak-9010
12-03-12 23:43
салт дәстүрлердің суреттері керек
Күләш
zhaksylykovna.kulash@mail.ru
09-03-12 08:23
Сәлеметсіздерме,маған келіндер сайысына сценарий,салт-дәстүрге байланысты сұрақтар жауабымен,ситуациялық сұрақтар жауабымен керек еді,қандай сайттан алуға болады?
Гулдана
guldana_vko92
01-03-12 17:16
Өтейбойдақ Тілеуқабыұлының «Шипгерлік баян» дегені туралы кайдан тапсам болады
Батырхан
arkabaev
22-02-12 18:50
«Құйрық бауыр» (салт). «Құйрық бауыр жедің бе, құда болдым дедің бе» (мәтел). Бұл құдалық дәстүр рәсімі болғанмен ұлт салт дәстүрінде орны бөлек жай. Екі жақ келісіп құда болған жағдайда оларға «құйрық бауыр» арнаулы сый әкеледі. Әкелуші әйел «бауырдай жақын, құйрықтай тәтті болыңдар» деп тілек білдіреді. Одан барлық құдалар ауыз тиеді. Құйрық бауыр қазақ дәстүрінде құда болудың заңды белгісі құжат болып бекітілген.
Құдалық дәстүр және оған сәйкес әдет ғұрыптар әдетте әзіл қалжыңсыз, ойын сауықсыз өтпейтіндігі әркімге белгілі. Сондай ақ осы «Құйрық бауыр» салтында да қалжың өлеңдер мен қағытпалар да айтылмай қалмайды. Астана қаласында қостанайлық Сәмкен Омаров пен көкшетаулық Қуантай Әблмәжінұлының құдалығында «құйрық бауыр» ұсынғанда Қанапия қызы Орынбасар құдағи осы қазақы салттың ажарын мынадай өлеңмен өрнектей түсті. Осы құдаларға қарап, былай деп әндетті:
Құда, құда дейсің ау, әй,
Құйрық бауыр жейсің ау, әй,
Құйрық бауыр жемесең,
Несіне құда дейсің ау, әй.
Үлкен құда, бас құда,
Кіші құда, жас құда,
Құйрық бауыр әкелдім,
Ауызыңды аш, құда.
Үлкен құда ардақты ай,
Кіші құда салмақты ай,
Құйрық бауыр асатам,
Тістеп алма бармақты ай.
Үлкен құда әнекей ау
Кіші құда мінекей ау.
Құйрық бауыр асаттым,
Кәделерің кәнекей ау!
Әр елде, әр ауылда әр салт дәстүрдің осындай өзіндік әуендері мен ән жырлары да болған.

