Казах.ру
поиск по сайту и Казнету
rus / eng / kaz
Форумы
На русском языке
Қазақша сөйлесу
English talk
Правила
Поиск по разделу
Словарь-переводчик

Введите русское или казахское слово. Для ввода казахских символов нажмите цифры:
Ә2, I3, Ң 4, Ғ5, Ү8, Ұ 9, Қ0, Ө-, һ+


полная версия












Общение

Общение: Список форумов
Форум: Шежipe
Тақырып: Жаппас руыныњ тарихын кім біледі?

страницы:    « в конец    7    6    5    4   3    2    1    в начало »   

Авторы Xабарлама
Салтанат
evolution2100@mail.ru
24-01-09 09:26
Сєлеметсіздер ме? Жаппас руыныњ тарихын білсењіздер жазып жіберсењіздер. мен µз руымныњ тарихын д±рыс білмеймін. сондыќтан ќаным ќазаќ болѓандыќтан оны білу борышым деп санаймын. сіздерден кµмек с±раймын.Алдын ала рахмет. тек µтірік нєрселерді жазбањыздар.

Авторы Жауап
Батырбек Қарақалпақ
30-03-12 13:36
Шаббаз қаласы Шаҳ Аббаз султан атынан алынған. Ол жаппасқа байланыслы емес. Ондай шала пикирлерди жаза бермеў керек шығар, қалайда?
Қайсақ
kai_1960@mail.ru
29-03-12 17:41
Алла-тағалам күш-қайрат,сабыр,ерік-жігер және қолдау көрсеткен жағдайда осы жақын арада жаппас пен алтынға қатысты еңбегімді жарыққа шығарып қалармын...
Bekzhan
k.s.bekzhan@bk.ru
28-03-12 14:17
Мен де Алтын жаппас болам))))
Ақерке
akerke_96_27@mail.ru
25-03-12 22:36
Салем барша Жаппастарға!!Мен Қызылордалықпын!Үңгіт-Жаппас-Аңдағұлмын, мамам-Үнгіт-Жаппас-Өтеппелі!сіздермен алдағы уақытта жақсы аралассам деп ойлаймын...
Қайсақ
kai_1960@mail.ru
21-03-12 18:24
Қазақ халқының құрамындағы жаппас ру-тайпасының шығу тегіне байланысты аңыз-әңгімелердің бір бөлігін ғана. Бұл жерде жаппас деген кім екенін білмейтін бауырларымыз азда болса мағлұматтар ала берсін деген мақсатта жарыққа шыққан мақалаларымның ал-ғашқы кездегі нұсқаларының бірін беріп отырмын.Одан бері жазбаша және ауызша деректер біршама жиналды,сондықтан бұл ең ал-ғашқы ізденістерім екендігін дұрыс түсініңіздер.Артық кеткен немесе жетпей жатқан жерлері болса алдын-ала кешірім өтінемін...
Жаппас – қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, кіші жүз құрамындағы байұлы тайпасы құрамындағы 12 рудың бірі. Кейде Алтын руымен біріктіріп, алтын – жаппас деп те аталады. Жаппас 5 атаға, кейде 6 атаға бөлінеді. Жаппастан – Сумырын, Қалқаман, Қаракөз, Қияқы, Шалтақ, Өңгіт аталары тарайды.Жаппастар туралы алғашқы деректер А.Тевкелевтің құжаттарында кездеседі.Жаппас руы жайлы «Брокгауз - Ефрон» энциклопедиясында 1893 жылы, ал «Окраина» газетінде 1890 жылдары арнайы мақалалар жарияланған. Енді қолымыздағы бар мағлұматтарға сүйене отырып; « Жаппас » атауының жер- су, тау- тас, елді- мекен, т.б. жерлерде кездесетіндігіне тоқталып өтейік... По утрам, при определенных условиях, с высот Бермамыта можно наблюдать давольно редкое явление, известное под названи- ем « Броккенский призрак».Осы жердегі «Броккенский призрак» дегеніміз- ...Біріккен аруақтар немесе « Аруақтар алаңы » деген мағынаны білдіреді деп ойлауға болады.Ойымыздың дұрыстығын төмендегі сөйлемдер де толықтыра түседі:- В горах на фоне белоснежных облаков вдруг появляется обрамленная радужным кругом гигант- ская тень человека или группа людей, находящихся в этот момент на вершине гор.Сол секілді, осы жерде « Шит- Жат- Мас » деген тауға байланысты айтарымыз, оны « Шет- Жап-пас» тауы деп оқыған дұрыс.Себебі, таудың шет жақта орналасқандығы және жап- пастардың осы таудың төңірегінде мекендегенін айғақтайды.Гора Шит- Жап- Мас, высота ее 2130 м. над уровнем моря.Эта часть горного плато отличается искличительной прозрачностью воздуха и боль-шим количеством ясных дней. Жанбасқала ( Жаппасқала - М.Ғ.), Ежелгі Хорезмнің қамалы, ежелгі бекініс орны. Қаңлы ұлысы заманынан сақталған ескерткіш. 1938-39 жж. Хорезм археология - этнографиялық экспедициясы (жетекшісі- С.П.Толстов) зерттеген. Шикі кірпіштен қаланған, биіктігі 10-11 метр. Қабырғалары қос қабат болып келген.Сыртқы қабырғасының ірге жағында қаз-қатар тізілген атыс орындары бар, қақпадан кірер жолдың қалтарыс, бұрлыстары көп. Қамал ішін қақ бөлетін кең көше бар. Қазбалардан табылған әр түрлі ыдыстардың құлақтары мен тұтқалары арыстан тәрізді хайуанаттардың басы бейнеленген. Олар ыдыстың ернеуін тістеп тұрғандай... 999 жылы Қарахандар билігі тұсын- да Самарқанд, Хиуа, Бұқарадағы қала мәдениеттері әлсіресе де, афрагилер мәдениеті күшейе бастады. Олардың мәдениет орта- лықтары- Қас, Қырық қыз, Диюқала, Шаббаз (Жаббаз немесе Жаппас – М.Ғ.) қалалары болды. Хорезм дүние дүние жүзіндегі ең арғы ерте замандарда мәдени орталық болған аймақ, бұл арада басты мәдени орталық болып келген көп көне қалалар бар.Жамбас қала ( жаппасқала - М.Ғ.) , Топырақ қала, Қас, Урганж, Хиуа, т.б.Ерте замандардан бастап-ақ Хорезм мәдениетінің ірге тасын қала- ған қаңлы- қыпшақ елдері. Енді, халқымыздың аңыз- әңгімелері, жылнамалары, т.б. негізінде бізге келіп жеткен мағлұматтарға да назар аударатын болсақ нені байқаймыз ?
... Ертедегі аңыз - әңгімелерге қарағанда Кіндік төбе аралы тамаша жемісті қысы жоқ, қазыналы болуы керек. Онда адамның ал- ғашқы жер бетіне келгендегі орны - « Адам ата төбесі » бар. Кіндік аралды ертегі жазушылар, жыршылар « Жазират ал - Жауһар » (« Асыл тастар аралы » ), немесе « Жазир- ат ал -Яхут» ( « Жахут аралы » ) деп келеді. Онда асыл тастардан салынған ғажайып сарайлар бар, оның бәрі тылсым-мен шартталған, перілер мен диюлардың күзетінде деп сипаттайды. Жаппастың ғажап сарайы сонда, оның Нұр қызы сонда деген аңыз бар. Бұл аңызға сүйенер болсақ, Жаппас деген хан немесе өте бай адам болған. Оның асыл тастардан,өз байлығын көрсету үшін салдырған сарайы болған. Сонымен бірге, осы асыл тастардан салдырған сарайда Нұр деген қызы тұрған. Жабық базардың ортасында бір үлкен күмбез бар. Ол зергерлер орны тақи-заргарон деп аталады.Оның айналасы бір- іне - бірі тіркесе, араның ұясындай салына берген жабық базарлар.Іші араның ұясындай болса, үсті әрқайсысының төбесіне,бір-бір дәу қазан төңкеріп-қойғандай, қозы құйрық сияқты жусап жатқан балапан күмбездер тізбегі. Ортадағы үлкен күмбездің төрт жағын- да әшекейлі төрт қақпа. Қақпалары кең: ат- арбалы, жүкті түйе керуендер ерсілі- қарсылы өтіп жатады.Бұл қаладағы отыз сатылы атақты минареттен кейінгі ең биік ымрат (құрлыс) осы. Зергер лер күмбезі болып табылады. Мұның қай уақытта салынғаны, оны кім салғаны есте қалмай ұмытыла да бастаған.Негізінен бұл құрылыс осы арада ежелден мекен етіп келе жатқан қыпшақ елінікі екеніне ешкім тласпайды. Кейбіреулер мұны салдырған Темірас деген әулие дейді. Ол баяғы атақты ғажап сарай салдырған Жаппас тұқымы- нан болса керек. Бұл жерде, Отырар қаласында зергерлер күмбезін салдырған Жаппас тұқымынан шыққан Темірас деген әулие бол- ып тұр. Махмуд Қашқаридің жылнамасында: - Этот город сначала строил Тахмурас ( Темірас – М.Ғ.), который воздвигнул три крепос- ти, через триста лет его достроил Афрасияб. Егер Махмуд Қашғари 1072 – 1074 жж. аралығында «Диуани луғат ат - түрік» (« Түркі тілдерінің сөздігі ») деген еңбегін жазса, ондағы « Афрасияб »- қа байланысты жағдайлар шамамен IX- X ғғ.болған.Сонда,Афрасияб- тың алдындағы - үш қамал, қала, т.б. салдырған Темірастың дүниеге келіп, өмір сүрген кезеңі жуық шамамен VI – VII ғғ.болып шыға- ды.Темірастың асқан шебер ұста болғандығында шек жоқ. Осы Темірас пен біз сөз еткелі отырған Жаппастың тұқымы әулие Темірас арасындағы байланыстылықты қарастырып көрелік: Мұхаммед Абунасыр Әл-Фараби 870 жылы Отырар қаласында дүниеге келген. Шамамен, 876-877 жж. аралығында 3 тілді (түрік-қыпшақ, парсы, араб) еркін меңгеріп шығады.Ал,жуық шамамен медресені 882-885 жж. тәмамдап шықса, ол кезде 12-15 жастар аралығындағы кезі. Сонда, Мұхаммед Абунасыр Әл-Фараби медреседе оқып жүрген кезінде атасы екеуі Отырар қаласын аралап көреді. Осы жерде: Жабық базардың ортасында бір үлкен күмбез болды. Ол зергерлер орталығы тақи-заргарон деп аталады.Яғни, әулие Темірас салдырған.Оны,Әл-Фараби шамамен 880-882 жж. аралығында ( ІХ ғасыр. соңғы ширегінде-М.Ғ. ) көрген болып шығады.Яғни, ІХ ғ.соңғы ширегінде Отырар қаласында Зергерлер күмбезі болған. Бірақ, оның қай уақытта салынғаны,кім салдырғаны есте қалмай ұмытыла бастаған.Осыдан мынадай тұжырым жасауға болады-адамның есінде- дегі аңыз-әңгімелер, шежірелер, жырлар, т.б. 1-2 ғасыр бойы сол күйінде сақталуы мүмкін, ал 3-4 ғасырдан кейін ұмытыла басталуы табиғи заңдылық деп ойлаймын. 1 ғасырда үш ұрпақ өмір сүрсе, 2 ғасырда алты-жеті ұрпақ өмір сүреді, ал енді 7-атадан кейін ұрпақ- тардың өзінің алдындағы бабаларының кім болғаны, не істегені, т.б. дәл білуі мүмкін емес. Сондықтан, 3-4 ғасыр бұрынғы оқиғалар- дың ұмытыла басталуы табиғи заңдылық деп есептеймін.Шығатын қортынды, Жаппастың ұрпағы Темірас әулие Зергерлер күмбезін Отырар қаласында ( Тарбан немесе Қарашоқы деп аталған-М.Ғ.) VI-VIIғғ. салған болуы керек. Өзі де осы кезде өмір сүрген.Ал енді, Мерв қаласы, үш қамал т.б. салуда басшылық жасаған немесе салған Темірас пен Отырар қаласындағы Зергерлер күмбезін салған Темірас әулие арасындағы ұқсастық жөнінде не деуге болады ?! Екеуі де VI - VII ғғ.ішінде өмір сүрген тұлғалар...Ал, сонда Жаппас- тың өзі қай ғасырда дүниеге келген ? Біздің болжауымызша, шамамен ІV - Vғғ. Аралығында Жаппас руы тарих сахынасына шыққан- дығында дау жоқ.Геродот пен Страбонның мәліметтері бойынша дайлар (Адайлар-М.Ғ.) ескіше V гасырдан жаңаша І ғасырға дейін Сырдарияның төменгі ағысына, Каспий теңізі жағалауының оңтүстік-шығыс жақ бөлігінде мекендеген. Ескіше, ІІІ ғасырдан жаңаша І ғасырға дейін Қаңлы мемлекеті күшейіп Хорезм, Ферғана, Соғды аймақтарына билік жүргізгені тарихтан белгілі. Бұл кездері дайлар қаңлылардың қарамағында болды.Ал, кейін бұл өңірлерге Батыс түрік қағанаты өз билігін жүргізген кезде дайлар оның құрамына енді...Біздің болжамымызша, Жаппас руының тарихы-қаңлы, үйсін, қыпшақ, керей, найман, арғын, алшын, шөмекей т.б. қатар жар- ыққа шыққан болуы керек.Оның ішінде адаймен қатар жарыққа шыққан секілді. Ол бастапқы кезде қалай аталғаны белгісіз. Себебі, қазақ халқының шежірелерінде-Қаңлы (кангюйт), адай (дай), т.б. атаулармен ұшырасатыны белгілі. Осы секілді, Жаппас атауы да өзгеріске ұшырап, басқаша атпен жүгіруі ғажап емес. Біз қолдағы бар жазбаша түп-деректер арқылы ғана өз болжамымызды келтір- іп өттік. Солардың бірі Жаппас руының қалай пайда болғандығы жөнінде ел аузында сақталып келген бірнеше аңыз-әңгімелердің біреуіне ғана тоқталып өтейік:Самсы анамыз Қыдырсиық әулетіне келін болып түскеннен кейін оған байдың бәйбішесі күн көрсетпей-ді,тіпті қастандық та жасайды. Өйткені, Самса анамыз өте көркем, сұлу, ақылды болған. Ел жайлауға көшкенде екіқабат Самсыны жұртта адастырып тастап кетеді. Алғашқы кезде бәйбіше анамызды көшпен келе жатыр десе, кейін Самсы анамызды адасып кет- кен шығар деп өтірік лақап таратады. Көште қалған Самсы анамыз қатты толғатып ауылдың (көшіп кеткен ауылдың-М.Ғ.) жанын- дағы жабта тұрған арбаның астына барып жайғасады.Туған баласының кіндігін өзі кесіп, баланы арбаның үстіне жатқызады. Оны қоректендіріп (емізіп-М.Ғ.) болғаннан кейін жанына жатып, Самсы анамыз баласын етегімен жауып ұйықтап кетеді.Көптен кейін оян- са анамыз өз бетімен жүріп келе жатырған керемет әсем пәуеске арбаның ішінде баласымен екеуі жатқанына таң қалады.Баланың үс тіне жапқан етегін жинап қараса жаңа туған сәби ұйықтап жатыр екен.Баланың денесі ашылған кезде пәуеске арба өзінен-өзі тоқ- тайды, ал етегімен қайтадан жапса пәуеске арба орнынан жылжып алға қарай өзінен-өзі жүре береді.Бір күні сыртта отырған бай жылжып келе жатырған пәуеске арбаны көріп таң қалады, оның үстінде отырған Самсы анамызды таниды.Жиналған жұртшылыққа пәуеске арбаның қалай қозғалатынын көрсету үшін етегін бір ашып, бір жабады.Жас нәрестенің тектілігін байқаған жұртшылық бол- ашақ әулиені « Жаппас » деп атап кеткен.Бұл керемет құбылысты көрген бәйбіше ызасы келіп үйіне ( киіз үй-М.Ғ.) кіреді. Оң жақта тұрған сабаны пісіп-пісіп жібергенде одан бір құс ұшып шығады.Құс шаңырақтан серпе шығып Жаппас атанған жас сәбидің қасына қонады, сәлден кейін көзден ғайып болып ұшып кетеді.Оны көрген жұртшылық баланың текті екенін байқайды, болашақ әулиенің еліне құт-береке әкелетініне үміт артады.


