Казах.ру
поиск по сайту и Казнету
rus / eng / kaz
Форумы
На русском языке
Қазақша сөйлесу
English talk
Правила
Поиск по разделу
Словарь-переводчик

Введите русское или казахское слово. Для ввода казахских символов нажмите цифры:
Ә2, I3, Ң 4, Ғ5, Ү8, Ұ 9, Қ0, Ө-, һ+


полная версия










Общение

Общение: Список форумов
Форум: Шежipe
Тақырып: Жаппас руыныњ тарихын кім біледі?

страницы:    « в конец    9    8    7    6   5    4    3    2    1    в начало »   

Авторы Xабарлама
Салтанат
evolution2100@mail.ru
24-01-09 09:26
Сєлеметсіздер ме? Жаппас руыныњ тарихын білсењіздер жазып жіберсењіздер. мен µз руымныњ тарихын д±рыс білмеймін. сондыќтан ќаным ќазаќ болѓандыќтан оны білу борышым деп санаймын. сіздерден кµмек с±раймын.Алдын ала рахмет. тек µтірік нєрселерді жазбањыздар.

Авторы Жауап
айдана
10-02-13 16:40
Кенесарының өлімі туралы не білесіндер көмектеріндерш әсіресе өлімі жайлы
Айгерім
aigerim2893@mail.ru
30-01-13 14:04
Бүркіт Ысқақовтың "Кім жүйрік" өлеңін білетіндер к-мектемсениздер жаксы болар еди
Cерiк
25-01-13 17:06
Бақытжан аға, Сiзге рақмет!
мерей
merei.93-93
25-01-13 13:53
jappas rui tyrali toligirak bilgim keledi
мухаммед
muxa__90@mail.ru
25-01-13 11:41
ассалаумагалейкум бауырлар мен Исмаганбетов Мухаммед 1990 жылгымын руым ЖАППАС каракозбин атырау обл кулсары каласынанмын
Толганай
09-01-13 22:39
Саламатсыздарма?сіздерге бір сұрағым бар еді Асқар Тоқмағанбетовтың руы қандай?
Асылжан Танбаев
asyljan_89@mail.ru
09-01-13 18:50
Менің аты-жөнім Таңбаев Асылжан Арғынбекұлы Қызыл-орда облысы. Сырдария ауданы. Нағи Ілиясов ауылының тумасымын. меніде осы иәселе қатты толғандыратын Менің руым Жәдікбай Жаппас . бар билерім Жаппас он екі ата Байұлынан тарйды дегенді естуім бар. менің сіздерден сурагым келгені Жадікбай Жаппас қайдан және кімнен тарайтынын білгім келеді..... егер Жәдікбай Жаппас руы жайлы мәліметтер болса жазып жіберініздерші, өтініш?????
Серик
seka.1989@bk.ru
11-11-12 21:50
менде Жаппаспын. КАРАКОЗIМIН. Жанаозенненмiн! запрос жибериндер. Жанаозенненмiн! кутем...
Алтынбек
alik_skorpion@mail.ru
06-11-12 09:49
Жаппасытын киякысымын. Орал каласынан. Запрос жибериндер, общаться етейк)))
райымбек
raimbek_97_1997bk@mall.ru
04-11-12 19:30
ассалаумағалейкүм досмекей жұрты егер осы ру батырлары жайында білсеніздер хабарласыныздар БҚО Ақжайык ауданы жаңа бұлақ ауылы 9сынып оқушысы
Мади
04-11-12 06:09
Қылыш хожа Жаппасқа не қатысы бар?!
Данияр Шаданов
shadanov1995@mail.ru
02-11-12 13:56
ќылыш ќшжалар туралы толыќ мєліметтер керек еді.Ќиын болмаса жазып жіберіњдерші
Данияр Шаданов
daniar-95@bk.ru
22-10-12 14:06
Ќылыш ќожалар амансындар ма?! Мен Ќызылорда облысы, Сырдария ауданы, Ќоѓалыкµл ауылынын тумасымын
Серік
siko_68@mail.ru
15-10-12 20:25
Ассаламағалйкум Бауырлар мен Байғул Жаппастар туралы білгім келеді
Жандос Абайұлы
tron_b@mail.ru
14-10-12 19:52
Алтын Жаппаспын!!!бір өкініштісі өз руымның тарихын білмеймін,білетіндер болса айта салуыңызды сұраймын!!!
Анипа
askarova56@mail.ru
05-10-12 16:11
Сыр бойында 60 жж дейін жасаган карттар /Абшал, Окас, Тас, Шонтай-Абу/ торе Наурызбай батыр, жас шамасы жиырманын ар жак, бер жагында болса да найзаласу мен садак атудан, кылыштасудан, ат устінде аударыспак пен кокпардан алдына жан салмапты, деп отыратын. Ру-руга болініп, кадірлісі Кенесарыдан жаза тарткандыгы ушін Жангабылдын алдында Наурызбайды пушайман етіп корсету - тарихка киянат болады.