нурберген
nurik_097@inbox.ru
17-02-12 13:15
маган дал казир Тақырыбы:қазақтың салт-дәстүрі: 1. Кіріспе.2. Негізгі бөлім.3. Қорытынды
ииииии
janim-kz-97
15-02-12 15:00
. Қазақтың ұлттық ойындарының тәрбиелiк тұстары (аспектiлерi)
Ғалым М.Тәнекеев спорттағы ұлттық және ұлтаралық байланыстарға жете көңiл бөлiп, соның қырын ашуға көп еңбек сiңiрген ғалым. Спорттың ұлттық түрiнiң ұлтаралыққа ұласуын, оның мәнi мен мағынасына қарай талдауды үнемi алға тартып отырады.
Сан ғасырлар бойы талай өткелектен өтiп, дамып әрi жетiлiп бiздiң заманымызға дейiн жеткен ұлттық спорт түрлерiнiң мазмұны ұлттық болғанымен ол рухани тұрғыдан алғанда, барлық ұлтқа ортақ әрi ұлтаралық сипат алған. Бұдан шығатын қорытынды: барлық ұлттық спорт түрлерi келе-келе ұлтаралық сипат алады.
Бұл орайда ғалым кейбiр спорт тарихын зерттеушiлердiң "...әлемнiң әр аймағында өркениетке iлесушi қазiргi халықтардың ұлттық мәдениетiнiң сан-қырлы жиынтығы - олардың тарихи ерекшелiктерiн көрсетедi және мәдениеттi өзара үйлесiмдi байытудың алғы шарттарына қызмет етедi, оның қатарында дене мәдениетi де бар. Демек, жеке халықтардың дене тәрбиесi мен спорты әлемдегi басқа халықтардың дене тәрбиесiмен және спортымен бiте қайнасқан тығыз байланыста дамиды".
(М.Таникеев, Мир народного спорта, Алматы-1998, 99-бет).
Ұлттық спорттың басқа ұлттармен қарым-қатынас арқылы байытылып, ұлтаралық спортқа айналуы - бұл өмiрдiң заңдылығы. Себебi, сонау ықылым замандардан берi Батыс пен Шығыс, Евразия кеңiстiгi бiр-бiрiмен мидай араласып, өмiр қазанында бiрге қайнап келедi. Оған мысалды тарихтың өзi көлденең тартып отыр. Ол мысалдарды төрткүл әлемдi өмiр үшiн арпалысқан соғыстармен шайқап, ұлттарды мидай араластырған ертедегi Рим империясы, сол кездегi әлемдi тiтiреткен Көк түрiктер қағанаты, кешегi Шыңғыс ханның, өткен ғасырды I-шi және II-шi әлемдiк соғыстардан көруге болады. Бүгiнде айтылып жүрген әлемдiк жаңанданудың негiзi сонау ықылым замандардан бастау алатынын ешкiм де жоққа шығара алмайды. Басында әр халықтың өзiне тән спорт түрi уақыт өте келе, ұлтаралық реңктен байытыла түседi де, ұлтаралық спортқа айналады.
Ғалым осы орайда ұлттық спорт түрлерiнiң қалайша ұлтаралық сипат алғанын нақты мысалдармен дәлелдейдi.
Қазақтың ұлттық ойындарының бiрi - көкпар. Бұл ойын бүгiнде Қазақстанмен бiрге Орта Азиядағы басқа елдерге де ортақ ат спорты ойыны болып табылады. Көкпар революцияға дейiн де ұлтаралық ойын ретiнде қалыптасқан. Октябрь төңкерiсiне дейiн көкпар ойынына орыс шаруалары мен әскерилерi де қатысқан. Ал, кешегi Кеңес өкiметi кезiнде түрлi халықтық мерекелер бағдарламасына енгiзiлген. Ол ойын Шығыстың басқа елдерiнде де, атап айтқанда Иран, Ауғанстан, Түркияда дамыған.
Ат спортының тағы бiр түрi - аударыспақ та бүгiнде ұлтаралық ойынға айналған. Бұл ойын Қазақстанмен қатар Орта Азия елдерiнде кеңiнен тараған. Оны әр республика әртүрлi атайды. Атап айтқанда: огдарыш, агдарiш және т.б айтады.
Осындай ұлтаралық ат спортына айналған ойынның бiрi - қыз қуу. Бұл ойын да қанатын кеңге жайған. Ол спорт түрiмен Қазақстанмен қатар Қырғызстан, өзбекстан республикаларында айналысады. Ғалым қыз қуу спортының ұлтаралық спорт түрiне айналғанына нақты мысал келтiрген. Онда 1966 жылы ұлттық спорт түрлерiнен Алматы ипподромында өткен республикалық бiрiншiлiкте қыз қуудан орыс жiгiтi мен украин қызының республика чемпионы болғанын айтады.
(М.Таникеев, От байги до олимпиады, Алматы-1983, 194-бет).
Кеңес өкiметi кезiнде әйелдердi де ат спортымен айналысуға тарту мәселесi сөз болған. Қазақтың ұлы да, қызы да кешегi көшпелi өмiр сүрген кезде жастайынан ат спортымен шұғылданған. өйткенi, оған күнделiктi өмiрдiң өзi мәжбүрлеген едi. Мал шаруашылығымен айналысатын халықты ат спортынсыз көзге елестету мүмкiн емес. Келе-келе қазақтың ұлттық ойыны қыз қуудың жаңа бiр түрiн қырғыз ағайындар ойлап тапты. Ол ойын түрi - қыз жарыс деп аталады. Бұл спорт түрi қазiргi кезде Қазақстан мен Орта Азияның басқа да республикаларында дамып келедi. Оны ғалым да жiтi байқаған.
Спорт ұлттарды жақындастыратын және олардың дене мәдениетiн байыта түсетiн басты құрал. Ұлттық спорт түрлерi өзiнiң одан әрi даму барысында ұлтаралық спортқа айналғанымен, айналып келгенде, бәрiбiр ұлттық спорт болып қала бередi.
Дене тәрбиесi мен спортты дамытудағы оның көптеген тұстарында бәрiбiр ұлттық бояу айшықталып тұрады. Мысалы, бәйге, көкпар, теңге алу, қыз қуу, тоғызқұмалақ және т.б. ойындардан сандаған ғасырлар бойы көшпелi өмiр кешiп, мал шаруашылығымен айналысқан халыққа ғана тән реңктер айқын байқалады. Ұлтаралық спортқа айналғанда, оның мәнi мен мазмұны да, әдiс-тәсiлдерi де байыған үстiне байи түседi.
Қоғамның өмiрiндегi түрлi құбылыстар сияқты дене тәрбиесi мен спорттағы ұлттық ерекшелiк ұлттардың бiр-бiрiмен тығыз байланыстағы даму жолынан өте келе, жалпы адамзаттық, әлеуметтiк және ұлттық араластықпен үйлесiп, ұлтаралық сипат алады. Бұл жерде ұлттықтың жалпы адамзаттыққа айналуы ұғымды кеңейтiп, оның мазмұнын барынша тереңдетiп байыта түспекшi.
Ұлттық сипаттағы жалпыадамзаттық ұғымы қоғам дамуындағы түсiнiстiк пен айқындылыққа жол ашады. әрбiр ұлт өзiнiң сан ғасырлар бойғы нақты тарихи әлеуметтiк және жалпыадамзаттық даму жолында өз ұлтының әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерiн өмiрге әкеледi. Оның iшiнде спорттың да қамтылатыны белгiлi. Ұлттық спорт сол ұлт өкiлдерiнiң өзiндiк ұлттық ерекшелiгiн қалыптастырады. Атап айтқанда, адамның өмiрге деген нақты ұстанымы мен көзқарасын, нанымы мен сенiмiн қалыптастыруда ұлттық спорттың рөлi ерекше. Ұлт өмiрiнiң ерекшелiгiн дене тәрбиесi мен спортынан, рухани-мәдени өсу деңгейiнен және педагогикалық тәлiм-тәрбие ерекшелiктерiнен байқауға болады. Ұлттық спорт таным халықтық педагогикамен терең ұштасып жатқан ғылым. Сол ғылымға сүйенер болсақ, дене мәдениетi мен ұлттық спорт сол ұлттың тарихи қалыптасқан нақты ортасына байланысты қамшы өрiмiндей өрiлiп отырылады. Мұнан шығатын қорытынды: ұлттық спорт пен дене тәрбиесiн бiрыңғай жеке құбылыс ретiнде алып қарауға болмайды, оны сол ұлттың өкiлдерiне ортақ құбылыстар жиынтығы ретiнде қарастырған ләзiм.
Әйтсе де, ұлттық спорт түрлерi өзiнiң қазiргi даму сатысында ұлтаралықты бойына қанша сiңiргенiмен бәрiбiр ұлттық спорт түрi болып қала бередi. Ұлттық спорт арқылы сол ұлттың ұлтаралық қарым-қатынас танымын, өмiр сүру деңгейiн, дүниеге көзқарасын, мәдени дамуын, мәдени-рухани байланысын және басқа факторларды алға тарта алады.
Ғалымның өз пiкiрiне сүйенер болсақ, "жалпыадамзаттық және әлеуметтiк нақты-тарихи формада қалыптасқан ұлт сол халықтың арнайы ұлттық ерекшелiктерiн бойына сiңiре отырып, жеке тұлғалардың тарихи танымын қалыптастыруға қызмет етедi. Ұлт осындай ерекшелiктерiмен дене тәрбиесiн, дене мәдениетiн, халықтық спорт пен ойын түрлерiн, оның ұйымдастырушылығы мен әдiстемелiк негiзiн, талғамдық деңгейi мен тәрбиелiк мән-мағынасын айқындайды.
(Таникеев М. Теория и практика взаимовлияния национальных и интернациональных факторов в развитии физического воспитания и спорта в Казахстане, Алматы, 1998 г., 93-бет).
Әр ұлттың дене тәрбиесiнiң қалыптасуына сонымен қатар табиғи, ауарайылық-географиялық, өндiрiстiк және тағы да басқа факторлар, сонымен қатар ұлттық ерекшелiгiне сай факторлар айтарлықтай ықпал етедi. Мұндай салт-дәстүр шешушi рөл атқарады. Ғалым оған өзiнiң көп жылғы зерттеулерiнде көз жеткiзген. Зерттеу қорытындысы бойынша салт-дәстүр неғұрлым күштi болса, ұлттық ерекшелiк көрiнiсi соғұрлым күштi әрi айқын болады деп тұжырымдаған. Оған нақты мысал ретiнде ұлттық ерекшелiгi айқын да анық ат спортын алға тартады.
Қоғамдық өмiрдегi ұлттық ерекшелiк адамдардың барлық қызмет түрi мен саласын түгелдей қамтиды. Ғалымның пiкiрiнше, дене тәрбиесiнде, спорт пен дене мәдениетiн қалыптастыруда, әсiресе, Шығыс халықтарында ұлттық ерекшелiк өте айқын аңғарылады. Яғни, дене тәрбиесi мен спорттың шынайы ұлттық өнермен, дәстүрлi музыкалық аспаптармен қоса өрiлетiнiнен байқалады. Ғалым бұл пiкiрге өз тарапынан жүргiзiлген нақты әлеуметтiк зерттеу жүргiзу қорытындысы арқылы келген.
Қазақ баланы бастан өлең-жырмен әлдилеп өсiрген. Бала дүниеге келгеннен кейiн шiлдехана тойы өткiзiлiп, баланы қырқынан шыққанша күн сайын тұзды суға шомылдырып, аяқ-қолын созып денесiн маймен сылап отырған. Демек, баланың белi бесiктен шықпай жатып, дене жаттығуларын жасататын болған. Бұл ұлтымыздың табиғаты қатал жердегi көшпелi тiрлiкке баланы ерте бастан дайындау үрдiсi екендiгiн баса айтқан жөн.
Бала тәрбиесiне аса қатты көңiл бөлген халқымыз бала бiр аптаға толғанда беiк тойын өткiзiп, бесiкке салған. Оның аты айтып тұрғандай, той түрiнде өткiзiлген. Бұл дәстүр қазiрге дейiн жалғасып келедi. Мұнда түрлi спорттық ойындар, палуандардың белдесуi мен салым, көкпар ойындары ұйымдастырылып, ақындар айтысы өткiзiлетiн болған.
Одан соң арада қырық күн өткенде ит көйлек тойы өтедi. Онда ауылдың барлық әйелдерi мен балалары жиналып, өздерiнше тойлайтын болған. Онда баланың ит көйлегi шешiлiп, иттiң басына кигiзiлiп, ол иттi қуып жеткен балаға сыйлық берiлген. Мұның өзiнен балаларды жылдамдық пен жүйрiктiкке тәрбиелеу үрдiсiнiң ұлттық нышаны байқалады.
Бала аяғын тәй-тәй баса бастағанда, тұсау кесер тойы өткiзiледi. Тұсауды сол ауылдың көпке сыйлы әрi атақты адамы кесетiн болған. Бұл жерде ер баланы ер кiсi, қыз баланы сол елге танымал әрi беделдi әйел кiсi кесетiн дәстүр қалыптасқан. Ол ырым сол тұсау кескен кiсiдей өз ортасына сыйлы әрi ардақ тұтар азамат болсын деген тiлекпен ұштасып жатады.
Бала үш жасқа келгенде сүндет той өткiiледi. Бұл бала өмiрiндегi тойлардың нағыз есте қаларлық тойы. Мұнда ұлттық ойындармен қатар ақын-жыраулар сайысы, балалар жарысы, күрес, қатын күрес сияқты ойындарды өткiзуге жете көңiл бөлiнедi. Сүндет тойда балаға ерекше жабу жабылып, ашамай салынған тай тарту етiледi. Сол кезден бастап бала ат спортына бейiмделе бастайды. Ол туралы қазақтың ұлттық спортын зерттеушiлер пiкiрi ден қоярлық.
Спорт тарихын зерттеушi орыс ғалымы А.Смирнов: "Бала жөргектен шығысымен аттың құлағында ойнауға үйретiледi" деп жазса, А.Добромыслов: "Қазақ балалары сәби кезiнен атқа мiнудi үйрене бастайды" деп жазады.
Этнографиялық зерттеулерге ден қояр болсақ, қазақ өз баласын ат спортына ерте бастан үйретiп, ерте бастан дайындайды. Үлкендердiң көмегiмен бала биiктiктен қорықпауға үйренедi, ердiң басынан ұстап атқа мықты отыруды меңгередi, аттың басын бұрып, қалаған жағына қарай жүргiзудi үйренедi. Бала мiнетiн тай бала дүниеге келгенде туғаннан құлыншақтан еншiленiп қойылатын болған. Ол туралы спорт зерттеушiлерi де айтып кеткен. Оны ғалым да өз еңбектерiнде алға тартады.
(М.Таникеев, Мир народного спорта, Алматы-1998, 193-бет).
Қазақ ер балалармен бiрге қыз балаларды да атқа отырып шабуға ерте бастан үйреткен. Балалардың атқа салатын ерi ашамай деп аталған. Ол ердiң алдыңғы басы болмайды. Халқымыз ежелден баланы жастайынан атқа отырумен үйретумен бiрге, оның өмiрiнiң негiзгi бөлiгi жер бетiнде өтетiнiн де естен шығармаған. Соған орай, баланың дене жаттығуларымен бiрге оны жан-жақты жетiлдiру үшiн түрлi ойындар мен жаңылтпаштар, тақпақтар айтуға үйретiп, ән мен жырға баулыған. Ол ойындар қатарында қыздарға арналған ұлттық "Үйшiк-үйшiк", "Ұшты-ұшты", ер балаларға арналған "Жалақ", "Асық" (асық шиыру, қанталапай), "Жаңылтпаш" ойындарын атауға болады.
Ұлттық ойындардың өзiндiк ерекшелiктерiн саралап талдай келе, ғалым балаларға арналған ойындардың олардың жасы өскен сайын күрделене түсетiндiгiн айтады. Мысалы, бала бес жасқа толған соң атқа өзi мiнiп, өзi ат басын бұра алатын болған. Осылайша үй тiрлiгiн атқаруда ата-анасына көмектескен, Ойынға негiзделген дене жаттығулары баланың болашақта шымыр да шыныққан азамат болып қалыптасуына, ақыл-ойының жақсы жетiлуiне көп көмегiн тигiзген. Қазақтың ұлттық ойындары мен дене жаттығуларының баланың жақсы жетiлiп өсуiнде аса маңызды рөл атқарған.