Қарақалпақ
21-03-12 06:36
Алла Сизди қолласын!
Қайсақ(ақсүйір-жаппас)
Сары
19-03-12 16:40
Жаппастан шыққан Баймұрат батыр, бүкіл жаппас тайпасының жауға қарсы шыққанда айтатын ұранына айналған.Баймұрат батыр туралы айтар болсам,оның өмір тарихына байланысты \" жаппастан шыққан батырлар\" деген топтамада қолымдағы бар деректер бойынша мәліметтер бергенмін.Тағы бір айтарым, бүгін жарыққа шығарған оқу әдістемелік оқу бағдарламамда Баймұрат батыр тура-лы , жаппас тайпасы, Ақберді батыр т.б. туралы жазбаша деректер кіргіздім.Бұл менің жаппас тайпасын бірте-бірте көпшіліктің біле беруі үшін жасалған алғашқы қадам деуге болады.Бұдан басқа- \"Жаппастан шыққан билер\", \"Жаппастан шыққан батырлар\", \"Бөкей ордасындағы жаппастар тарихы\", т.б.атаулармен біршама ғылыми журналдарда, басылым беттерінде мақалаларымды жарыққа шығарғанымды айтуыма болады( барлығы 15-20 мақала).Енді құдай қаласа,бір алла-тағаланың құдіретімен 190-беттік кітабымды да шығаратын шығармын.Жаппастардан шыққан бизнесмен ағайындардан үмітім шамалы,бір жаратушы алла-тағаланың қолдауы мен өзіме ғана сеніп отырмын...
Бекхожа
besene@mail.ru
19-03-12 06:59
ТАЎЕЛИБАЙ - ЕКИ ДАРЬЯ АРАЛЫҒЫ.
Қайсақ(ақсүйір-жаппас)
Бекхожаға
18-03-12 10:27
Ақсүйірлер шоғыр болып тұрып жатырған Тәуелибай деген қай жерде ?
Cары
18-03-12 05:33
Баймурат бай болған ба, батыр ма, яки қарапайым ру ақсақалы ма?
Бекхожа
11-03-12 06:53
Жуўап ушын рахмет! Онда И.Тасмағамбетов қайсы атадан екени белгисиз деген жуўмаққа келдим. Ол киси шеше жағынан бизге аса жақын болып келеди. Ақсуйир - қарақалпақ халқы ишинде қытай арысынан таралады. Олар Аралбай деген қабырғалы урыў менен туўысқан. Бир қызығы Аралбай ишинде Беспалўан деген ата да бар. Оларды гейде Бесанғал деп те атайды. У.Султанов (бизин бурынғы премьер-министримиз) сол атадан еди. И.Каримов ол кисини Москвадан шақыртып, қасына алған болатуғын. Ата-бабасы Кегейли деген жерден. Ақсуйирлер шоғыр болып жасайтуғын жер - Таўелибай.
Қайсақ
Бекхожаға,Тәжен Жолдас Таңатұлы
10-03-12 13:30
Бекхожа бауырым,біздің тарихымызды бұрын жазған ешкім жоқ.Сол себепті,мен секілді әр жерде өз бетінше ізденіп, жаппас тарихындағы өздерінің бабаларының тарихын жазып жүргендер бар екенін білемін.Бірақ,олар тек өздерінің тармақтарын ғана жазып жүр.Мен де өзімнің шыққан тармағымды іздейтін болсам,аңыздар бойынша бізді де қарақалпақ ағайындармен байланыс-тырады,бірақ оның дұрыс немесе бұрыс екенін әзірге білмеймін.Біз Қаракөз жаппас ішіндегі Ақсүйір тармағына жатамыз.Ал,Ақсүйір- лер туралы қарақалпақ ағайындар ішінде де жазбаша деректер бар деп естігенмін...Сосын,біз тұрған жерде қайтыс болған кісілерді жуындыратын кезде,дүниеден өткен кісінің басын- Ақсүйір ұстайтын болса,ортасына-құрманай,аяғына-Бесбалуан түседі.Осы үшеуі бір-бірінің қайтыс болған кісілеріне осындай ретпен сүйекке түсіп отырады.Соған қарағанда,осы үшеуінің арасында бір байланысты-лық барма деп ойлаймын.Менің әжем құрманай жаппас болса,атам Ақсүйір жаппас, бір-бірімен қыз беріп,қыз алыса берген.Сосын, тура осындай үрдісті Қостанай жақтағы жаппастардан да көрдім.Ол жақтағы 40 жылдан кейін табылған туыстарымызға барғанда осыны байқадым...Менің элек.почтам: kai_1960@ mail.ru Хабарласып тұрыңыз.
Бекхожа
10-03-12 06:27
Рахмет, миннетдарман! Бирақ, ол киси Жаппас ишиндеги қайсы атадан? Тилла апамыз Қарақалпақстанда бизин аталарымыз қолында азғана ўақ болған. Олар қарым-қатынас етип турған сол гезлери. Жалпы, ол кисилер жайлы билемиз. Бизге қызықлысы, қай ата екенлиги? Қарақалпақ араласпаған жер жоқ ғой, қазақта. Басқа жағы бизге де белгили. Ким болса да, биз ушын жақын ғой. Себеби, қазақ-қарақалпақ халқы бир тектен екенин ҳешким де бийкарламаса керек?!
Тәжен Жолдас Таңатұлы
kerbez15@mail.ru
09-03-12 20:34
Жаппас бауырларым,Сіздер үшін ,намыс үшін тарихтың біздің руға деген өтірік деректерін жою үшін күресемін.Көптеген деректер менде жеткілікті,ол үшін менің сайтымаа кіріңіздер-kerbez15@mail.ru.пороль-zholdas
Тәжен Жолдас Таңатұлы
kerbez15@mail.ru
09-03-12 20:26
Жаппас ҚАРАКӨЗ Әжі бабам туралы,оның Наурыз руы туралы,атам Тәжен Иманбайұлы туралы деректерді білемін.Қаракөз Достияр руынан шыққан Жанғабыл батыр бабамыз бен Кенесары-Наурызбай тарихы да өз әкем Таңаттың айтуымен есімде сақталған.
Тәжен Жолдас Таңатұлы
kerbez15@mail.ru
09-03-12 20:19
қызылорда қаласында дәрігермін,жаппастың Қаракөз тармағынан,оның ішінде Наурыз руынан,оның Есенғұл тармағы,жасымнан әкем Таңаттың айтқандарын естіп,құлағыма құйып өстім,жалпы Жаппас бес жаппас,Үңгітпен тақ жаппас делінеді,Үнгіт Қарақалпақтан кірме-өкіл бала,Қаракөзден-Достияр,Наурыз,Қоғылшы,Құрманай,Қараша,Беспалуан,Сарыаяқ,Үңгіт рулары кіреді.Алдында айтылған Жанғабыл батыр осы Қаракөздің Достияр руынан шыққан.Кенесары-Наурызбайды қырғыз асырып қуған осы -Жанғабыл бабам.Ал біздің қиналғандағы сиынар піріміз-Қаракөз әжі бабам!Өз атам-ТӘЖЕН ИМАНБАЙҰЛЫ-Петербор университетінің заң факультетін бітірген-үлкен БИ болған,мойнына дөңгелек знак/медаль сықылды/тағып отырғанда ешбір адам тіл және қол тигізуге құқы жоқ деп әкем айтатын.Шежіренің біраз деректерін мен жатқа білемін,біразы жазулы.ҚЫЗЫЛОРДА архивінде ТӘЖЕН ИМАНБАЙҰЛЫ туралы деректерді өз қолыммен ұстап ,оқып көрдім,онда Ақмешіт уезіндегі ірі 4 байдың аттары жазылып,белгілі уақытқа дейін салық төлеулері ескертілген.
Қайсақ
Бекқожаға
09-03-12 09:48
Ассалаумағалейкүм Бекқожа бауырым,Иманғали ағамыздың аталары кезінде Қызылорда жақтан көшкен.Себебі,20-30 жылдары Сыр өңірінде ұжымдастыру,кәмпескелеуге байланысты жергілікті халықтың (жаппастар) бас көтеруі болған.Бұл көтерліс кеңес өкіметі тарапынан басып-жанышталған.Сол кездегі қуғын-сүргінге менің атам да ұшыраған.Сол кісі көзі тірісінде айтып отыратын,біз өзіміз-дің туып-өскен жерімізден ауып, сонау Қырғызстан жеріне ( Қызылқия деген жер ) көштік, ал жаппастардың біршамасы Батыс өңірге,Қостанай,Қарағанды т.б.жерлерге көшіп кетті деуші еді.Сол жақта қалып кетті деп.Ал, менің атам- Рахман,өзі бастап Ақсүйір,Құрманай,Бесбалуан т.б аталықтарын бастап Қырғыстанға барған,сол жақта Ұлы Отан соғысы басталар алдында елге (Қызылрдаға қайтып келген) қайтқан,келген соң, өзі сұранып Ұлы Отан соғысына кеткен.Кезіндегі кеңес билігіне қарсы шыққаны бар,оны айып баталонына жіберген.Бір жылдан астам соғысқа қатысып(1943 ж.ақпан-1944 ж. ақпан),7-рет жарақат алып, ең соңында ауыр жараланып елге аман-есен келді.1972 жылы желтоқсан айында дүниеден өтіп кетті.Ол кісі шежірені, тарихты өте жақсы білуші еді,менің тарихшы болып шығуыма да сол кісінің өзінің өткен тарихына деген қызығушылығы әсер еткен болуы керек.Қызылорда жаппас тайпасының көп шоғырланған жері,Сырдария мен Әмудария өзендерінің ортасында кезінде жаппастармен қатар қарақалпақ ағайындардың да қатар көшіп жүруі мүмкін... Себебі,сонау 17-18 ғасырлардағы шекарамызды көз алдыңызға елестетіп көріңіз... Сосын,Қаракөз бабамыздың сүйегінің осы күнгі Өзбекстан жеріндегі Ангрен өзені төңірегінде жатуы да көп нәрседен хабар беретін секілді.Қаракөз бабамыздың сүйегін тауып, оған ескерткіш қою,есімін ұлықтау мәселесі осы тармақтан тараған ауқатты ағаларымыздан бастап, өзін жаппаспын дейтін бизнесмен ағайындарға үлкен сын болуы керек...менің бар айтарым осы...
Бекхожа
08-03-12 07:02
ҚАЙСАҚ қандас! Сизге наятый рахмет, мына материаллар ушын. Сизге сораўым И.Тасмағамбетов қай Жаппас? Себеби, ол кисини биреўлер қарақалпақларға байланыстырады. Анасы Тилла (Дiлда) апа Қабақ қызы ғой, сол ушын шығар? Яки, басқа да жақынлық жери бар ма екен?
Қайсақ
Еркінге және жаппас бауырларға
03-03-12 15:11
Жаппастарға жалынды сәлем,қолымдағы бар деректерді жинастырып және жарыққа шыққан мақалаларымды қосып, 190-беттік жинағымды дайындап қойдым.Жарыққа шығаруға болады.Соған демеушілік беретін ауқатты жаппас бауырлар барма ? Осылай жасауыма Еркін інішектің сөзі себеп болды,осыған дейін ғаламтор бетіндегі жазғандарымды да кіргіздім.
Кіші жүз
Жаппас бауырларға
13-02-12 19:06
Жаппастарға жалынды сәлем... сіздердің өздеріңіздің шығу тектеріңізді білуге деген құштарлықтарыңықызықтырады...
жандарбек жоланов
jandarbek_-_95
13-02-12 14:09
assalauma aleikum jappastar kauimi men karagoz jappas edim jappastardin shejiresi bolsa menin jeke pochtama jiberinizshi otinish
Диана
muslimka_230789@mail.ru
07-02-12 11:39
Ассаламу алейкум! Жаппас бауырлар кім Жаппастын ұлы Сумұрын жайлы біледі Содан болатын едим