жарқын
jarkin-isataev
04-10-12 17:34
сейтқұл жаппастар кайдасындар
Есет
28-09-12 01:52
Сержан бауыр бiраз тарихтан хабары бар сияқты.
Сержан
26-09-12 05:05
Мен де солай ойлаймын. Барлық Жаппас қарақалпақ емес шығар. Бiрақ, Жаппас iшiндегi Сумурын, Ақсуйiр деген аталар нағыз қарақалпақтар. Ол жайлы талай естiгенбiз. Алаша руы iшiнде де "қарақалпақ" дейтiн аталар бар. Олар кiрме. Жалпы, БАЙ БАЛАСЫ аталған 12 ру арасына араласқан қарақалпақтар баршылық. Оларды бiз жоққа да шығара алмаймыз, барлығымыз "қарақалпақпыз" деп те айта алмаймыз. Ноғайлы ыдырағанда бiраз қарақалпақтар Алшын арасында қалып кеткен. Себебi, Ноғай Ордасына асылы қарақалпақтар негiз салған. Кавказдағы ноғайларды, қарағаш ноғайларын қазақтар осы кезге дейiн "қарақалпақтар" дейтiнi содан.
қанат
kanat_5x@mail.ru
21-09-12 20:32
Құрметті АЛТЫН ЖАППАСТЫҚТАР ! (ВЕЛИКИ НАРОД)
ҚАЙДАСЫҢДАР
Молдip
moka1994@bk.ru
13-09-12 19:00
салем достар маган Айтеке би туралы малемет керек еди.Мен Павлодарданмын))))
Есет
peston871210@mail.ru
05-09-12 15:51
Құрметті бауырлар! Жаппас руынын Дутбай тукымы Жаксымбет жонінен білгім келеді
Бауыржан
b.nurbolatuly@mail.ru
18-08-12 16:18
Қарагөз жапаспын есімім Бауыржан әкем Нурболат атам Есенгелди әкемнін ат асы Мүсірәли жақын бауырлар болса танысаиык
Қайсақ
kai_1960@mail.ru
09-07-12 17:10
Құрметті жаппас тарихына қызығатын бауырларым !!! Мен қазақтың рулары мен тайпаларының көне шығу тарихын шамамның келгенінше зерттеп жүргендіктен,соған байланысты өзіме дейінгі және осы күндері осы тақырыпта қалам тартып жүрген кісілердің біршамасын білемін.Солардың ішінде,жаппас тарихына байланысты маған дейін ғылыми зерттеулер жүргізіп,оның қайдан шыққанын ашып айтқандар болды деп айта алмаймын.Мен қолымдағы бар деректерімді жинастырып мақалалар шығарып( шет елдерде,республика деңгейінде ),жинақтар мен оқу бағдарламаларын да жарыққа шығардым.Сонда айтайын дегенім,жаппастар қарақалпақтан шықты деген сөзді айтып жүргендер бізді көре алмайтындар немесе арандатушы топастар деп баға берер едім.Жаппастың қайдан шыққанын осы жаппас тарихына байланысты бұрынырақ жазған деректерді мұқият оқыған адамдар біршама мәліметтер алсын деп жинақтап беріп тұрдым.Дәл қазір денсаулығыма байланысты бұл тақырыпқа онша кіре бермеймін,сол себепті біршама уақыт кірмей кетіп едім.Маған сұрақ сұрап,рахметтерін айтып жазып жатырған жастарға өзімнің ризашылығымды білдірейін деп жазып отырмын.Жаппастар қауымдастығы бар деп естігенім болмаса,олардан ешқандай жәрдем сұрамай-ақ қойғандарыңызға кеңес берер едім,бір алла тағалам қуат берсін деп, тек өздеріңізге ғана сеніңіздер... с/м.Қайсақ(Ақсүйір - жаппас ).
Арман Жаппас улы
ereke_arman_2001@mail.ru
04-07-12 03:11
Қайсақ аға сізге сұрақ,менін руымды кейбір адамдар сұраса Жаппас деп жауап беремін.олар маған Қарақалпақ деп айтады.Неге маған Қарақалпақ дейді осыған жауап берінізші
Арман Жаппас улы
ereke_arman_2001@mail.ru
04-07-12 02:58
Ассалаумағалейкум!Жаппас ағалар мен апалар!Мен Жаппастын Баймуратымын!Қайсақ аға сізге рахмет.