ғалия
galiya_12.26@mail.ru
13-02-12 18:58
отбасылық сайыс салт-дәстүрге байланысты керек
Қуатбеков Шеризат Ниеталыұлы
sheri_nur
29-01-12 14:29
. Қазақтың ұлттық ойындарының тәрбиелiк тұстары (аспектiлерi)
Ғалым М.Тәнекеев спорттағы ұлттық және ұлтаралық байланыстарға жете көңiл бөлiп, соның қырын ашуға көп еңбек сiңiрген ғалым. Спорттың ұлттық түрiнiң ұлтаралыққа ұласуын, оның мәнi мен мағынасына қарай талдауды үнемi алға тартып отырады.
Сан ғасырлар бойы талай өткелектен өтiп, дамып әрi жетiлiп бiздiң заманымызға дейiн жеткен ұлттық спорт түрлерiнiң мазмұны ұлттық болғанымен ол рухани тұрғыдан алғанда, барлық ұлтқа ортақ әрi ұлтаралық сипат алған. Бұдан шығатын қорытынды: барлық ұлттық спорт түрлерi келе-келе ұлтаралық сипат алады.
Бұл орайда ғалым кейбiр спорт тарихын зерттеушiлердiң "...әлемнiң әр аймағында өркениетке iлесушi қазiргi халықтардың ұлттық мәдениетiнiң сан-қырлы жиынтығы - олардың тарихи ерекшелiктерiн көрсетедi және мәдениеттi өзара үйлесiмдi байытудың алғы шарттарына қызмет етедi, оның қатарында дене мәдениетi де бар. Демек, жеке халықтардың дене тәрбиесi мен спорты әлемдегi басқа халықтардың дене тәрбиесiмен және спортымен бiте қайнасқан тығыз байланыста дамиды".
(М.Таникеев, Мир народного спорта, Алматы-1998, 99-бет).
Ұлттық спорттың басқа ұлттармен қарым-қатынас арқылы байытылып, ұлтаралық спортқа айналуы - бұл өмiрдiң заңдылығы. Себебi, сонау ықылым замандардан берi Батыс пен Шығыс, Евразия кеңiстiгi бiр-бiрiмен мидай араласып, өмiр қазанында бiрге қайнап келедi. Оған мысалды тарихтың өзi көлденең тартып отыр. Ол мысалдарды төрткүл әлемдi өмiр үшiн арпалысқан соғыстармен шайқап, ұлттарды мидай араластырған ертедегi Рим империясы, сол кездегi әлемдi тiтiреткен Көк түрiктер қағанаты, кешегi Шыңғыс ханның, өткен ғасырды I-шi және II-шi әлемдiк соғыстардан көруге болады. Бүгiнде айтылып жүрген әлемдiк жаңанданудың негiзi сонау ықылым замандардан бастау алатынын ешкiм де жоққа шығара алмайды. Басында әр халықтың өзiне тән спорт түрi уақыт өте келе, ұлтаралық реңктен байытыла түседi де, ұлтаралық спортқа айналады.
Ғалым осы орайда ұлттық спорт түрлерiнiң қалайша ұлтаралық сипат алғанын нақты мысалдармен дәлелдейдi.
Қазақтың ұлттық ойындарының бiрi - көкпар. Бұл ойын бүгiнде Қазақстанмен бiрге Орта Азиядағы басқа елдерге де ортақ ат спорты ойыны болып табылады. Көкпар революцияға дейiн де ұлтаралық ойын ретiнде қалыптасқан. Октябрь төңкерiсiне дейiн көкпар ойынына орыс шаруалары мен әскерилерi де қатысқан. Ал, кешегi Кеңес өкiметi кезiнде түрлi халықтық мерекелер бағдарламасына енгiзiлген. Ол ойын Шығыстың басқа елдерiнде де, атап айтқанда Иран, Ауғанстан, Түркияда дамыған.
Ат спортының тағы бiр түрi - аударыспақ та бүгiнде ұлтаралық ойынға айналған. Бұл ойын Қазақстанмен қатар Орта Азия елдерiнде кеңiнен тараған. Оны әр республика әртүрлi атайды. Атап айтқанда: огдарыш, агдарiш және т.б айтады.
Осындай ұлтаралық ат спортына айналған ойынның бiрi - қыз қуу. Бұл ойын да қанатын кеңге жайған. Ол спорт түрiмен Қазақстанмен қатар Қырғызстан, өзбекстан республикаларында айналысады. Ғалым қыз қуу спортының ұлтаралық спорт түрiне айналғанына нақты мысал келтiрген. Онда 1966 жылы ұлттық спорт түрлерiнен Алматы ипподромында өткен республикалық бiрiншiлiкте қыз қуудан орыс жiгiтi мен украин қызының республика чемпионы болғанын айтады.
(М.Таникеев, От байги до олимпиады, Алматы-1983, 194-бет).
Кеңес өкiметi кезiнде әйелдердi де ат спортымен айналысуға тарту мәселесi сөз болған. Қазақтың ұлы да, қызы да кешегi көшпелi өмiр сүрген кезде жастайынан ат спортымен шұғылданған. өйткенi, оған күнделiктi өмiрдiң өзi мәжбүрлеген едi. Мал шаруашылығымен айналысатын халықты ат спортынсыз көзге елестету мүмкiн емес. Келе-келе қазақтың ұлттық ойыны қыз қуудың жаңа бiр түрiн қырғыз ағайындар ойлап тапты. Ол ойын түрi - қыз жарыс деп аталады. Бұл спорт түрi қазiргi кезде Қазақстан мен Орта Азияның басқа да республикаларында дамып келедi. Оны ғалым да жiтi байқаған.
Спорт ұлттарды жақындастыратын және олардың дене мәдениетiн байыта түсетiн басты құрал. Ұлттық спорт түрлерi өзiнiң одан әрi даму барысында ұлтаралық спортқа айналғанымен, айналып келгенде, бәрiбiр ұлттық спорт болып қала бередi.
Дене тәрбиесi мен спортты дамытудағы оның көптеген тұстарында бәрiбiр ұлттық бояу айшықталып тұрады. Мысалы, бәйге, көкпар, теңге алу, қыз қуу, тоғызқұмалақ және т.б. ойындардан сандаған ғасырлар бойы көшпелi өмiр кешiп, мал шаруашылығымен айналысқан халыққа ғана тән реңктер айқын байқалады. Ұлтаралық спортқа айналғанда, оның мәнi мен мазмұны да, әдiс-тәсiлдерi де байыған үстiне байи түседi.
Қоғамның өмiрiндегi түрлi құбылыстар сияқты дене тәрбиесi мен спорттағы ұлттық ерекшелiк ұлттардың бiр-бiрiмен тығыз байланыстағы даму жолынан өте келе, жалпы адамзаттық, әлеуметтiк және ұлттық араластықпен үйлесiп, ұлтаралық сипат алады. Бұл жерде ұлттықтың жалпы адамзаттыққа айналуы ұғымды кеңейтiп, оның мазмұнын барынша тереңдетiп байыта түспекшi.
Ұлттық сипаттағы жалпыадамзаттық ұғымы қоғам дамуындағы түсiнiстiк пен айқындылыққа жол ашады. әрбiр ұлт өзiнiң сан ғасырлар бойғы нақты тарихи әлеуметтiк және жалпыадамзаттық даму жолында өз ұлтының әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерiн өмiрге әкеледi. Оның iшiнде спорттың да қамтылатыны белгiлi. Ұлттық спорт сол ұлт өкiлдерiнiң өзiндiк ұлттық ерекшелiгiн қалыптастырады. Атап айтқанда, адамның өмiрге деген нақты ұстанымы мен көзқарасын, нанымы мен сенiмiн қалыптастыруда ұлттық спорттың рөлi ерекше. Ұлт өмiрiнiң ерекшелiгiн дене тәрбиесi мен спортынан, рухани-мәдени өсу деңгейiнен және педагогикалық тәлiм-тәрбие ерекшелiктерiнен байқауға болады. Ұлттық спорт таным халықтық педагогикамен терең ұштасып жатқан ғылым. Сол ғылымға сүйенер болсақ, дене мәдениетi мен ұлттық спорт сол ұлттың тарихи қалыптасқан нақты ортасына байланысты қамшы өрiмiндей өрiлiп отырылады. Мұнан шығатын қорытынды: ұлттық спорт пен дене тәрбиесiн бiрыңғай жеке құбылыс ретiнде алып қарауға болмайды, оны сол ұлттың өкiлдерiне ортақ құбылыстар жиынтығы ретiнде қарастырған ләзiм.
Әйтсе де, ұлттық спорт түрлерi өзiнiң қазiргi даму сатысында ұлтаралықты бойына қанша сiңiргенiмен бәрiбiр ұлттық спорт түрi болып қала бередi. Ұлттық спорт арқылы сол ұлттың ұлтаралық қарым-қатынас танымын, өмiр сүру деңгейiн, дүниеге көзқарасын, мәдени дамуын, мәдени-рухани байланысын және басқа факторларды алға тарта алады.
Ғалымның өз пiкiрiне сүйенер болсақ, "жалпыадамзаттық және әлеуметтiк нақты-тарихи формада қалыптасқан ұлт сол халықтың арнайы ұлттық ерекшелiктерiн бойына сiңiре отырып, жеке тұлғалардың тарихи танымын қалыптастыруға қызмет етедi. Ұлт осындай ерекшелiктерiмен дене тәрбиесiн, дене мәдениетiн, халықтық спорт пен ойын түрлерiн, оның ұйымдастырушылығы мен әдiстемелiк негiзiн, талғамдық деңгейi мен тәрбиелiк мән-мағынасын айқындайды.
(Таникеев М. Теория и практика взаимовлияния национальных и интернациональных факторов в развитии физического воспитания и спорта в Казахстане, Алматы, 1998 г., 93-бет).
Әр ұлттың дене тәрбиесiнiң қалыптасуына сонымен қатар табиғи, ауарайылық-географиялық, өндiрiстiк және тағы да басқа факторлар, сонымен қатар ұлттық ерекшелiгiне сай факторлар айтарлықтай ықпал етедi. Мұндай салт-дәстүр шешушi рөл атқарады. Ғалым оған өзiнiң көп жылғы зерттеулерiнде көз жеткiзген. Зерттеу қорытындысы бойынша салт-дәстүр неғұрлым күштi болса, ұлттық ерекшелiк көрiнiсi соғұрлым күштi әрi айқын болады деп тұжырымдаған. Оған нақты мысал ретiнде ұлттық ерекшелiгi айқын да анық ат спортын алға тартады.
Қоғамдық өмiрдегi ұлттық ерекшелiк адамдардың барлық қызмет түрi мен саласын түгелдей қамтиды. Ғалымның пiкiрiнше, дене тәрбиесiнде, спорт пен дене мәдениетiн қалыптастыруда, әсiресе, Шығыс халықтарында ұлттық ерекшелiк өте айқын аңғарылады. Яғни, дене тәрбиесi мен спорттың шынайы ұлттық өнермен, дәстүрлi музыкалық аспаптармен қоса өрiлетiнiнен байқалады. Ғалым бұл пiкiрге өз тарапынан жүргiзiлген нақты әлеуметтiк зерттеу жүргiзу қорытындысы арқылы келген.
Қазақ баланы бастан өлең-жырмен әлдилеп өсiрген. Бала дүниеге келгеннен кейiн шiлдехана тойы өткiзiлiп, баланы қырқынан шыққанша күн сайын тұзды суға шомылдырып, аяқ-қолын созып денесiн маймен сылап отырған. Демек, баланың белi бесiктен шықпай жатып, дене жаттығуларын жасататын болған. Бұл ұлтымыздың табиғаты қатал жердегi көшпелi тiрлiкке баланы ерте бастан дайындау үрдiсi екендiгiн баса айтқан жөн.
Бала тәрбиесiне аса қатты көңiл бөлген халқымыз бала бiр аптаға толғанда беiк тойын өткiзiп, бесiкке салған. Оның аты айтып тұрғандай, той түрiнде өткiзiлген. Бұл дәстүр қазiрге дейiн жалғасып келедi. Мұнда түрлi спорттық ойындар, палуандардың белдесуi мен салым, көкпар ойындары ұйымдастырылып, ақындар айтысы өткiзiлетiн болған.
Одан соң арада қырық күн өткенде ит көйлек тойы өтедi. Онда ауылдың барлық әйелдерi мен балалары жиналып, өздерiнше тойлайтын болған. Онда баланың ит көйлегi шешiлiп, иттiң басына кигiзiлiп, ол иттi қуып жеткен балаға сыйлық берiлген. Мұның өзiнен балаларды жылдамдық пен жүйрiктiкке тәрбиелеу үрдiсiнiң ұлттық нышаны байқалады.
Бала аяғын тәй-тәй баса бастағанда, тұсау кесер тойы өткiзiледi. Тұсауды сол ауылдың көпке сыйлы әрi атақты адамы кесетiн болған. Бұл жерде ер баланы ер кiсi, қыз баланы сол елге танымал әрi беделдi әйел кiсi кесетiн дәстүр қалыптасқан. Ол ырым сол тұсау кескен кiсiдей өз ортасына сыйлы әрi ардақ тұтар азамат болсын деген тiлекпен ұштасып жатады.
Бала үш жасқа келгенде сүндет той өткiiледi. Бұл бала өмiрiндегi тойлардың нағыз есте қаларлық тойы. Мұнда ұлттық ойындармен қатар ақын-жыраулар сайысы, балалар жарысы, күрес, қатын күрес сияқты ойындарды өткiзуге жете көңiл бөлiнедi. Сүндет тойда балаға ерекше жабу жабылып, ашамай салынған тай тарту етiледi. Сол кезден бастап бала ат спортына бейiмделе бастайды. Ол туралы қазақтың ұлттық спортын зерттеушiлер пiкiрi ден қоярлық.
Спорт тарихын зерттеушi орыс ғалымы А.Смирнов: "Бала жөргектен шығысымен аттың құлағында ойнауға үйретiледi" деп жазса, А.Добромыслов: "Қазақ балалары сәби кезiнен атқа мiнудi үйрене бастайды" деп жазады.
Этнографиялық зерттеулерге ден қояр болсақ, қазақ өз баласын ат спортына ерте бастан үйретiп, ерте бастан дайындайды. Үлкендердiң көмегiмен бала биiктiктен қорықпауға үйренедi, ердiң басынан ұстап атқа мықты отыруды меңгередi, аттың басын бұрып, қалаған жағына қарай жүргiзудi үйренедi. Бала мiнетiн тай бала дүниеге келгенде туғаннан құлыншақтан еншiленiп қойылатын болған. Ол туралы спорт зерттеушiлерi де айтып кеткен. Оны ғалым да өз еңбектерiнде алға тартады.
(М.Таникеев, Мир народного спорта, Алматы-1998, 193-бет).
Қазақ ер балалармен бiрге қыз балаларды да атқа отырып шабуға ерте бастан үйреткен. Балалардың атқа салатын ерi ашамай деп аталған. Ол ердiң алдыңғы басы болмайды. Халқымыз ежелден баланы жастайынан атқа отырумен үйретумен бiрге, оның өмiрiнiң негiзгi бөлiгi жер бетiнде өтетiнiн де естен шығармаған. Соған орай, баланың дене жаттығуларымен бiрге оны жан-жақты жетiлдiру үшiн түрлi ойындар мен жаңылтпаштар, тақпақтар айтуға үйретiп, ән мен жырға баулыған. Ол ойындар қатарында қыздарға арналған ұлттық "Үйшiк-үйшiк", "Ұшты-ұшты", ер балаларға арналған "Жалақ", "Асық" (асық шиыру, қанталапай), "Жаңылтпаш" ойындарын атауға болады.
Ұлттық ойындардың өзiндiк ерекшелiктерiн саралап талдай келе, ғалым балаларға арналған ойындардың олардың жасы өскен сайын күрделене түсетiндiгiн айтады. Мысалы, бала бес жасқа толған соң атқа өзi мiнiп, өзi ат басын бұра алатын болған. Осылайша үй тiрлiгiн атқаруда ата-анасына көмектескен, Ойынға негiзделген дене жаттығулары баланың болашақта шымыр да шыныққан азамат болып қалыптасуына, ақыл-ойының жақсы жетiлуiне көп көмегiн тигiзген. Қазақтың ұлттық ойындары мен дене жаттығуларының баланың жақсы жетiлiп өсуiнде аса маңызды рөл атқарған.