Сумұрын жаппас,ішіндегі тоқасы,оның ішіндегі Қазыбайы
doni_opel@mail.ru
27-01-12 07:35
Егер Жаппас руының шежіресі бар болса,өтініш,менін жеке почтама жіберіңіздерші, doni_opel@mail.ru
Сумұрын жаппас,ішіндегі тоқасы,оның ішіндегі Қазыбайы
doni_opel@mail.ru
27-01-12 07:33
Ассалаумағалейкүм Жаппас бауырлар, менде өз тарихымды білуге құштармын!
Қайсақ
Еркінге
26-01-12 16:07
Еркін інішек !!!Бұл бір күннің жұмысы емес. Бұл мәселе мені де көптен бері толғантып жүр. Дұрыс айтасың, Баймұрат бабамызды ұлықтауымыз керек, көрсетуіміз керек, оқулықтарға есімін кіргізу керек. Бұл жөнінде, оның соңына түсіп іздейтін адам керек.Менің уақытым жаппас атауының қайдан шыққаны,батырлары,билері,жекелеген тұлғалары т.б.жалпылама жинастырумен уақытымның көбін жоғалтып алдым.Еркін інішек, Баймұрат батыр туралы да,қолымдағы деректерге сүйеніп Жаппастан шыққан батырлар туралы да ғылыми журналда мақала жариялағанмын.Соның көшірмесі осында тұр ғой,дұрыстап оқы. Баймұрат батыр туралы да өзімнің пікірімді жазғанмын...
Еркін
Қайсаққа
26-01-12 07:18
Мені ойландыратын Баймұрат батыр атамыздың атын Қабанбай, Бөғенбай батырлар сияқты айтылмауы... Букіл Жаппасқа ұран болып, тарихи кітапта ел үшін, жер үшін ерліктері шықпауы, ата-әжелеріміз айтуы бойынша атамыз жаралы аяғын шауып тастап қалмаққа шапқан дейтін. Атамыздың зираты қай жерде? Баймұрат өзені атамызға қатысы бар ма? Сүйенетін кітап жоқ гой... Сіз тарихшы екенсіз сол жайлы деректеріңіз бар ма... Сізбен қалай хабарласуға болады...
Қайсақ
Еркінге
25-01-12 13:07
Жаппастарға байланысты, осы күнге дейін шыққан, ауыз толтырып айтатындай қандай ғылыми негізге сүйенген кітабың бар. Осы уақытқа дейін, қолымдағы жиғандарымды деректермен салыстырып, жоқ деректерді тауып,жинастырып, мақала күйінде шығарып жүрмін ғой. Басқалар секілді ақшам болса, немесе атақ қуған біреу болсам, әлдеқашан жартылай бітпеген кітапты жазып шығарған болар едім ғой.\" Жаппастардың Меккедегі тақия тамды салдыруы, Кенесарының 95 жасауылын өлтірілуі туралы шындық,Бөкей ордасындағы жаппастардың тарихы,т.б.тарихи дерек негізінде жазылған мақалаларды алғаш рет ғылыми журналдарда шығарып,алғаш рет халыққа таныстырдым.Менің өзімнің мамандығым тарихшы болғандықтан көпшілігіне тарихи деректерге көбірек жүгінемін.Ал жаппас ұйымы көмек қолын созып, көмектесемін десе қарсылығым жоқ...
Еркін
Қайсаққа
25-01-12 08:25
Қазеке рахмет барлығына, кітапты тарихи деректерге суйеніп шығару керек, қазір көптеген рулар өздерінің тарихын, шежіресін шыгарып жатқан, бірақ қазақ емеспіз ба қосып жазбасақ тұра алмаймыз. Кітап шығару оп оңай, ол мазмұнды, оқып, ізденгенде ыңғайлы болса ол сөредегі екінші кітап болар еді Кұран-Кәрімнен кейінгі. Соған байланысты сондай деректі іздеп жатырмыз, архивтенде табу оңай шаруа емес, оның бір адамы болу керек. Облыстардағы жаппас ұйымдарының көмеғі ңұр устіне нұр болар еді.
Қайсақ
Еркін жаппасқа
24-01-12 15:24
Еркін, сен секілді өзінің шыққан тегіне қызығушылық білдіретін ұрпақтарымыз көп бола берсін. Мен сол үшін де осы мақала түрінде басылым беттерінде шыққан, жаппастарға қатысты қолымда бар жиған-тергендерімді әлсін-әлсін беріп отырмын ғой.Ендігі қалғаны, осыларды жинастырып кітап қылып шығару болып тұр.Мен де Қызылордалық жаппаспын,бүгіндері Алматы қаласында тұрамын....
Еркін
erzhol_z@mail.ru
23-01-12 13:05
Ассалаумағалейкум бауырлар!!! Есімім Еркін, Жаппас-Баймұрат Баяу тармағынан, Кызылорда облысында туып өстім. Мені қызықтырып отқан Баймұрат тарихы, шежіресі, құрметті ұрпактары билері, батырлары, еңбегі сіңген қайраткерлері. Осының барлығын жинап кітапқа түсіріп, көнекөз азаматтарымызда бар деректерді мен сияқты кіші буынға аманат қылып калдырсақ деген ой бар.
Ернур
ernur-92@mail.ru
14-01-12 09:03
Саламалейкум всем) оз1м1зд1 коп деп ойламаппын) Караганда)