Бекбол
bekbol094@mail.ru
16-06-12 08:28
Саламалейкум! жаппас агалармен апалар!мен жаппастын каракози болам, ЖАППАС тардын уйымы ашылыпты диди,бир бирине комек тесу ретинде, сол распа? жауаб кутем,
Нурдос Жанибек
ash_kaskyr_rap@mail.ru
12-06-12 11:16
Достар менде Жаппаспын
Батыржан
Batir-zhan_88@mai.ru
09-06-12 14:58
Қайсақ/Алаш Азаматы/ Қаракөз- жаппас/ !!! Мен Найманов Батыржан өзімнің руым жаппас онын ішінде Еламан деген руынан боламын. Қайсақ/Алаш Азаматы/ Қаракөз- жаппас/ Сізге өтініш маған осы ЕЛАМАН руынын тарихы, шежіресі қатты қажет.Соны табуға маған көмек бере аласызба? Өтініш.... Менің байланыс телефоным 87755266388
Жанат
03-06-12 07:22
Негiзi Жаппас Алтын апаймен бiрге келген бала деп те айтады. Алтын апай Алшын жiгiтпен отасқан екен. Жаппас Алтын апайға iнi немесе жиен болыпты. Кейiн ала Алтын апай ауылы бiр рулы елге айналады. Сосын Жаппасқа да еншi берген екен. Алтын апай қарақалпақтағы қыпшақтардан екен деген дерек ерте кездерден берi айтылып келедi. Қария тарих осылай дейдi.
Фархат
Farkhat.apuov@mail.ru
02-06-12 16:13
Ассалаумағалейкум ЖАППАС бауырлар!Мен сіздерден ЖАППас руның Досмүкей тармағы жөнінде білетіндеріңіз болса айтып берулеріңізді сұраймын.
гүлшат
akgul.73
19-05-12 21:02
Мен шағалақ жаппас боламын . Ол туралы кім деректер бере алар екен.
Қайсақ
Алтынай
19-05-12 17:48
Алтынай, жаппас қарақалпақтан шыққан деп айтушы болма,осы форумдағы жаппастың қайдан шыққаны туралы деректемелерді дұрыстап оқысаңшы ( расымен жаппастың қайдан шыққанын білгің келген болса )... Рас,жаппас тайпасының ішінде өңгітке,ақсүйірге т.б.кейбір тармақтарына байланысты әзірге білетініміз, ауызша келіп жеткен деректер ғана. Сосын бұл тармақтар туралы қолдарын- да мағлұматтары бар бауырларымыз хабарласса жақсы-ақ болар еді ғой...әзірге жаппастардың шынайы тарихы туралы қолдарын- да деректері бар ағайындарымыз енді ғана ұйқыларынан ояна бастаған секілді ғой.Онда да тек өздерінің ата-бабаларының ғана ат- тарын шығарғылары келетіні қынжылтады,ал жалпы жаппастың атын шығарғысы келіп жүргендерін көрмей тұрмын...
Серiк
19-05-12 07:47
Тағай деге есiм қарақалпақ халқында жиi қойылады. Нағашыларым қарақалпақ. Тағай, Тағайбек, Тағаймурат деген таныстарым бар, нағашылар арасында. Тағай батыр туралы есiткенiм бар.
Бекбас
17-05-12 06:21
Рақмет, Қайсақ аға! "Халық айтса, қалп айтпас" деген. Келтiрiлген деректер шындыққа сай келедi.
Қайсақ