Қуатбеков Шеризат Ниеталыұлы
sheri_nur
29-01-12 14:22
«Қазақ – 25 ғасырлық тарихы бар халық» (Газет бетінен) Бұл пікірдің негізінде де шындық бар сияқты. Егер тарихшы қауым Қазақ халқының төл тарихын Қазақ хандығы құрылып, қазақ деген халық қалыптаса бастаған 15- ғасырдан емес, сол халықтың халық болып қалыптасуына этностық негіз, іргетас болып қаланған осы өлкеде бұрыннан жасасып келе жатқан, тарих сахнасына б.з.д. ІІІ-ІІ ғасырларда шыққан Сақ, Ғұн, Үйсін, Қаңлы, Қыпшақ, Арғын, Алшын, т.б. көне тайпалардың тарихынан бастаса, шынында да қазақ 25 ғасырлық тарихқа ие болған болар еді. Пікір айтушының уәжі осы.63.(Әбдуәли Хайдар. Қазақ қандай халық. Алматы 2008.65-бет).
Жиырма бес ғасырдан кейін, Дүние жүзілік Құрылтайында, 1992 жылы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев былай деді: «Қазақ ұлтының бүгінге дейінгі қат-қабат тарихының басты мазмұны – азаттық үшін күреске сайып келеді. Елдік пен бостандық жолындағы күресіміздің байырғы скип, ғұн, оғыз, сақ, үйсін, қаңлы, қыпшақ замандарынан ... сан ғасырлық шежіресі бар... Абылай, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Есет, Қарасай, Жәнібек, Олжабай, Райымбектер Қорған болған есіл өлке».64(М.Т.Тәнекеев., А.Құралбекұлы.Қазақ эпостарындағы халық ойындары. Журнал. Теория и методика физической культуры.№1.2000. 75-77 б.) Мәселен, 14 ғасырдың соңғы жылдарында туып, Әз Жәнібек қазақ хандығын құрмастан бұрын қазақ даласын аралаған шипагер ғалым Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы «Шипгерлік баянында» біресе Омбыда, біресе Жезқазғанда, біресе Есіл, Нұрада, біресе Торғайда, біресе Шал-көде мен Жаркентте, тағы басқа жерлерде, былайша айтқанда, қазіргі қазақ даласының бәрінде болып, науқастарды емдеп, жұғымтал сырқаттармен күреседі. Сонда ол бәлен ұлыс, түген ұлыста болдым демейді, қазақ ортасында жүрдім дейді. Әз Жәнібек хан ордада жасалған тұтқиыл шабуылда жазым болғанда да, ол кітабын тақыр тұлыбына салып алып, мекеніне, өз қазағына тартып отырады. Неге десеңіз, ол ханның шипагері емес, қазақтың шипагері. Мұнан қазақ ханы деген хандық болмаған кезде де қазақ елінің, этникалық бірліктің әлдеқашан қалыптасып болғаны айқын көрінеді. Мұндай халық, қарасты ханы болмаса да, этникалық қалпын сақтай береді. Мәселен, Ресей 300 жыл отарласа да, бүгінгі қазақтың ештеңесі құрымаған сияқты. «Шипагерлік баяны» кітабының ғылымилық өрісіне қатысты өзімізді таңдандырған кейбір мәселелерді атап көрсетпеске болмайды.
Көріп отырсыздар, ғалым Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы адамның өзінің материалдық денесіндегі он түрлі материалдық қозғалыстың бірлігі, оның қазығы алты тұғыр, яғни жаратылыстық орта, олар толассыз бір-біріне орын беріп, бірі біріне айналуда дейді. Былайша айтқанда, ғалым адамның өзін қарама-қарсылықтың бұл бірлігін қазақтың өз тұрмыс салт-санасындағы айтыс өнеріне, айтысқан әріптестеріне теңей отырып түсіндіруі тіпті қызық. Тіршілікті бұлайша материалистік жолмен түсіндіруі ғылым дүниесіне 1870-жылғы Энгельстің «Анти-диурнигінен» белгілі. Біздің таңдандырған нәрсе: қараүзген шипагер мұны одан 400 жыл бұрын қолданған. Енді бірі - шешек вакцинасы. «Шешек ел басына торғай қаққан тарыдай қырғын салған бір жылы» , ел қамы үшін күндіз күлкі, түнде ұйқыдан айырылған шипагер жар құлағы жастыққа тимей, тәжірибиеден тәжірибені жасап жасап жүріп, ақыры шешек суын табады. Табу жолы аса қарапайым: «Баланың шешек іріңін алып тананың шап терісін тіліп, қан шыққан соң жағады. Бір жұмадан соң, жұдырықтай болып томпиады. Томпақты жарып, қамсек қурай қуысымен бүйрек қабына құйып, күн тимейтін салқын орынға қойып, ағашты қаламдай үшкірлеп, шешек баланың білегіне жағып, жаққан жерді инемен сызып қойса болғаны», - дейді.
Қазіргі медицина бұл ғылымның атасы ағылшын шипагері Эдуард Женнер ол 1796-жылы тұңғыш рет шешекке қарсы вакцина егіп, шешек бір шықққан адамға шықпайтынын дәлелдейді дейді. Бізді таңдандырған нәрсе: қараүзген шипагер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы шешекке қарсы бұл вакцинаны Эдуард Женнерден 350 жыл бұрын табады. 65.(Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы. Шипагерлік баян. Алматы. «Жалын».1996 18-20б). 19-ғасырға дейін сауаттылық қазақтың қарапайым қалың халқына жат делініп кесе, қалайша 15-ғасырда Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы ғұлама ғалым, қараүзген шипагер шығып, қазақты қойып әлемде сирек кездесетін ғылымнамалық ұлы еңбек «Шипагерлік баянды» жазды. Тек шипагерлік жағынан емес, ол халқымыздың тіл, мәдениет, тарих философия, психология, астрономия, этнография, география, этика, мораль тағы басқа жақтарынан да қыруар мәліметтер береді. Барлық айтылған деректер ғылымның, медицина, дене тәрбиесінің дамуына да байланысты айтылады.
Бiзге дейiн, шежiрелер мен жыр-дастандарда, аңыз әңгiмелер мен дене тәрбиесi жаттығуларының ғасырдан ғасырларға iлесiп, жетiлiп дамып, бiздiң заманымызға дейiн жеткенiне көз жеткiземiз. Ғалым М.Тәнекеев бұл орайда денешынықтырудың Орта Азия халықтарының Қытай, Индия, Иран, Сiбiр, Шығыс Европа мен Жерорта теңiзi аймағын мекендеген халықтармен өзара мәдени және сауда байланысы арқылы өрбiгенiн ғылыми тұрғыда дәлелдеген.
Адамзат тарихында сонау есте жоқ ескi замандардан берi адаммен бiрге біте қайнасып келе жатқан дене тәрбиесi мен спорттың әсерi зор. Дене шынықтыру адамды жан-жақты дайындауда ықылым замандардан берi шешушi рөл атқарып келген. Дене тәрбиесi мен спорттық ойындар адамның дене күшiнiң жетiлуiне және ақыл-ойының кемелденiп қалыптасуына ықпал ететiн әрбiр ұлттың этнопедагогикалық тәрбиесiнiң бастауы болып табылады. М.Тәнекеев мұны ғылыми тұрғыда дәлелдеп, үнемi алға тартып отырған.
М.Тәнекеевтiң еңбектерiнде Қазақстан, Сiбiр, Алтай, Повольже, Европаның оңтүстiгiн, сонымен қатар көне дүниенiң өркениеттi елдерi болып саналатын Ассирия, Мидия, Грек және Рим қамтитын ұлан-ғайыр территорияда дене мәдениетiнiң, дене тәрбие саласында әрқилы қарым-қатынастар ауыз түйiстес болғандығы жөнiнде деректер келтiрiледi.
Профессор М.Тәнекеев зерттеу жұмысында «Соңғы ғылыми деректерге қарағанда қазір денешынықтыру жаттығулары мен ойындарының шығу тегін Қазақстан териториясымен байланыстырады. 1964 жылы Қазастан Республикасы ғылым Академиясының экспедициясы Бурабай көлінің жанынан қазба жұмыстарын жүргізу кезінде жылқының жіліншек сүйегінен қос коньки тапты . Коньки б.э.д. 12-13 ғ.ғ даталайды » 66.Тәнекеев М.Т. Қазақстандағы дене шынықтыру және спорт тарихы / Алматы, 2002. – 134 бет.Осы тарихи мәліметтердің барлығы негізін өзара ықпал ету мен өзара баю процесін құрайтын құбылыстың, дене тәрбиесі мен дене шынықтыру саласындағы байырғы қатынастың бар екенін дәлейді.
М.Тәнекеевтің тарихи әлеуметтiк-педагогикалық көзқарасының қалыптасуына дене шынықтыру және спорт тарихын жете зерттеудiң айтарлықтай ықпалы болғаны белгiлi. Өйткенi, денешынықтыру адамзатпен бiрге жалғасып келе жатқан ежелгi мәдениет түрi болып табылады. Сонау есте жоқ ескi замандардан берi адамдар денешынықтырумен бiте қайнасып, өмiрдiң қиыншылықтарына бiрлесе төтеп берiп, соңынан ұрпақ өрбiтiп келген.
М.Тәнекеев былай деп жазады: «Орта Азия мен Қазақстан ертедегi мәдениет ошақтары атанған елдерге жатады. Дене шынықтырудың да көне тарихы осы жерден басталады. Оның адами қоғамының дамуында үлкен мән - маңызды болды». Ерте кездерi Қазақстан аумағын мекендеген адамдар көптеген жабайы аң түрлерiмен күштiлiктi, шапшаңдықты, жылдамдық пен айлакерлiктi асыру үшiн бәсекелестiкке баруға мәжбүр болған. Өйткенi, жабайы аңдардан айласын асыра алмаса, өмiр сүре алмайтын болған. Соған орай, ертедегi адамдар қауымдасып тiрлiк етiп, бiрлесiп аң аулап, өздерiне iшiп-жем тауып өмiр сүрген. Демек, адамның жетiлiп отыруына оны табиғаттың өзi мәжбүрлеген.(67,68,69,70,71,72)
Соның негiзiнде аң аулайтын түрлi қарулар жасалған, соған сай адам да жан-жақты жетiлiп, дене жаттығуларын ұдайы жетiлдiрiп отырған.(73 )Алғашқы қару-саймандар бiрте-бiрте жетiлдiрiлiп, лақтыру құралдарының жылдамдығы өсiрiлiп, соған сай дене жаттығулары дами түскен. Денешынықтырудың жүгiру, секiру, ұру, тас ату, жүзу және т.б. түрлерi адамның күнделiктi қажетiне айналған. Басында үшкiр темiрi бар сүйектен жасалған лақтыратын қару пайда болған. Венгерлiк ғалым Л.Куннiң пайымдауынша сол кездерi дене тәрбиесi қоғамдық қызметтiң ажырамас бiр бөлшегiне айналған. Ол адам өмiрiне қажеттi өнiм өндiрудiң басты көзi болып табылған.(74)Орта Азия мен Қазақстанды мекендеген адамдар аңшылықпен айналысқан. Адам өмiрiндегi негiзгi қызметi аңшылықпен байланысты өткен. Сол кездегi аңшылық адамның бойындағы табиғи қасиеттердiң жетiлуiне, оның табиғи күшiн жетiлдiре түсуiне, оның бойындағы көптеген: алысты көру, көз дәлдiгi, сақтанғыштық, байқағыштық және т.б. қасиеттердi меңгеруге мәжбүрлеген. Ол кезде адам күшi жоғары деңгейде дамыған.