Ерсұлтан
Ersultan.99 @LIST.RU
09-01-12 19:14
САЛЕМ ДОСТАР
Қайсақ ( Ақсүйір жаппас )
жаппастарға
31-12-11 17:46
Қызылорда жаппастардың көп шоғырланған жері.Мен де сол жақтан боламын,елді қатты сағындым...Себебі,ол жақта менің бабаларымның,атамның,үлкен әжелерімнің,әкемнің ,інілерімнің т.б.зираттары бар...
Қайсақ
Жиенге
23-12-11 14:53
Қандай дерекке сүйеніп жазып отырсыз,бұл қызық дерек екен ?.. Естімеген елде көп деген...
Жиен
20-12-11 05:22
Жаппасты негiзi Алшын емес, Қыпшақ деп айтады ғой.
Қайсақ( Ақсүйір-жаппас)
жаппас бауырларға
19-12-11 16:05
Жаппас тайпасы және кіші жүздің тайпаларына байланыстық тарихи шолу. Ұсақ руларды біріктіріп әкімшлік ру құрылған. Бұрынғы 17 әкімшілік ірі рудың орнына 1830 жылыдары хандықта 12 әкімшлік ру қалған. Әр руды сұлтан басқарған, сұлтанның кеңсесі, арнаулы мөрі болған. Жеке руларды басқарушыларды би немесе мырза деп атаған. Жеке рулардың өзі бірнеше ұсақ руларға бөлінген, оларды старшындар басқарған. Мысалы, 1825 жылғы архив құжаты бойынша Жаппас руы 600 шаңырақтан құралған, ондағы ер адам саны – 2 400, түйе – 3 000, жылқы – 30 000, сиыр – 6 000, қой – 89 000 бас. Руды сұлтан Әбілұлы басқарған, старшындары Тойболатұлы мен Шиянұлы. Тана руында 12 старшын, Беріш руында (хан руы) 15 старшын ел басқарған .
Бөкей ордасындағы ең төменгі басқару – жүйесі ру тармақтарын басқару. Ру тармақтары ауылдарға бөлінген. Ру тармақтарын басқаратын старшындар ханның ұсынысымен тағайындалып, Орынбор Шекара Комиссиясы бекітетін. Старшындардың міндеті «ру тармағында тыныштық сақтау, жайылымды анықтау, салықтарды жинау, мұндағы болып жатқан істер жайында дер кезінде хабарлау, елдегі әр қилы дау-жанжалды халықтың әдет-ғұрпы жолымен шешіп отыру .
1862 жылы Бөкей ордасында 178 старшын болыпты. Ру жері ондағы адамдардың бәріне ортақтын. Әрбір старшын қол астына 20-50 шаңырақтан келген. Мысалы, Тана руының старшыны Тасболатұлының қарауында 98 киіз үй, 39 түйе, 195 жылқы, 88 сиыр, 926 қой, ал Шұбарұлы басқарған ру тармағы бұдан гөрі кедей болған. Онда 48 үй, 5 түйе, 28 жылқы, 12 сиыр, 152 қой ғана бар екен. Бұдан біз ру старшындарының бәрі бірдей ауқатты бола алмағанын көреміз .
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Ішкі орда жеті округке бөлінеді. Округтерге ру басшылары бағынған. Қамыс-Самар, Тал, Нарын, Қалмақ, Торғын, Бірінші Каспий маңы округі және Екінші Каспий округі. Әрбір
округтің басшысы Бөкей хан тұқымдарынан болды. Округ жерінде рулар аралас тұрған. Әрбір округтің кеңесі болған, оның басшысы орыстан қойылған. 1853 жылы Ішкі ордада 14 ру басшысы болған, олар округтің кеңсе басшысына бағынған.
14 ру басшлыары төмендегідей:

Ру басшыларының
аты-жөні Басқарған рулары Олардағы мал саны
Түйе Жылқы Ірі қара (сиыр) Қой мен ешкі
1 2 3 4 5 6
Сұлтан Әділ Бөкейханұлы Адай, Есентемір, Масқар 56 990 26 2326
Сұлтан Ахметкерей Хансұлтанұлы Байбақты - - - -
Сұлтан Меңдігерей Бөкейханұлы Шеркеш 130 2100 200 5000
Сұлтан Құшақғали Шығайұлы Қызылқұрт 50 321 34 812
Сұлтан Мұхамбетқали Қасымұлы Кете - - - -
Сұлтан Жанбөбек Бөкқалиұлы Алаша 31 480 42 423
Сұлтан Хангерей Хансұлтанұлы Жетіру 4 220 - -
Сұлтан Жанғаншақ Жиенғалиұлы Тана 107 1250 213 1100
Сұлтан Жанхан Өтебалиұлы Жаппас - - - -
Сұлтан Тәуке Бөкейханұлы Ысық 33 270 23 822
Сұлтан Мірқайдар Шығайұлы Қызылқұрт - - - -
Сұлтан Бесжан Әбілғазыұлы Төлеңгіт 5 16 7 35
Сейітбаттал Балқыұлы Беріш - - - -
Сұлтан Дәулеткерей Шығайұлы Ноғай - - - -

Бөкей ордасындағы жаппас тайпасы руларының тарихына байланысты «История Букеевского ханства.1801-1852 гг.»// Сборник документов и материалов.// Алматы « Дайк-Пресс », 2002. Бұл еңбекте негізінен Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Мұрағат қорынан алынған құжаттар негізіндегі жазбаша түпнұсқасынан алынған деректер берілген. Бұл құжаттар ішінен тікелей тақырыбымызға байланысты, жаппас тайпасы және ішінара байұлына қарайтын тайпаларға байланысты жазбаша деректерді ғана алып пайдаланғанымды атап өткім келеді... « 1829 жылы сәуір айының 3-і күні Жәңгір ханның Орынбор шекаралық комиссиясының бастығы Г.Ф.Генске жолдаған хабарламасы. № 386. Бұл жерде, Бөкей ордасының билеушісі Жәңгір ханның қарамағындағы өзіне қарасты ру-тайпалардың ішінен қаншасы сұлтан Қайыпқали Есімұлының қоластына көшіп кеткендігі туралы дерек келтірген. Яғни, Жәңгірдің саясатына наразылық ретінде қарсылық көрсеткен кіші жүздің төмендегі ру-тайпалары көшіп кеткен: Байбақты руынан-204 киіз үй, Алаша руынан-230 киіз үй, Тана руынан-100 киіз үй, Беріш руынан-80 киіз үй, Масқар-15 киіз үй, Адай-12 киіз үй, Жаппас-10 киіз үй, Ыссық-10 киіз үй, Кете - 7 киіз үй, Шеркеш- 6 киіз үй. Барлығы- 674 киіз үйдің көшіп кеткенін атап өтеді. Бұл деген сөз сұлтан Қайыпқали Есімұлының соңында 674 киіз үй бірге көшіп жүрген деуге болады.Оны адам саны бойынша есептейтін болсақ, әр киіз үйде 5 адамнан болды дегеннің өзінде, шамамен сұлтан Қайыпқали Есімұлының қарамағында 3 мың 370 адам болған ( шамамен, 4 мың адам) дейміз. Бұл үлкен күш болды деуге болады. ( ЦГА РК. Ф.И-4. Оп-1. Д-1685. Л-596. ) Бөкей ордасындағы хан кеңесінің мүшелерінің қатарында әр ру-тайпалардың билеушілері болған. Солардың қатарында жаппас Көшетер(Кошетер) Мойнақұлы(Муйнаков), Үсе Төлегеновтің аты жөндерін кездестіреміз. Сонымен бірге, Исатай Тайманов, Иманбай Қалдыбаев, Байтөре Айдаушин, Қамыс Күшіков, Айтуған Албашев т.б. аты-жөндері кездеседі. ( ЦГА РК. Ф. И-4. Оп.1. Д.1685. Л.391-400.) Бұл жерде, Бөкей ордасындағы ру-тайпалардан алым-салық жинайтын ру-тайпа басшыларының аты-жөндері берілген. Олар ханның қазынасы үшін және әртүрлі міндеткерліктер үшін қол астындағы рулардан алым-салық жинау үшін тағайындалған ру басшылары деуге болады. Солардың қатарында, жаппас руынан би Жүзбай Ботақановтың да аты-жөні кездеседі. Бұдан басқа, ыссық руынан-сұлтан Тәуке Бөкеев, би Жантөре Ақтанов, байбақты руынан-Шоқы Нұралиев және оның баласы Медет Шоқыұлы, адай руынан- би Сырғабай Мәмбетов, масқар руынан- Шора Кедейұлы, т.б. барлығы 14 рудың билерінің аты-жөндері берілген. Осы жерде Исатай Тайманұлы бастаған кіші жүз қазақтарының неліктен қолдарына қару алып қарсылық көрсеткендіктерінің себебін осыдан( салық түрінің көбеюінен ) іздеген дұрыс секілді. Оны төмендегі сөйлем жолдары да дәлелдей түседі: «Исатай Тайманов решился было сказать хану, что он слишком притесняет народ, и просил его отменить означенные сборы или, по крайней мере, уменшить их. Хан принял его за бунтовщика, донес об этом начальству и приказал задержать Исетая, но он ушел с частью приверженцев своих за Урал...» ( ЦГА РК. Ф. И-4. Оп.1. Д.2231. Л.18-21. )
№ 437.
1840 г., июня 3.- Формулярный список о службе и достоинстве султана Чинике Аблаева. Султан Чиника Аблаев, 42 года. Управляет джаббасовским родом с 23 ноября 1820 г. По- татарски читать и писать знает. Жена Янгара Дарыева 41 года. Сыновей семь; Батыргали 21 года, Бектигали 19, Иргали 17, Пиримяр18, Сафаллаяр 15, Мухамедий 11 лет. Дочерей две: Каракиза 23, Газиза 11 лет. ( ЦГА РК. Ф. И-78. Оп.4. Д. 178. Л. 115 и об.,118.)
№604.
1845 жылы тамыз айының 15 күні Ішкі орданың сұлтандары, билері және старшындарының Орынбор әскери губернаторы В.А.Обручевке жазған мәлімдемесінде Жәңгір ханның қайтыс болғандығын хабарлайды. Оған Ішкі орданың барлық сұлтандары, билері және старшындары өздерінің қолдарын қойып, мөрлерін қойған.Солардың қатарында жаппас руының биі, хан кеңесінің мүшесі Жүзбай Ботағанұлының да мөрі қойылған. Одан басқа да , көптеген билердің қолдары мен мөрлері бар. - Сұлтан Бажақ Қасымов, Дәулеткерей Бөкейханов, Сұлтанкерей Хансұлтанов, Үмбетқали Төменов,т.б. сұлтандармен бірге, тархан Кенжебек Сатықов, би Шомбал Ниязов, би Алтай Досмухамедов, старшина Иман Есеев,Саламат Есекенов,Айтуған Айбашев, т.б. көптеген билер мен старшындардың аты-жөндері келтірілген. (ЦГА РК. Ф. И. Оп. 1. Д. 2350. Л.26-29.)