Осы орайда М.Тәнекеев тесiк тас өңiрiнен табылған мустерлiк адамдар туралы зерттеген академик А.П.Окладниковтың тұжырымын негiзге алады. Ал, академик ертедегi адамдардың шалт қимылды әрi батыл аңшылар болғандығын, олардың барынша шыдамды әрi үлкен күш иелерi болғандығын айтады. Әйтсе де, аңшылықпен айналысу - адамның қимылы мен қозғалысына, әсiресе, жүгiруге, өрмелеуге, секiруге, ауырды көтеруге және т.б. қимылдарға байланысты. Адамның қимыл-қозғалыс белсендiлiгi оның ақыл-ойының жоғарғы деңгейде жетiлуiне әсерiн тигiзген. (75 Понамарев Н. И. Социальные функции физической культуры и спорта. –М: ФиС, 1974. –с.310)
Демек, дене тәрбиесi ерте кезеңдегi адамзат қоғамының сана-сезiм тәрбиесiмен тығыз байланыста болған.
Ерте кездегi екiншi секiрiс кезiндегi дене тәрбиесiнiң дамуы мен тұтас өмiр бейнесiн бiздiң э.д. 12000 жыл бұрынғы садақ пен жебеден байқауға болады.(76)
Аңшылық қару - садақтың пайда болуы және жетiлдiрiлген тас құралдарды пайдалану адамдардың жабайы аңдарды қолға үйретiп, мәдени дамудың және тәрбие элементтерiнiң жаңа белесiне ұмтылысын бейнелейдi. Бұл кездегi қазба жәдiгерлерiнен бұрын тек қана аңшылық сәттердi бейнелейтiн суреттермен қоса, ендi бiр-бiрiмен күресушi адамдар бейнесiнiң суретi көрiнiс тапқан. Мұның өзi қимыл мен қозғалысқа негiзделген жастар арасындағы әскери дайындықтың өмiрге енгiзiле бастағанын көрсетедi.(77)
Рулық қоғамда тәрбие iсiмен тұтас ұжым айналысатын болған. Этнографиялық материалдар аңғартқандай рулық қоғамдағы дене тәрбиесi дамудың жоғарғы деңгейiнде болған, оның өзi қоғамдық өмiрдi үйлестiру түрлерiнiң тұрақты болғанын көрсетедi. Дене тәрбиесiнiң жан-жақты дамуына орай дене жаттығулары мен ойындар да жетiлдiрiлген. Адамдардың жынысына қарай еңбек бөлiнiсi де айқындала түскен. Оны Орта Азия мен Қазақстан жерiн мекендеген халықтардың мәдениет тарихы растайды.(78)
Бұл туралы К.Л.Задыхина балалардың да, қыздардың да ойындары (сонымен бiрге спорттық бағыттағы ойындары да) олардың жасына қарай айқындалатынын жазады.(79)
Яғни, ол кездегi жарыс ойындары баланың дене күшi мен таным деңгейiн жетiлдiруге бағытталып отырылған.
Тарихи және этнографиялық материалдар мәлiметiне сүйенер болсақ, баланың жасына қарай ойын түрлерiнiң де жетiлдiрiлiп отырылғандығы байқалады. Мысалы, ертедегi ғүн балалары әуелi садақпен құстар мен майда аңдарды атуды, қойға мiнудi үйренсе, келе-келе садақты меңгерiп, атты жасаққа кiрген. Ал, моңғолдарда балалар алғашқы аңшылар қатарына енген. Осыған орай Орта Азия мен Қазақстан халықтарында әртүрлi дәстүрлер қалыптасқан. Сол дәстүрдiң бiрi - тұсау кесу. Бұл бала тәй-тәй басып, ендi жүре бастағанда орындалатын дәстүр. Одан кейiн бала үш жасқа келгенде атқа отыруды, жетi жаста атқа мiнiп шабуды үйрететiн болған.80.
Балаға арналған дәстүрлер қоғамдық және тәрбиелiк мақсатта жүргiзiлген. Соның нәтижесiнде олар өскенде шабандоз, аңшы, аламан болып қалыптасқан.
Алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырау кезеңiне орай дене тәрбиесi саласында да күрделi өзгерiстер болған. Ол кезеңде жылқыны мiнiс атына айналдыру жұмысы қолға алынған. Отандық жекелеген тарихшылар пiкiрiне сүйенген ғалым М.Тәнекеев жылқы шаруашылығының алғашқы отаны ретiнде Қазақстандағы Ертiс даласын атайды.
Әскери дайындық мақсаттарына орай мiнiс аттарын үйрету арқылы ат спортының өркендеуiне жол ашылған. Және ол жалпыға бiрдей мiндеттi саналған, себебi сол кездегi соғыстар барлық тұрғындардың мүддесiн қорғайтын әскери демократия кезеңiнiң қатал талабы болатын.
Алғашқы қауымдық құрылыс ыдырап, әскери демократия кезеңi белең ала бастаған шақта қазақ даласында аламандар дайындауға бағытталған аламан бәйге жарысы өмiрге келген. Ол кезде атты қарулы жауынгерлер аламан деп аталған. Олар жауға тұтқиылдан шабуылдайтын болған. Соның негiзiнде аламан бәйге қалыптасқан.81
Сол замандағы әскери өмiрдiң қатаң талабы жоғарғы деңгейде шынығуды талап еткен. әскери қимыл кезiнде жан-жақты жаттыққандар ғана жеңiске жететiнiн сол кездегi аламандар да бiлген. Амудария өзенi бастау алатын жердегi қазылған храмнан ғалымдар қару-жарақ қоймасын тапқан. Сол қарулардың iшiндегi ең көрнектiсi салмағы 10 келiлiк алдаспан болған.(82)Әрине, ондай қаруды тек қана өте күштi және жан-жақты әскери дайындықтан өткен жауынгерлер ғана пайдалана алатыны белгiлi.
Қазақстан аумағын мекендеген жеке тайпалар мен тайпалар одақтарының дене тәрбиесiн зерттегенде олардың бiрыңғай әскери бағытты ұстанғаны байқалады.
М.Тәнекеев мәселенiң бұл жағын жете зерттеуге әлi де өз дәрежесiнде мән берiлмей келе жатқанын атап айтқан.
Біздің заманымызға дейінгі VIII-IX ғасырларда қазақ даласының барлық аймағында тарихтың атасы Геродот скиф деп атаған тайпалар өмір сүрді. Біздің тарихшы – ғалымдарымыз бұл дәуірді сақтар мен ғұндар дәуірі деп атап жүр.
Академик М. Қозыбаев дүние жүзі қазақтарының алғашқы Құрылтайында жасаған «Ата тарихы туралы сыр» деп аталатын баяндамасында: «каспий, сақ тайпалары үйсін, қаңлы, салан тайпаларымен бірге кейіннен өмір сүрген түркі халықтарының түп қазығы екендігіне күмән болмаса керек», - деп пікір айтқан болатын. Ғалым М.Тәнекеев өзінің зерттеулерінде сақ тайпаларының дене тәрбиесі бағыттарында қолданған жойқын күштеріне баса назар аударған.
Сақтар өз заманының батыл да күштi тайпасы болған. Тарихшы Страбон олар туралы «азиаттық скифтер», сақтар мен скифтердiң қоғамдық өмiрi мен шаруашылық жүргiзудегi ортақ ұқсастықтары көп екенiн айтады. Скифтердiң өздерiне байланысты дерек көздерi олардың «садақты тек соғыста ғана емес, сонымен қатар аңшылықта да, күнделiктi ату жаттығуларында да пайдаланғандығын» атап көрсетедi.(83)
Қазақ тарихы туралы қай кезде кімдер жазса да, бір мәселеге талас жоқ сияқты. Ол - қазақ халқының көне замандағы көшпелі тайпалардан құрылуы. Солардың арғылары сақ, «массагет», «сармат», «үйсін», «қаңлы»», бергілері: қыпшақ, арғын, найман, керей тағы басқаларын айтса да жеткілікті, қазақтың басын құраған сол тайпалардан екені ақиқат. Бұл бір, екіншіден, сол рулардың кейбіреулері қазақпен көршілес қырғыз, өзбек, түрікмен, қарақалпақ, башқұрт сияқты халықтар құрамына кіргенмен, қай рудың болса да, басым көпшілігі қазақ құрамында: үшіншіден, Орта Азияда көшпелі өмір сүрген рулардың мекендеген жерлерінің басым көпшілігі қазақ халқының еншісіне тиесілі: төртіншіден, бұрынғы көшпелілерінің салт-санасы, әдет-ғұрпы, мінез-құлқы өзгешіліктердің көбі қазақта молырақ. Біздің арғы ата-бабаларымыз Қиыр Шығыстан Батыс Еуропаға дейінгі, Сібірден Үндістанға дейінгі аумақты алып жатқан мемлекеттердің дамуында екі мың жыл бойы елеулі рөл атқарып келді. Орасан зор кең байтақ аумақта қоныс аударумен болған көшпелілер Евразияның этностық және мемлекеттік бет-бейнесін бір емес, бірнеше рет өзгертті. Түркілердің тұтасқан ұйымшылдығын көптеген авторлар атап көрсеткен болатын. Олардың тап осы қасиетті түркі әлемінің Евразия кеңістігіне неғұрлым тез таралуының маңызды факторы ретінде күні бүгінге дейін жеткілікті бағаланбай келеді.
Халқымыздың тарихында толық зерттеуді қажет ететін тақырыптардың бірі – Сақ дәуірі кезіндегі мәдениет, яғни Қазақстан жеріндегі адамзаттың тарихы тас дәуірінен басталатындығын, оның соңғы темір дәуірлері адамзаттың ұрпақ шашып өркендеуіндегі маңызды кезеңдер болды. Біздің заманымызға дейінгі соңғы ғасырлардан және біздің заманымыздың алғашқы ғасырларынан жеткен жазба деректер мен материалдық ескерткіштерге көз жіберсек, Қазақстан жерін қоныстанған сақ тайпасының биік те дамыған мәдениеті болғанын көреміз. Қазақстан жерін мекендеген халықтар қазақ халқы өзінің көп ғасырлық тарихында, ерте заманнан күні бүгінге дейін жүріп өткен мезгіл ішінде адамзат қоғамының өсуіне әлемдік өркениеттің қанатының қатаюына, мәдениетінің дамуына үздік үлес қосты, оларды өз сана-салтының игі істерімен нәрлі нәтижелерімен байытты. Қазақ – адам тұрғай, мал екеш малды да будандастыруды ақылмен істеген халық. 84. Бұл ұлттың ұлттық қасиетін, қанын, тегін таза сақтауға байланысты айтылған пікір. Осы жерден талай ғұлама ғалымдар, ақыл-ойдың асқан алыптары шықты. Олардың рухани мұраларын игеру, солардан күш-қуат алып қазақ халқының мәдениетін жаңа белестерге көтеру, жақсылығын жарқыратып көрсетіп, оның игі дәстүрлерін өз бойына дарыту бүгінгі ұрпақтың биік мұраты, абзал да асқақ мақсаты. Осы алып даланың төсінде үлкен мәдениет ошағы, ата-бабамымыздан қалған сал-дәстүрлер, дене қимыл өнерлері мен өнер-білім ордасы болған самсаған қалалардың өмір сүргенін М. Тәнекеевтің деректемелері арқылы білеміз. Дене шынықтыру тарихы туралы көне әдебиеттерді кеңiнен пайдаланған М.Тәнекеев келелi ойларға кеңiнен тоқтайды.

Маржан
Makosya-maken @mail.ru
18-01-12 23:12
Тұсаукесер!
Қаз-қаз, балам, қаз балам,,
Қадам бассаң мәз болам.
Күрмеуіңді шешейін,
Тұсауыңды кесейін.

Қаз-қаз, балам, қаз балам,
Тақымыңды жаз балам.
Қадамыңа қарайық,
Басқаныңды санайық.

Қаз-қаз, балам, жүре ғой,
Балтырыңды түре ғой.
Тай-құлын боп шаба ғой,
Озып бәйге ала ғой.

Қаз баса ғой, қарағым,
Құтты болсын қадамың.
Өмірге аяқ баса бер,
Асулардан аса бер!
гулбаршын
nakeshova_81_81@mail.ru
13-01-12 22:44
тұсауы кесілетін сәбиге тұсау кешуші ретінде не сыйлаймын
Анар
aneka_37
11-01-12 20:43
Салеметсыздерме менын быр отынишим маган СЫБАГА туралы шыгарма керек дал казырге отынем тауып берыныздершы
Марта
muslima_kz09@mail.ru
06-01-12 07:54
Саламатсыздарма! Казакта ырым, салт дастур дегендерди именно кандай сайттан оку керегин жазып жибериндерши. Алдын ала рахмет
алди
12-12-11 17:55

Өлі-тірі — құдалардың қыз жағына тойдан бұрын әкеліп берген бір бас еркек малы. Аруақтардың ризашылығын алуға арналғандықтан, өлі-тіріге келген мал еті сойылып қыздың туыстарына таратылады. Қыз ұзатылып, әлі келін болып түспегендіктен, күпіршіліктен қорқып, ол еттен жеуіне тыйым салынады.

Қалыңмал — қалыңдықтың жасауына, сәукелесіне, той малына, кәделі алыс-беріс-теріне жұмсалатын қаражат көлеміне сай төленетін төлем. Қалыңдықтың анасына көрсетілген сый-сияпат, құрмет. Қалыңмал көлеміне сай қыз әкесі де жасауын жабдықтайды. Қалыңмал төлеу дәстүрі көнеден келе жатқан әдеттің бірі және оның көптеген сілемдері қазақтың эпостық шығармаларында, мәселен, «Қозы Көрпеш Баян Сұлу», «Қыз Жібек» дастандарында, ертегілерде сақталған. Бай жасаулардың көлемі кейде қалыңмалдан да асып кететін жәйттер ұшырасып жатады. Қалыңмал төмендегі бөлшектерден құралады:

Бас жақсы — ең құнды, ең жақсы деген ұғымды білдіреді. Оған ежелгі ата-баба дәстүріне сай, ең керекті деп саналатын – түзу мылтық, сауыт, бөрік, қуса жететін, қашса құтылатын бір сәйгүлік, ұлық мал саналатын бір түйе кіретін болған. Осы аталғандардың әрқайсысының құны бес ірі қараға тең. Аталған құнды заттары жоқ адам жиырма бас ірі қара төлеген. Бертін келе бас жақсының мәні өзгеріп, тұрмысқа қажет басқадай зат, дүниелер (кілем, т.б.) берілетін болған.

Қара мал — қалыңмалдың негізгі бөлігі. Әркім өз шама-шарқына қарай төлейді. Бұрынғы кездің талабына сай, ірі қара саны бір жиырмадан бес жиырмаға дейін (21-25 жылқыға) барады.

Ілу — күйеу жігіт қалыңдығына алғаш барғанда қыз тәрбиелегені үшін берілетін төлем. Мұның мөлшері байларда 30-70 жылқыға дейін барады. Ілуге көп қаражат немесе мал төленсе қара мал саны азайтылады.

Той малы — қыздың ұзатылу тойына сойылатын мал. Оның мөлшері жыртыс және қалыңдық жасауының шығынына, еншісінің көлеміне байланысты белгіленеді.

Сүт ақы және жігіт түйе. Сүт ақы — күйеу жігіт тарапынан қалыңдықтың анасына берілетін 1-2 түйе, жігіт түйе — қыз әкесінің ата күшіне төленетін қымбат шапан, ер-тұрман.

Жасау — жігіт жағынан келген қалыңмал мөлшеріне шамалас, кейде одан да асып түсетін, ұзатылатын қызға берілетін мал-мүлік. Жасау жаңа отау құрған екі жасқа қажетті — ақ отау, төсек-орын, киім-кешек, көрпе-сырмақ, ыдыс-аяқ, құрал-жабдық, жүйрік ат, сойыс мал, әртүрлі ірілі-ұсақты сыйлық бұйымдары сияқты тағы басқалардан құралады. Үйленудің қандай да түрі болмасын, қызына жасау беру — ата-ана мойынындағы борыш болып есептелетіндіктен, «қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз той болмайды» дәстүрі бойынша қалыңдықтың туысқандары қызын ешқашан жасаусыз үйден шығармаған

Милана
mila__02
30-11-11 11:47
маған шығарма жазу керек көмектесіндерші өтінем
жанибек
zhan_bek88@mail.ru
27-11-11 12:24
маған қазақтың ұлттық салт дәстүрі туралы ашық сабақ жоспары керек балабақшаға
Мадияр
abuev_mady@mail.ru
13-11-11 11:24
Салем достар!!! маған бала бақшада бүлдіршіндерге салт дәстүр жайлы ашық сабақ жүргізуім керек. Қалай өткізсем болады????
гульжайна
guljaina_m
12-11-11 09:50
Ќазаќтыњ салт-дєст‰рі туралы суреттер іздеймін
Алиса
alisa.d@bk.ru
11-11-11 14:12
Салем! Маєан "Жадыра" ќазаќ јн ансамблініѕ шыєармашылыќ кешіне байланысты салт-дјстїрмен кґрсетілген сценарий керек. Кґмектеріѕді сўраймын!
Эльмира
imika90@mail.ru
10-11-11 20:22
салем достар!!! Маган Куанышты хабар жеткізу, сүйәншә сұраудың дәстірі жәйлі шашу шашу, салтанатты дәстүр керек!!!
Жансая
zan_zurek.95@bk.ru
08-11-11 18:30
қазақтың салт-дәстүрлері қажетт
Болат
30-09-11 07:36
Атқа мiнгiзу жайлы кiм бiледi?
Aika
aika_honey_95
29-09-11 18:21
салт дәстүр ата баба мұрасы такырыбында шығарма табуга болады кай сайттан
Берiк
28-09-11 08:01
Қазақта "обряд" - "ғурып", "обычай" - "адет", "традиция" - "дастур". Сiз қай салтты сурап жатырсыз?
ToktarToktar
Toka28144
28-09-11 07:44
Menin sizderdin surarim kiz alip kawu degendi kalai ouilaisindar kizdar al Wimkentte jigit uilenem deidi eken jakin arada al jigittin jurip jatkan kizi jok al dostari omirinde kormegen kizdi alip kawan i oni kondiredi eken bugan kalai ouilaisindar men brak Wimkenten emespin
Еламан
9-elaman-6@mail.ru
24-09-11 12:12
Қазақтың әдет-ғұрып,салт-дәстүрі керек болып тұр қай сайттан алуға болат?
Dina
dikosha.96@mail.ru
22-09-11 17:31
макал создин майеги такырыбында шыгарма жазып бериндерши отинем?????
ернур
ERNUR06-04-91@mail.ru
14-09-11 20:27
кыз узату тойына сценари керек комектесиндер
тлекши
sandara-95@mail.ru
05-06-11 14:05
салем маган балага байланысты казак салт датурлер керек кайдан табуга болады??
Айка
adaika.9393
24-05-11 18:25
Маған қазақ халқының салтдәстүрі туралы тәрбие сағаты керек
aIkovVa
aIkovVa_96
13-04-11 15:32
Базарлық Алыс сапарға саяхатқа, сауда жолына шыққан адамдар жерлестеріне, көрші-көлемдеріне, сыйлас адамдарына, жас балаларға ірілі-ұсақты сыйлықтар әкеледі. Оны «базарлық» деп атайды. Бұл жақсы көрудің, сыйластықтың белгісі және ескерткіш ретінде қабылданады.

Жеті ата Жеті атасын білмеген – жетесіз (мәтел). Әр адам жеті атаға дейін жақын туыс саналады. Қазақ халқы жеті атаға дейін қыз алыспаған. Бұрынғы адамдар бір-бірімен танысқанда, жүздескенде руын, тегін сұрауы осыдан шыққан. Жеті ата әкеден төмен емес, жоғары таратылады. Олай болса жеті ата: 1. Бала. 2. Әке. 3.Ата. 4. Арғы ата. 5. Баба. 6. Түп ата. 7. Тек ата. (Ата-тек деген сөз осыдан шыққан). Жеті атаны тарату осылай жіктеледі.
...aIzHaNa...
LoVE_YoU_95
13-04-11 15:31
Сүйінші Қуанышты хабар жеткізуші адам «сүйінші-сүйінші» деп келеді. Мұндайда қуанышты үй иесі «қалағаныңды ал» дейді. Немесе оған риза болатындай сыйлық ұсынады. Бұл қуанудың, ризалықтың белгісі. Сүйінші сұраудың да, оның сүйіншісін алудың да ешқандай сөкеттігі жоқ.

Сәлемдеме Сәлемдеме (дәстүр) – адамдардың бір-біріне деген сыйластығының, құрмет тұтуының айқын белгісі. Олар көптен көрмей сағынысқан адамдардың бір-біріне жіберген қымбат бұйымы, асыл заты немесе жеңсік тамағы, қысқы сыбағасы. Оның қымбат бағалы болуы шарт емес. Сәлемдеме келген адам жіберген адамға ақ батасын, шын ризалығын білдіріп, қатты қуанады.
Жан
zhansaya_111
07-04-11 11:01
Маған 18-19 ғасырдағы қазақтың салт мәдениеті деген тақырықа куртық жұмыс керек. Қай айттан табуға болады?????
жазгуль
Zhazgul_87.87
05-04-11 23:28
тойдын санин келтиретин салт-дастурлер керек
Бекболат
sarsenvin
16-03-11 15:27
маған келін түсіру салтының сценарийі керек

Гульнар
16-03-11 11:52
Бесікке салу салт дәстүр
Асем
assem_77@mail.ru
14-03-11 08:21
нужен сценарий кыз узату
мадина
pretty_girl_53
03-03-11 16:58
Қазақтың әдет-ғұрып,салт-дәстүрлері Танымдық, тәрбиелік маңызға бай

Автор: Мақсұтбек СҮЛЕЙМЕН

Қасиетті қазақ халқының салт-дәстүрлері өте көп. Соның ішінде қазіргі жастар біле бермейтіндеріне қысқаша тоқталсақ.
рдың төбе шашын ұзарта өсіріп, моншақ араластыра өріп қою. Оның аты – айдар. Бұл ғұрып негізінен, тіл – көзден сақтау үшін ер балаларға жасалады.