№416.
1843 жылы желтоқсан айының 2 күні Ішкі орданың қазақтарының Орынбор әскери губернаторы В.А.Обручевке жазған өтініштерінде, өздерін Орал казак әскерилер жасағына алуларын сұрайды. Бұл жерде Ішкі орданың құрамында-ғы кіші жүздің ру-тайпаларының Жәңгір ханға наразылық ретінде оның қара-мағынан шығып, Орал казак әскерлерінің құрамында болғылары келетіндік-терін жазады.Оған себеп, Жәңгір ханның ұстанған саясаты мен алым-салық түрінің жылдан-жылға көбейіп отырғандығы, халықтың әл-ауқатының нашарлап кетуінен деуге болады. Соған байланысты, халықтың Жәңгір ханға деген сенімі жоғалып, оның қол астынан кетіп қалу арқылы оған деген наразылықтарын білдіруге тырысты десек болады. Олар: Ноғай руынан- Досмұхамед Құлментенев өзінің мөрін қойып және өзіне қарасты 45 адамды бірге алып кетпекші, осындай іс-әрекетке, өзінің туысқандарымен бірге 100 адамын ертіп Жәнібек Қошаев та қосылады ( ноғай руы, мөрін басады). Сонымен бірге,шеркеш руынан 30 адамын ертіп, өзінің мөрін басып Айболат, беріш руынан- Кененбай Сандыбаевтың 20 адамы мен мөрі бар, байбақты руынан- Қошан Құлжаев 40 адамы мен мөрі бар, байбақты руынан-Бекбауыл қарт 100 адамы мен мөрі, алаша руынан - Қартоғай қарт 50 адамы мен мөрі, жаппас руынан-Досмекей Еділов өзінің туған-туыстарымен өзіне қарасты 50 адамымен және мөрі қойған. Мұнда; масқар руының барлық тармақтарының аты-жөндері мен мөрлері бар. Қорыта айтқанда, бұл жерде кіші жүздің- ноғай, байбақты, беріш, шеркеш, алаша, жаппас, масқар, т.б. ру-тайпалардың өкілдерін кездестіріп отырмыз.
( ЦГР РК. Ф. И-4. Оп.1. Д. 2231. Л. 601-602) .
№ 624.
1845 жылы қазан айының 2 күні Орынбор шекаралық комиссиясының кеңес-шісі И.М.Бикмаевтың қызмет хатында марқұм Жәңгір хан тұсында оның қол астында әртүрлі қызмет қылған ру басшыларының, депутаттардың, хатшы-лардың т.б. тізімдері көрсетілген. Барлығы 13 рубасыларының тізімі келтіріл-ген: Байбақты руына- сұлтан Шоқы Нұралиев, Алаша руына-Жанбөбек Бега-лин, Жаппас руына- сұлтан Батырғали Чиникин ( Шынықұлы болуы мүмкін ), Тана руынан- сұлтан Жаханша Шынғалиев, Жетіруға-сұлтан Хан-герей Сұлтанов, шеркеш руына- сұлтан Меңлікерей Бөкейханов, Кете руына- сұлтан Тоғым Шығаев, Ыссық руына- сұлтан Тәуке Бөкейханов, Қызылқұрт руына- сұлтан Қошақғали Шығаев, ноғай руына- би Шомбал Ниязов, Беріш руына- би Балқы Құдайбергенов, масқар-есентемір-таз-адай руларына сұлтан Әділ Бөкейханов басшылық жасап қана қоймай, ол жалпы Ордаға билік жүр-гізіп отырды. ( ЦГР РК. Ф. И-4. Оп.1. Д.5440. Л.10-11. ) . Осы мұрағат қорларының іс-қағаздардың ішінде төмендегі құжатты ерекше атап өтуге болады. Себебі, мұнда 1845 жылғы қараша айының 13 күні бойынша келтірілген Ішкі Орда ру-тайпалары старшындарының тізімдері берілген.Олар өте көп болғандықтан, мен тек қана жаппас руына байланысты жазбаша деректерге тоқталғанды дұрыс деп тауып отырмын. Бұл жерде барлығы 14 рудың старшындары аты-жөндері, айлық ақысы, зекет, соғымы, т.б. көрсетілген. Бұл,14 рудың барлық бөлімшелерінің ( тармақтарының ) старшындарының аты-жөндері көрсетілген.Сол себепті,бұл жерде тек жаппас руының ғана тармақтары бойынша ашып көрсетпекшімін: Жаппас руы; Қаракөз тармағы (бөлімшесі ) бойынша-старшын Досмұхаммед Өтешов,1844 жылғы айлық жалақысы-1000, 1845 жылғы айлық жалақысы-1000, 1845 жыл-ғы соғымы-3. Байғұл тармағы (бөлімшесі) бойынша-старшын Бейбіт Аралов, 1844 жылғы айлық ақшасы-1300, 1845 жылғы айлық ақшасы-1000, 1845 жылғы соғымы-4. Андағұл тармағы( бөлімшесі) бойынша старшын Ілияс Сүрікәлиев, 1844 жыл-400, 1845 жыл-300, соғым-2. Осы тармақтың тағы бір старшыны- Әліше Жанғарин, 1844 жыл-800, 1845 жыл-600, соғым-3. Қияқы тармағы (бөлімшесі ) бойынша- старшын Ықылас Жандалин, 1844 жыл-1200, 1845 жыл-1000, соғым-4. Досмекей тармағы( бөлімшесі) бойынша- старшын Міндәлі Өтеулиев, 1844 жыл-1600, 1845 жыл-1100, соғым-3. Қарақұл тармағы (бөлімшесі) бойынша- старшын Жүсіп және Көжебай, 1844 жыл-800, 1845 жыл-600, соғым-3. Осы тармақтың тағы да бір старшыны-Байтанат Күнтубаев, 1844 жыл-300, 1845 жыл-200, соғым-2. Бегіс тармағы (бөлімшесі) бойынша – старшын Тау Сүтембаев, 1844 жыл-400, 1845 жыл-200, соғым-2. Осы тармақтың тағы бір старшыны- Асан Баярсыланов ,1844 жыл- 600, 1845 жыл- 300, соғым-2. Сейітқұл тармағы ( бөлімшесі) бойынша- старшын Жанту Құлбаев, 1844 жыл - 1400, 1845 жыл - 900. Осы тармақтың тағы да бір старшыны Аранжан және биі Жүзбай Ботақанов, 1844 жыл-4600, 1845 жыл-3500, 1845 жылғы соғымдары-10.( ЦГА РК. Ф.И-4. Оп.1. Д.5440. Л. 37-46. ) Осындай құнды мұрағат қорындағы жазбаша деректер қатарына 1850 жыл-дың желтоқсан айының 23 күні келтірілген Ішкі Ордадағы мұсылман дінбасыларының аты-жөндері көрсетілген тізімнің де маңызы зор деуге бол-ады. Бұл жерде де 16 рудың барлығының мұсылман дінбасыларының тізім-дерін толық жазбай-ақ, ішіндегі жаппас руындағы дінбасыларының аты-жөн-дерін жазып өткеніміз де дұрыс болар деп ойлаймын. Бұл жерде марқұм Жәңгір ханның тұсында сайланған дінбасылардың аты-жөндері келтірілген: 1840 жылы 28 мамыр күні , жаппас руының қияқы тармағына(бөлімшесі) Таңатар Құдайбергенов мұсылман дінбасы болып бекітілген. 1840 жылы 1шілде күні, жаппас руының байғұл тармағына (бөлімшесі) Есдәулет Жанбатыров мұсылман дінбасы болып бекітілді.1841 жылы 30 мамыр күні, жаппас руының сейітқұл тармағына (бөлімшесі) Таңатар Бостанов мұсылман дінбасы болып бекітілді. 1841 жылы 1 шілде күні,жаппас руының байғұл тармағына (бөлімшесі) Мұңқатбас Аралбаев мұсылман дінбасы болып бекітілді. 1841 жыл 2 шілде күні, жаппас руының қаракөз тармағына (бөлімшесі) Сайлаубай Дүтбаев мұсылман дінбасы болып бекітілді. 1844 жылы 21 мамыр күні, жаппас руының қаракөз тармағының (бөлімшесі) Жұма Мұсылманов мұсылман дінбасы болып бекітілді. Осыдан көріп отырғанымыздай, марқұм Жәңгір хан қоластындағы өзіне қарасты ру-тайпалардың ішіндегі мұсылман дінбасыларын 1840 -1844 жылдар аралығында бекіткендігін көріп отырмыз. Бұл жерде барлығы 113 мұсылман дінбасыларының аты-жөндері тіркелген. Олардың барлығын жазып жатпай-ақ, тек бір рудың төңірегіндегі марқұм Жәңгір ханның көзі тірісінде өзі бекіткен мұсылман дінбасыларының аты-жөндерін келтіріп кеткенді дұрыс деп тауып отырмыз. ( ЦГА РК. Ф. И-4. Оп.1. Д.5504. Л.7-11.) Алаш азаматы, Қайсақ,Ақсүйір, Қаракөз, Жаппас атымен шығып жүрген бауырларыңның ертең туылған күні...


Сәуле
Saule.iwan
19-12-11 10:11
Мен өзім Жаппаспын.
Сәуле
Saule.iwan
19-12-11 10:10
Мен өзім Жаппаспын.
Қайсақ( Қаракөз)
Жаппас бауырларға
13-12-11 16:37
Құрметті бауырлар, сіздерді алдағы келе жатырған тәуелсіздік күнімен құттықтаймын. Дәл қазір Иманғали ағамыздың " Дос керек" деген өлеңін қанша рет тыңдасам да жалығар емеспін... Өзімнің Иманғали ағамызбен бір айда дүниеге келгенімді мақтан тұтамын, Иманғали ағамыздың өткен туылған күні құтты болып,дені - басы сау болып,әруақытта аман есен ортамызда жүре берсе екен деп тілеймін... Жаппас ағайындарға келесі жазбаша деректерімді жіберіп отырмын: Кенесары Қасымұлы көтерлісі кезіндегі жаппас тайпасы... Бұл көтерлістің қазақ жеріндегі патша өкіметіне қарсы болған өзге көтерлістерден ерекшелігі сонда, көтерліс 1837-1847 жылдар аралығында қазақтың үш жүзінің ру-тайпалары мекен еткен аймақты түгел шарпуында деуге болады. Оған үш жүздің сұлтандары мен билері, батырлары, старшын-дары ру-тайпаларының көпшілігінің қатысуында . Бұл көтерлістің патшалы Ресей мемлекетінің отарлау саясатына қарсы бағытталуы, қазақ хандығын қалпына келтіруді алдына мақсат етіп қоюы, сонымен бірге ұйымдасқан түрде белгілі бір ру немесе тайпаның мекен еткен аймағында ғана емес, үш жүздің мекен еткен аймағында болғандығында деуге болады. Ал, кемшілігі неде болды дегенде, бұл жерде бұл тақырып төңірегінде қалам тартқан орыстың, қазақтың зертеуші ғалымдарының пікірлерін, архив құжаттарын басшылыққа ала отырып мынаны айтуға болады: Біріншіден, Кенесары Қасымұлы - көтерліс кезінде жергілікті ру-тайпалардың ішіндегі рулық-тайпалық жүйеге сүйенген қазақ ауылдарындағы ерекшеліктерді ескермей, белгілі рулар мен тайпаларға қараған ауылдардың старшындары, билері немесе батырлары өздерінің қол астындағы ауыл аймағымен бағынуды жөн көрмесе, соған бола сол тайпалардың өзге де кінәсі жоқ руларының да ауылдарын шауып кеткендігінде ( алым-салық алуда жергілікті халықтың арасында наразылықтың туындауы, билер мен батырлармен ортақ мәмілеге келе алмауында ( Жанқожа батыр, Есет батыр, Сыпатай батыр т.б.) деуге болады. Кенесары Қасымұлы көтерлісі барысында сұлтандар, билер, батыр-лар, старшындар әртүрлі жағдайда көтерліске қосылып, кейбіреулері көтер-лістің басында көтерлісшілер құрамында болғанымен, көтерлістің соңында көтерлісшілер құрамынан шығып кетіп отырған. Яғни, сұлтандар мен билер, батырлар мен старшындар т.б.әрқайсысы әртүрлі тарихи оқиғаларға байлан-ысты көтерлісшілер қатарына қосылған деуге болады және олардың әрқай-сының өздерінің алдарына қойған мүдделері болды . Олардың барлығы бір-дей сұлтан Кенесары Қасымұлы секілді ойда болды деуге болмайды. Мысалы, сұлтан Кенесары Қасымұлы кіші жүз жерінде жүрген кезінде оны негізінен кіші жүздің және осы жерде кіші жүзбен бірге көшіп жүрген орта жүздің ру-тайпаларын билеген Шыңғыс тұқымынан тараған сұлтандардың бір тобы қолдаса, енді бір тобының қолдамағандығын да байқап отырмыз. Сұлтан Кенесары Қасымұлының басшылығымен болған көтерлістің алғашқы кезінде , яғни 1838-1839 жылғы бастапқы кезеңінде Құсмұрын , Көкшетау, Ақмола , Қарқаралы, Баянауыл округтері бойынша барлығы 80-ге жуық сұлтандардың тікелей көтерліске қатысқаны немесе оны қолдағаны белгілі болып отыр,олардың басым көпшілігі Абылайдың тікелей ұрпақтары болып отыр. Бірақ , барлық жерде бірдей Шыңғыстан тараған ұрпақтардың өкілдері немесе Абылайдың ұлдарынан тараған ұрпақтарының барлығы бір-дей көтерлісті қолдады деуге болмайды. Мысалы, 1846 жылдың шілде айын-ың 22- інде сұлтандар Сүйік Абылайұлы, подполковник Әли Абылайұлы, Адамсат Ыбақов, Қамбар Асланов, Жанғазы Сүйіков, Мамырхан Бадылов, Аблек Алин, Дайыр Ішімов,Тінаш Таңатаров, билер Диханбай Қажыланов, Сары Алтаев, Сайымбет Байдериев, Қарабай Түлесов, Менке Боқтыбаев, Дінәқияс Тынышбеков, Асылбек Байғарин, Қазыбек Тайбақин, Қоңғыбай Қаптағаев тағы басқа да 16 би патша генералымен мәмлеге келіп, сұлтан Кенесары Қасымұлы қозғалысын жаншу мақсатында ортақ мәмлеге келуге уәделескен. [1] Мұндай деректерді Қарқаралы округының аға сұлтаны Құнанбай Өскенбаевқа байланысты және кіші жүздің ру-тайпаларын билеген сұлтандар, Шыңғыс ұрпақтары мен Абылай тұқымдарынан тараған сұлтандарға байланысты да айтуға болады.[2]. Мысалы, 1844 жылдың 20 шілдесіндегі көтерлісшілермен болған қақтығыста 40 сұлтанның қазаға ұшырауына байланысты да зерттеу-шілер арасында біржақты пікір жоқ. Архив құжаттары да мардымсыз... 24 адам шығын болды, алғашқы ұрыс даласында өлім құшқандар ішінде сұлтандар -Тауқожин, Мырзалиев, Бигеновтер т.б. болды деген мағлұматтар кездеседі. Ал, бір деректерде « 1844 жылы шілденің жиырмасынан жиырма біріне ауысатын Сонымен бірге,сұлтан Кенесары Қасымұлы көтерлісін қолдамаған және оған бағынбаған рулар мен тайпалар болды деп кесіп айтуға болмайды. Себебі, Кенесары Қасымұлы көтерлісі туралы артында құнды ғылыми зерттеу жұмыстарын, монографиялық еңбектер қалдырған Ермұхан Бекмаханов, Жанұзақ Қасымбаев т.б. еңбектерінде архив құжаттары негізінде көптеген мәліметтер келтірілген. Соларды басшылыққа ала отырып, қазақтың үш жүзі-нің барлық ру- тайпаларының көтерліске қатысқандығын байқаймыз. Мысалы, Кенесары көтерлісінде кіші жүзден шөмекей, шекті, төртқара, ал-тын, жаппас, табын, тама, алшын, жағалбайлы, орта жүзден - керей, қыпшақ, арғын руларының болғандығын, әр жылдары көтерліске қатысқан қазақтың ру-тайпалары көрсетілген деректемеден көруге болады: 1838 жыл- қыпшақ, арғын, табын, алшын, жаппас, жағалбайлы. 1839 жыл- шөмекей, табын, төрт-қара, шекті, қыпшақ. 1840 жыл - жаппас. 1841 жыл- табын, қыпшақ, арғын, тама, жаппас.1842 жыл тама.1843 жылы- бағаналы, арғын, шекті, табын, тама, шөмекей, жаппас, алшын, арғын, уақ, керей, төртқара, жағалбайлы. 1844 жыл- төртқара, қаракесек, шекті, алшын, жаппас, тама, арғын, балталы, алтай, темеш, қарпық. 1845 жыл- арғын, алтын, жаппас, төртқара, шөмекей, тама, табын, бағаналы, керей, қыпшақ, шекті, әлім. [3]. Осыдан көріп отырғанымыздай, қазақтың ру-тайпалары туралы біржақты пікір айтуға болмайды. Мысалы, 1841 жылы қыркүйек айында қазақтың жоғарыда аталған ру-тайпаларын-ың өкілдері бас қосқан кеңесте Кенесары Қасымұлын ата дәстүр салтымен ақ киізге көтеріп хан сайлаған. Ол туралы тарихшы, ғалым Е.Бекмахановтың еңбегінде төмендегідей деректер келтірілген: « Қазақ руларының белді өкілдері Кенесарыны хан ету жайын кеңестерде алдын ала талқылағаны туралы Жағалбайлы руынан Көлбай Қоқанов былай деп хабарлайды: - Кенесары мені ілтипатпен қабылдады, оның 40 үйден құралған ауылы бар. Бірақ оған жан-жақтан қырғыздар ( қазақтар- М.Ғ.) ағылып келді, оның ішінде жаппастар, шөмекейлер,төртқаралықтар, алшындар мен шектілер де бар... Қырғыздар ( қазақтар- М.