Кенесарының інісі Наурызбай батырдың ұзын айдары болғаны тарихтан белгілі. Ақсарбас атау. Адам- дар қауіп-қатерге ұшыра-ғанында «Аллаһ Тағала мені осы қиындықтан құтқара гөр! Ақсарбас!» деп құдайы атайтын болған. Мұндай жағдайда «Ақсарбас!» деп үш рет айқайлаған. Сосын қауіп-қатерден аман қалға-нында әлгі адам ауыл айма- ғын шақырып құдайы берген. Ақсарбасқа шалына- тын малдар: бозқасқа (қой), көкқасқа (жылқы), қызыл-қасқа (сиыр). Адам ақсар-бас атағанда қай малын айт- са, соны құдайыға союға ти- іс.

Ақ құйып шығару. Халқымызда: «Үйге кірген жыланға да ақ құйып шыға-рады» деген мәтел бар. Қазақтың ақ деп атайтыны: сүт, қымыз, шұбат, айран. Қалың өрт келіп қалғанын-да алдынан ақ шашады, үй-ге жылан кіріп кеткенінде басына сүт не айран құ-йып үйден шығарып барып өлтіреді. Бұл қазақтың үйіне келген жауына да жаман-дық жасамайтын ұлттық мінезінен шыққан әдет.

Ат тергеу. Ол – адамды сыйлауға арналған ізеттілік әдет-ғұрып. Ұлттық болмыс бойынша әйелдер атасына, қайнағасына, қайнысына, қайынсіңілісіне атын атамау үшін қосымша ат қояды. Мұны ат тергеу деп атайды. Мұндайда қойылатын аттардың кейбірі мынандай: «Мырза қайнаға», «бай атам», «би аға», «тентегім», «еркежан», «шебер шешей», «ақ әже», «сырғалым», «шашбаулым». Жеңгелері қайны-ларына әзілдеп, бойлары тапал болса «сұңғақтым», жайбасар болса «жүйрігім» деп те ат қояды. Ер адамдар да өзінен үлкендерді Мәке, Сәке деп құрметтей-ді. Анттасу. Жаудан кек қайтару үшін, адамдар бір-біріне деген адалдықтан айнымау үшін, еларалық тату келісімді сақтау үшін ант айтатын салт-дәстүр бар. Халық антын бұзған адамды «Ант атқан» деп жек көріп, «Уа, айтылған ант, серттескен уәде, алысқан қол қайда?»» - деп, кінәласады.

Араша түсу. Дауласқан, жанжалдасқан адамдарға басу айтып, ажырату, сабасына түсіру – араша түсу деп аталады. Бұрындары мұн-дай жанжалда ауылдың, ел-дің абыройлы абызы «Араша!» Араша! деп айқайлап, от шыққалы тұрған ортаға барып, ағайынға араша түскен.

Арыздасу. Бұл фәнидегі (өмірдегі) тататын дәм-тұзы таусылып, өмірден өтіп ба-ра жатқан ғаріп отбасымен, туған-туыстарымен, көрші-көлем, дос-жарандарымен соңғы рет тілдесіп, хош айтысады. Мұны арыздасу деп атайды. Арыздасуда бақи-лық болғалы жатқан пенде біліп, білмей жасаған қателік, күнә, кінәлары үшін жи-налғандардан, олар одан кешірім сұрайды.

Асар жасау. Үй салу, қой қырқу, тай таңбалау, киіз ба-су, егін ору, шөп шабу тәрізді қауырт жұмыстарды көптің күш-қайратымен, көмегімен тез атқару үшін ру басының, үй иесінің ауылдастарын, туған-туыстарын шақырып, бірлесе қимылдауын асар жасау деп атайды. Оның екінші атауы – үме, серне. Үй иесі жәрдемдесуге келгендерге тамақ дайындап, сый-құрме-тін көрсетеді. Асарға келгендер атқарған жұмысына, кө-мегіне ақы алмайды.

Асату. Оны С.Мұқанов өзі-нің «Халық мұрасы» деген кітабында кең насихаттап жазған. Дастарқан басында ет жеп отырғандар тоғая бас-тағанында, төрде отырған ақсақал қалған етті қолымен қонақтарға, жас балаларға асатады. Бұрындары ауыл балалары ет асаймыз деп қонақ келген үйдің қасында жүре-тін-ді.

Ат тұлдау. Ер адам қай-тыс болғанында мініп жүрген атының жал-құйрығын күзеп, оны бос жібереді де, өлген адамның жылында сол атты әкеліп сояды. Бұл дәстүрді ат тұлдау деп атайды. Аунату. Қазақтар үйіне келіп қонақ болған, қонып кеткен адамдардың отырған, жатқан жеріне «баламыз осы атасына тартсын, бойына осы атасының қасиеттері қон-сын» деп балаларын ауна- тып алатын болған. Елге, ағайынға сыйлы азамат кіндік қаны тамған туған жері- не келгенінде халық, туған-туыстары, дос жарандары оны сол жердің топырағына аунатып алған. Шыңғыс Айтматов үйіне Мұхатр Әуезов келгенінде, ол отырған орын-дыққа ұлын аунатып алған көрінеді.

Ауыз тию. Алыс сапара- ға аттанарда сол адам ауы-лындағы немесе әулетіндегі үлкен үйге кіріп дәм татып, жолға шыққан. Сонда ол «Осы қара шаңырақтың кие-сі қолдайды» деп сенген. Отбасы тамақтанып отырғанда дастарқан үстіне келген адам ондағы дәмнен ауыз тиюге тиіс. Әсіресе, таңғы астан ау- ыз тимеуге болмайды. Ас- тан ауыз тию - үй иелерінің қонаққа, қонақтың дастар-қандағы асқа деген ыстық ықыласының бір белгісі болып саналады.

Аузына түкірту. Бұл – қазақтардың ертеден келе жатқан ырымы. Олар батырлар мен билерге, ақындар-ға, тағы да басқа атақты адамдарға баласының аузына түкіртіп алатын болған. Түкіргенде оның ырымы ға- на жасалады. Бұл ырым баламыз сондай адамға ұқсап, өнегелі болсын дегеннен ту-ған. Баласының аузына бір адамға түкіртсе, жеткілікті.

Аяғына жығылу. Кешірім сұраудың ең үлкен, кішірею- дің ең ауыр түрі – осы ғұ-рып. Оны орындағанда айыпты адам жанына абыройлы, қадірлі кісілерді ертіп алып, тисті адамның үйіне рұқсат сұрап кіріп, кешірім сұрайды. Айыбы үлкен болса, айыпкер өзі кінәлі болған адамның аяғына жығылып, оны құшақтаған қалпы жылап, кешірім сұрап, жалынған. «Аяғына жығылу» - әрі ғұрып, әрі жазаның бір түрі.

Байғазы беру. Үлкеннің кішіге, яғни балаға беретін сыйы. Жас ұл-қыз, бойжеткен, бозбала жаңа киім кигенде, жаңа зат алғанда аға, апа, ата-әжесінен, туған-туыстарынан оған байғазы сұрайды. Олар байғазыға ақша, мал, мүлік, әйтеуір бір зат беріп, құтты болсын айтады. Базарлық әкелу. Алыс сапарға шыққан, қыдырып қайтқан, сауда жасап кел- ген адамдар туған-туысқан-дарына, көрші-көлемдеріне, дос-жарандарына ірілі-ұсақ- ты сыйлықтар әкеліп бере- ді. Мұны базарлық деп атайды. Ол жақсы көргеннің, сый-лағанның белгісі.
Бастаңғы жасау. Үйдегі үлкендер жолаушылап кеткенінде қалған жастар өздері бас қосып (келіндер, абысындар, күйеулер, балдыздар болып), немесе замандастарын шақырып ойын-суық өткізеді, әңгіме-дүкен құрады, әр түрлі дәмді тағамдар жасап ішеді. Бұл әдет-ғұрыпты бастаңғы жасау деп атайды.

Бәсіре атау. Ежелгі әдет-ғұрыптардың бірі. Ата-анасы баласына арнап жас төлге ен салады да оны «бәсіре» деп атайды. Бәсіре аталған төл өскен соң сол баланың қажетіне, тойына жаратыла- ды. Оны ен салып, малды таңбалаумен шатастырмау қажет.

Босаға майлау. Жастар шаңырақ құрғанында немесе біреу жаңа үй алғанында жақын туған-туыстары келіп жаңа үйдің босағасына май жағу салтын жасайды. Ол осы үй берекелі, майдай жұғым-ды, көптің үйі болсын деген ниеттен туған. Босағасын майлаған адамға шаңырақ иелері кәде береді.

Ен салу. Малдың құлағын тіліп, немесе оны ойып белгі – ен салады. Ол малын та- бу, жоғалып, басқа малдармен араласып кетсе тану үшін жасалады. Енді әр құлақтың алды-артына алмастыра салу арқылы мынандай түрлерін жасайды: тілік ен, бұрыш ен, кез ен, қиық ен, құмырсқа ен, тесік ен, кесік ен, т.б. Енші беру. Ата-анасы баласы балалы болғаннан кейін «енді өз күндерін өздері көре алады» деген сенімге келіп, отау тігіп, бөлек шыға-рады. Сонда малынан – мал, мүлкінен – мүлік бөліп береді, ыдыс-аяқ сыйлайды. Оған келіннің төркінінен келген дүниесі қосылып, жас жұбайлар жеке шаңырақ болып шыға келеді. Мұны енші беру деп атайды. Ата-анасы қайтыс болса, олардың ма-лы мен дүние-мүлкі қалған ағасы інісіне еншібас беруге тиіс. Әке орнында әке болып отырған ағасының ата-анасынан қалған мұраны бауырына басып алып, оның бар рахаты мен қызығын өзінің ғана көруі – тасбауырлық. Ондай аға кейін інісі өз бетін-ше күн көріп, бақ-дәулетке ие болғанында «Інім маған, балаларыма қараспайды» деп күңкілдемеуге тиіс. Кейбір ата-ана балаларының еншібасын алдын-ала бөліп, атап қояды.

Ерулік беру. Ауылға басқа жақтан бір үй көшіп келсе, бауырларының бірі туған-ту- ыстарына жапсарлас келіп қонса, көрші-көлемі немесе жақындары жаңа үйге «ерулік» деп ас пісіреді, табақ тартып, қонақасы береді. Бұл салтты ерулік деп атайды. Осылайша қазақтар танысын, танымасын бір-бірін бөтен- сімей, өз ортасына тарта білген.

Жол беру. Қазақта үлкен адам келе жатқанында алдын кесіп өтпейді, оған жол береді, үйге кіргенінде орнынан тұрып төрге отырғы-зады. Аң аулағанда да жасы үлкен адам бірінші болып оқ шығарады, олжаның алғаш-қысын иемденеді. Алыстан келген қонаққа да, қызметі мен шені үлкен адамдарға да әр істе жол береді. Мұның бәрі қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрыптарындағы этикалық жо- ралғы болып саналады.

Жылу жинау. Бір бақыт-сыздыққа ұшырағанында, үймүлкі, малынан айырылған-ында ауыл тұрғындары, көрші-көлемі, туған-туыстары мал, дүние, ақшалай көмек көрсетеді. Мұны олардың ор- тасынан бір адам ұйымдас- тырады. Бұл жәрдем – жылу жинау деп аталады. Арам жолмен шығынға ұшыра- ғандарға жылу жиналмайды. Олар: дүние-мүлкін қарта- ға салып ұтқызып жіберген- дер, зинақорлыққа салғандар, ішіп құртқандар, қоғамның, мемлекеттің дүние-мүлкін жеп қойғандар.

Жұмалық. Бұрындары дә-ріс алып жүрген шәкірттері жұма күні молдасына сыбаға- ға ет, қымыз, май, құрт әке-летін болған. Оны халық жұмалық деп атап кеткен. Алайда жұма күні қыз-келін-шектердің, әйелінің қойны-на барып, еркектік парызын өтеуді де жұмалық санайтындар бар...

Көрімдік беру. Нәресте-лі болғанында, келін түсірге-нінде «құтты болсын» айта келгендерден сәбиді, келінді көрсетпей тұрып «көрімдігін бермесеңдер көрсетпейміз» деп кәдесін сұрайды. Қыз ұзатыларда ұл жағынан кел- ген құдаларға болашақ ке-ліндерінің жасауын көрсетіп те көрімдік сұрайтын әдет-ғұрып бар. Қазір жоғары оқу орнын бітіріп диплом алған жастар да туған-туыстарынан көрімдік сұрап жатады.

Көрісу. Қазақ салты бойынша сағынысып кездескен адамдар бір-бірімен құшақта-сып амандасады, кісі қайтыс болғанында құшақтасып жыласады, қыз ұзатылғанда да қимастықпен қоштасып, жылайды. Мұны көрісу деп атайды.

Көгентүп беру. Малды адамдар жақын туған-туыс- тарының кішкентай баласы- на бұзауларының, құлында-рының, қозыларының, лақта- рының, боталарының бірін атайды. Бұл көгентүп беру. Атаған көгентүбін кейін бер- мей кету-өнегесіздік, дүние-қоңыздық. Қайырлы болсын айту.

Бала туғанда, келін түсірген-де, тағы да басқа үлкен қу-аныштарға ие болғанында ту-ған-туыстары, көрші көлемі келіп «қайырлы болсын» деп құттықтайды. Ол – қазақтың қуанышты бірге бөлісетін ізгі салты. Адамдар қайырлы бол- сын айтпағандарға ренжиді де.

Қазан шегелеу. Жақын туыс, әзіл-қалжыңы жарас-қан адамдардың үйіне екі-үш адам бірге барып: «Осы үй-дің қазанын шегелей келдік» дейді. Бұл олардың түстеніп, ет жеуге келгендігі. Үй иесі оған әзілмен жауап қайтарып: «Жақсы болды, қазан шегелейтін адам таба алмай отыр едік» деп қонақжайлық танытады, әйелі ет асып қонақасы береді.

Қалау айту. Біреудің жақ-сы малына, мүлкіне көңілі кеткен адам сол үйдің иесіне немесе әйеліне, баласына соған лайықты бағалы бір тарту әкеліп, әлгі дүниені, жануарды «менің қалауым осы» деп сұрайды. Кейде үй иесі мұн- дай сыйлы, жөн-жоралғысы-мен келген қонаққа өзі сөз салып: «Бұл үйден қалаған бір заттың бар ма? Қалауыңызды айтыңыз» деп сұрап, қалаған затын сыйлайды.

Қонақкәде айту. Үй иесі қонағына «Қонақ кәде айта отырыңыз», - деп қолқа са- латын болған. Ол - өлең ай- тыңыз, күй тартыңыз, өнер көрсетіңіз, деген тілек, қо-нақтың өнерін, қабілетін сынау, көңілді отыру. Сол себеп- ті қазақтар баласын жастайынан ән айту, күй тарту тәріз-ді өнерге баулыған. Өйткені қонақкәде айта алмай қалу – ыңғайсыз жағдай.

Қорықтық құю. Ол – емдік ғұрып. Ауырған адамның төбесінің үстіне (басына тигізбей) май құйылған табаны әкеліп, екінші бір ыдыста қорытылған сұйық (ыстық) қорғасынды оның үстіне құйып кеп жібереді. Сонда «шар» етіп кішкене қорға-сын сұйығы бір бейне қал-пына түседі. Емші соған қарап ауруға «Сіз иттен не- месе адамнан, жыланнан қо-рыққансыз» дегендей болжам айтып, ауруды жазы-латынына сендіреді. Мойнына бұршақ салу.

Ертеде баласы жоқ адамдар мойнына көгеннің бұр- шағын салып Аллаһ Тағала-дан перзент сұрап жалба-рынған, жылаған. Мойынға бұршақты бала тілегенде ғана салады.

Салауат айту. Ол – Ал- лаһты, пайғамбарды ма-дақтап айтылатын дұға. Оны намаздың соңында зор ынта-ықыласпен оқиды. Сауға сұрау. Бұрын-дары қылмысы үшін бір адам ауыр жазаға, өлімге бұйырылғанында өте беделді кісілер барып оның жазасын жеңілдетуді, кешіруді сұраған. Сөзі өтсе айыптаушы жақ та, билер де ондай адамдардың өтінішін орындаған. Мұны сауға сұ- рау деп атайды. Сауғаға жазасы сұрап алынған адам да жолынан жығылмай құн, шығын төлеген, екі жақты бітістіруге күш салған.

Сауын айту. Бір ауылда, елде үлкен ас, үлкен той болатын болса, алдын-ала (бірнеше ай, бір жыл бұ-рын) жан-жаққа хабар жіберіліп, адамдарды соған шақырады. Бұл сауын айту. Яғни, әр жүз, әр ру мұндай асқа қымызын, малын ала келіп, батыр, балуан, ақын, әнші, күйшілерімен өнер көрсетіп, бәйгеге жүйрік ат- тарын қосып, астың, той- дың жақсы өтуіне жан-жақ-ты қолдау көрсетеді. Жиынға қымыз әкелгендердің ыдысына сойылған малдың жіліктерін салып жібереді. Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» кітабында: «Мырза өз әкесі Өсекеңе ас берем деп, Көкшетауға сауын айтып, елді жиды ғой» деген сөздер бар.

Сүйінші сұрау. Өте қуа-нышты хабарды жеткізуші адам ол үйге «Сүйінші, сү-йінші!», - деп кіреді. Бұл сөз тосынан естілсе де үй ішіндегілерді шошындырмай, қайта қуантады. Сол кезде үй иесі: «Қалағаныңызды алыңыз» дейді немесе ол риза болатындай бір жақ-сы сыйлық береді. Сүйінші алудың сөкеттігі жоқ. Сәлемдеме. Біреу арқы- лы беріп жіберілген затты сәлемдеме деп атайды. Сәлемдемеге жіберілетін заттар: сыбаға, ақша, көй- лек-көншек, орамал (бір ұшына сақина, білезік бай- ланған). Сәлемдеме жолау- шының жүгін ауырлатпай- тындай болуға тиіс. Алыс-тағы адамдар бір-біріне та-ныстары арқылы ауызша сәлем, өтініштерін де жолдайды. Сірге мөлдіретер. Бие ағытар күні берілген қы-мызды - «Сірге мөлдіретер» деп атайды. Оған ауылдың ақсақалдары, әжелер, ел ағалары шақырылады.

Сүйек жаңғырту. Бұ- рындары құда-құдағи бол- ған жақтар қайтадан қыз алысып, қыз берісіп құда- лықты одан әрі жалғас-тырса, оны сүйек жаңғырту дейді. Бұл салт қыз бен жігіттің келісімімен қазір де жасалып жүр.
АйКоШа
aikosha_97@bk.ru
26-02-11 11:03
маған тұсаукесер батасы қажет
Айгүл
maratova1997@mail.ru
23-02-11 15:54
маған қазақтың құрал-саймандарының түрлері керек жауап күтем сіздерден
кайрат94
кайрат94
05-02-11 11:44
маган бесик жыры мен суреттери керек
Г‰лжайна
Nuri.ikl
03-02-11 06:13
Ќазаќтыњ бесікке салу т‰ралы суреттері керек
гулжан
guljan2702
31-01-11 15:37
маган салт - дәстүр туралы тәрбие сағаты керек
Жанар
janok_a
22-11-10 12:51
Сјлем. маєан ќазаќша шілдехана. тойєа. ќыз ўзатуєа шаќыру керек. кґмектесулеріѕізді сўраймын. Алдын-ала рахмет
Айнаш
ainash_94_26@mail.ru
30-10-10 21:02
Бауырымнын 1 жаска толган тойына жаксы сценарий жане асаба керек + эстрада жулдыздары
Айнура
ainurachka92@mail.ru
15-10-10 21:51
Салем. Маған "Қазақ халқының ұлттық салт- дәстүрі" керек және сонның тақырыпқа суреттрер керек
eralu
eroxa95@bk.ru
15-10-10 19:29
Мақал-сөздің мәйегі атты шығарма кандай сайттан табуға болады
Агиля
agilya_love@mail.ru
26-09-10 23:10
Маған сүндет той сценарий керек
Нағима
odnoklassniki76@bk.ru
23-05-10 15:41
кімде қазақ халқының салт-дәстүрі тұралы мақала бар?
Гуля
djambino70
07-05-10 18:10
Маған тұсау кесер сценарий керек
Айгүл
жалгасбаева
08-04-10 07:29
Алға бастың тік тұрып,
Алла берсін мықтылық!
Аяғыңнан із қалсын,
Баяныңды ұқтырып!

Қадам ашттың, адымда.
Адымдасаң жаңылма.
Ата-баба жолын ку
Азаматтық шағыңда!

Ашық болсын аспаның,
Арлы болсын жас жаның,
Аттай көрме ешқашан
Ала жібін басқаның!

Автор Қаншайым Мамасейтова
Аида
aida
17-03-10 20:08
шілдехана керек.
Ерболат
erbolat
17-03-10 20:03
Бізге ќазаќтыѕ салт-дјстїрінен шілдехана керек.
Rustem
rustemahmetov@mail.ru
12-03-10 18:58
Салем. Маған "Қазақ халқының ұлттық салт- дәстүрі" керек.
Алиюшка
24-02-10 20:33
Nurzhan Dyussenaliyev Atyrau KTL
nurzhan_atyrau@mail.ru
25-12-09 17:32
http://depositfiles.com/ru/rmv/7514433702657144 - презентации форматында
Кенже
kenzhe54mai.rul
07-08-09 10:48
түсау кесер қазақтаң салт дәстүрі
Айғаным
Aigan_im
05-05-09 18:11
Салем. Маған "Қазақ халқының ұлттық салт- дәстүрі" керек.
Альмира
Almira_97inbox.ru
12-02-09 21:10
Маған қазақ халқының салтөдәстүрі керек Олар тұсаукесер,шілдехана,сүндет той
маншук
arai4ok@mail.ru
06-01-09 19:03
ќазаќтыњ ќыз ±зату дєст‰рі
deleted
deleted
03-12-08 20:55
салт дәстүр
гүлжанат
guljanat_8585
21-11-08 20:20
мағанда осы тақырып керек. сайтын айтыңдаршы
Медина
абимедина
20-11-08 18:44
маған қазақтың салт-дәстүрі керек
Расул
Rasul_ri_93@mail.ru
14-11-08 19:59
Қазақтың салт-дәстүрі



Сіздің жауабыңыз
Есіміңіз:
Сіздің e-mail:
Мәтін:
Кескіндегі код:

Кодты жаңарту
 




© 2002—2017   | info@kazakh.ru   | Блог  | О проекте  | Реклама на сайте | Вакансии 
Группа Вконтакте Страница в Фейсбуке Микроблог в Твиттере Сообщество на Мейл.ру Канал пользователя kazakhru - YouTube
Создатель сайта —
интернет-траблшутер Марат Ижанов