Ғ.) сұлтан Кенесарыны барлық рулардың ханы етіп сайлау туралы кеңесуде... Оның ауылына жиналған ордалықтардың сөзіне қарағанда, олар өзара ымыраға келіп, Кенесарыны хан сайлауға келісіп отыр. Шынында да, 1841 жылдың қыркүйек айында қазақ руларының өкілдері ата дәстүр салтымен Кенесарыны ақ киізге көтеріп, хан сайлады. Бұл заңды құбылыс еді. Балық ұлт-азаттық қозғалыс халықтың қалың бұқарасының қолдауына сүйенсе,өзінің ұлттық мемлекетін құруға тырысатыны белгілі ғой. Ахмет Кенесарин өзінің естеліктерінде мынадай көңіл аударарлық жәйітті еске алады: « Кенесарыны хан сайлаған кезде Кіші жүздің шекара шебі маңындағы даланы қоныстанған руларының бір бөлігі Кенесарыдан Орынбор өкімет орындарымен хат жазысқанында өзін әзірше хан деп атамауын өтініп-ті,сол үшін өздерінің Кенесарыға жасырын қолдау көрсететіндігін,ал сөз жүз-інде патша өкіметіне берілгендігін және Кенесары көтерлісіне қатысы жоқтығын жариялайтындығын баяндайды. Орынбор әскери губернаторы Перовский Кенесарының хан сайланғанын хабардар болысымен: « хан болып сайланғаның рас па? »деп Кенесарыдан бұл сұраққа жауап беруін талап етеді. Перовскийге жауап хатында Кенесары мені ешкім де хан сайлаған жоқ дейді. Бұлай деу себебі, сірә, оны хан етіп сайлаған рулардың шекара шебіне таяу жерде көшіп-қонып жүргендіктен патша үкіметі тарапынан қуғын-сүргінге ұшыраудан қорқатындарын ойлаудан болса керек. Сөйтіп, Кенесары өкімет билігінің өзара қырқысқан күрестің немесе рулық егестің нәтижесінде емес, көтерлістің барша жұрт таныған көсемі ретінде хан сайлауы арқылы келген еді. Кенесары Қасымұлының Ресей мемлекеті, Ортаазиялық хандықтар - Қоқан, Бұқар, Хиуа және Ташкент құсбегі т.б. арадағы дипломаттық келісім –шарттар жүргізуде, екіжақпен хат жазысуда елшілердің, хатшылардың т.б. орны ерекше болды. Біз осы күнге дейін белгісіз болып келген Кенесарының елшілерінің аты-жөндерін келтіре кеткенді жөн санап отырмыз: Олар - Жүсіп Жанкүшікұлы, Мамберді Қонысбайұлы, Тайтоқ Дөненұлы,Табылды Тоқтыұлы, Қошымбай Қазанқапұлы. Кенесары Қасымұлы көтерлісінің соңғы кезеңдерінде елшілік келіссөздердің өздерін осы істе танытып үлгірген Шоқпар Бақтыбаев, Есенгелді Саржанов, Сайдақ қожа Оспанов, татар Әлім Жағудин сияқты адамдар жүргізді.Олар қырғыздармен, Қытаймен және пат-ша әкімшілігімен болған келіссіөздердің барлығына қатысты. Ал енді, Хан Кененің қаталдығын көрсететін тағы бір дерек көздері: оның көтерліске қатыспағаны, патша өкіметінің қол астында болғандықтары немесе салық төлеуден бас тартқандықтары үшін т.б. жағдайларға байланысты қыпшақ, арғын, жаппас, төртқара, жағалбайлы т.б. руларының 68 аулын талқандағаны туралы да деректер бар.[4]. Мұндай дерек көздерін тарихшы ғалым Е.Бекмаханов еңбегі бойынша қарастырсақ: «... Осы жерде олар көтерліске қосылудан бас тартқан Төртқара және Жағалбайлы руларының билері мен старшындары ауылдарын талқандады.Ур өзені бойында көшіп-қонған Жағалбайлы руының өзінен 700 жылқы, 3000 қой және 160 ірі қара айдап әкеткен.[5]. «...Арғынның қошқар бөлігін басқарған би Шеген Мусин 1845 жылға дейін көтерліске қосылмады. Күреске оның қол астындағы ру тармақ-тары да қатыспады.Кенесары Шеген Мусиннің руластары арасындағы беделімен сөзсіз санасты, сондықтан оған қарсы ашық қарулы қақтығысқа бармады.[6]. «... Ескерте кететін бір жай, Кенесары мұндай феодалдарды өте жақсы білетін және олардың көңіл күйін де түсіне-тін. Алайда өзінің алдына патша-лы Ресейге, Қоқанға және Хиуаға қарсы жалпы майдан құру мақсатын қойғандықтан, ол қандай жолмен болса да көтерліске қатысушылар санын көбейтуге тырысты. Оған сенімсіз болса да, уақытша болса да одақтастар аса қажет еді.Егер кейбір сұлтандардың немесе ру билерінің өзіне қосылмайтын -дығына көзі жетсе, оларды қорқытып болса да бейтарап қалдыруға тырысты. Кенесарының Назар руының билері Байтөре мен Қаракөшікке жазған хаты сөзімізді дәлелдейді.Бұл хатта ол: « Менің хан екенімді мойындаңдар, мендік болыңдар, сендермен жақындасқым келеді... Егер бұрынғы іс-әрекеттеріңе өкінсеңдер, іштеріңдегі ең сыйлы адамдарың маған келсін. Мен сендерге қайырымдылықпен қараймын.Ал егер келмейтін болсаңдар, онда мен 30 жыл сендерді күтіп жүріп едім, енді-30 жыл бойы ісім сендермен болады. Құдай алдымнан жарылқасын.[7]. Жаппас руына байланысты да осыны айтуға болады. Жаппас руының белгілі бөлігі ( Қалқаман) 1838 және 1843 жылдары көтерліске қатынасып Кенесары-ны қолдады. Кенесарыны жаппас руының тек зауряд хорунжий Жанғабыл Төлегенов пен Алтыбай Көбековтың қол астындағы тармақтары ғана қолда-мады, олардың ауылын Кенесары 1845 жылы талан-таражға ұшыратты.Осы деректің негізінде өкіметтің ресми хат жазысуларында жаппас руының көтер-ліске қатысуы жоққа шығарылып, Кенесарыны жаппас руының бітіспес жауы ретінде көрсетеді. Мұндай ойдың негізсіз екендігін деректерге жүгінсек анық көз жеткізе аламыз.[8]. Кенесары Қасымұлының адами тұлғасы туралы, оның қолбасшылығы , далалық жағдайда соғысудың өнерін өте жетік меңгергендігін патша әскерлерінің қолбасшылары да мойындаған. Әскери күшті ұйымдастыруда , Кенесары өзінің алдындағы көшпелі дәуірмен салыстырғанда, ешқандай түб-егейлі жаңалық енгізе қойған жоқ. Соған қарамастан, әскери күштерді ұйымдастырудағы оның кейбір жаңалықтары көңіл аударарлық. Кенесары жиырма мың жігіттен тұратын армия құрды.Оның ұйытқысы бат-ырлар бастаған жасақтар мен төлеңгіттер болды.Ерекше қауіп төнген кезде Кенесары маңына жасақшы жігіттер жиналатын болған. Әскер басында Кене-сарының өзі тұрды.Ал,оның аға-інілері мен жақын достары әскери кеңес құр-ды. Әскери кеңесте соғыс жоспарлары жасалып, үлкен жорықтар алдындағы жауапты шешімдер қаралатын... Ал, енді Хан Кененің қазасына байланысты бізге келіп жеткен ауызша жырлар мен аңыздар бар, онда Хан Кененің өмірі-нің соңғы сәті туралы бірнеше нұсқалары сақталған. Оның қайсысы дұрыс екендігі туралы дәл басып айту қиын. Бірінші - Жендет салалы кездігімен қазақ ханының ішін жарғанда, ішек-қарны ақтарылып, жерге түскеннен ғана хан жан тапсырған.Оның өлімін тамашалауға жиналған қырғыздар таңқал-ған, оның жүрегін қалың түк басып кеткен екен. Мұндай ғажайып құбылыс тек аса жаужүрек батырларда болады екен.[9]. Екінші -Кенесары Қасымұлының терісін тірідей сыпырып, азаптаған, қинаған, адам жаны түршігерлік қорлық көрсетіп өлтірген деген болжам бар. Үшінші - Кенесар Қасымұлын тірідей қазандағы қайнаған ыстық суға салып, қинап өлтірген. Төртінші- Кенесары Қасымұлын соғыста балалары, күйеулері, әкелері, бауырлары қаза тапқан қырғыздардың әйелдері ортасына апарып, олардың жазалауына берген деген де аңыз сақталған.Бесінші- Кенесары Қасымұлын найзаның ұшына шаншып, көкке көтерген, оны мазақтап ...қазақтың ханы халың қалай ?- дегенде,м...- қа қырғыз, не десеңде мен сендерден жоғары тұрғанымды байқамай тұрсыңдар-ма деген екен... міне, осы секілді аңыз түрінде келіп жеткен деректер баршы-лық, олардың қайсысы шындыққа біртабан жақын келетіндігін көпшіліктің талқылауларына қойып отырмыз...[10].
Алмагуль
alma_02.87@mailru
13-12-11 13:16
Салеметсіздерме!!! Руым Алтын Жаппас. Алтын жаппас руы туралы білгім келеді ! Менің 7 атам 1.Әкем Садыр 2.Уахит 3. Иманкул 4. Жанай 5.Малахай 6.Орахай 7.Әбдеш.8.Нияз 9.Карагул 10.Смагул. Алтын жаппас руынын кай тармагы екенимди билмеймин! Алтын- жаппас шежіресін білгім келеді кайдан шыққаны туралы білетіндер болса жазып жіберуіңізді өтінемін.


страницы:    « в конец    7    6    5    4   3    2    1    в начало »   


Сіздің жауабыңыз
Есіміңіз:
Сіздің e-mail: (будет виден всем)
Мәтін:
Кескіндегі код:

Кодты жаңарту
 




© 2002—2014   | info@kazakh.ru   | Блог  | О проекте  | Интернет-агентство «Браффорд»Реклама | Вакансии 
Группа Вконтакте Страница в Фейсбуке Микроблог в Твиттере Сообщество на Мейл.ру Канал пользователя kazakhru - YouTube
Создание и управление —
«Ижанов и Партнеры»