kai_1960@mail.ru
15-05-12 06:53
Жаппас руынан шыққан зиялы қауым өкілдерінің бір тобы, бұл тізімді одан әрі де жалғастыра беруге болады.Ол үшін жаппас бауырларымыздың бізбен хабарласқаны жөн болар еді.с\м. Қайсақ (Ақсүйір-жаппас).
1). Лапин Серәлі Мұңайтпасұлы( 1869 жылы Қызылорда облысы, Сыр -дария ауданы, Қоғалыкөл ауылында дүниеге келген - 1919 жылы Самарқан қаласында белгісіз жағдайда қайтыс болған )- қоғам қайраткері, шығыстан- ушы, ғалым.Ташкенттегі Түркістан мұғалімдерсеминариясын (1889 ж.) , Санк - Петербург университетінің заң факультетін бітірген (1891ж.) 1889 -1892 жылдар аралығында Түркістан семинариясында мұғалім,1892 жылдан Самарқан облысы әскери губернаторы жанында аудармашы,1901-1917 жж. аралығында Самарқан, Сырдария облыстарында адвокат қызметін атқарды.
Серәлә Лапин араб, парсы, тәжік, өзбек,т.б. шығыс тілдерін жетік білген. Гур-Әмір, Регистан, Шаһи-Зинда кешендеріндегі, Көкелташ медресесі және архитектура ескерткіштеріндегі арабтың көне емлелерімен өрнектел- ген жазуларды оқыды, оларды орысшаға аударып, ғылыми айналымға қосты.
Жәдігерліктің тұрғызылған уақытын, оларды салдырған адамдардың , сәу- летшілердің есімдерін( мыс: Регистон ансамбліндегі Ширдор, Тіллә-Қари медресселерін Жалаңтөс Баһадүр салдырғанын анықтады ) тауып, олар жөнінде ғылыми мақалалар жазды.
« Шаһнама », «Туһрат әл-Хани », т.б.дастандардың парсы тіліндегі қолжаз- баларын тауып, оларды зерттеді. Оларды ауызша тәржімәлаған. Әлишер Фирдоусидің « Шаһнамасын » ақын Молда Ораз қазақша жырлаған.1900-1904 жылдары аралығында қазақ, өзбек, қырғыз т.б. атауларды дұрыс қол -дану жөнінде « Туркестанский ведомости », «Оренбургский листок », т.б. газеттерде мәселелер көтерді. Оның шығыстану саласындағы жұмыстарын В.Л.Вяткин, В.В.Бартольд, Н.И.Веселовский, В.В.Розен өз еңбектерінде пайдаланды.
Серәлі Лапин 1908-1910 жылдар аралығында Санк-Петербург қаласында тұрып, 3-Мемлекеттік Думаның Мұсылман фракциясын ұйымдастыру бюросында қызмет етті.
Серәлі Лапин халық мүддесі үшін жұмыс атқарып( 1910-1913 ж.ж.) Түркіс- тан генерал-губернаторының рұқсатымен,қазақ арасында сауда-экономика- лық серіктестік құрды.
Сералы Лапин 1917 жылдың наурыз айынан бастап Ақмешіт халық өкілдер рі кеңесінің төрағасы міндетін атқарды, ал шілде айынан « Шура-и-улема » ( « ғұлама қоғам ») « Дін иелерінің кеңесі » ) ұйымына жетекшілік етті. Сырдария қазақтарының 1917 жылы тамызда өткен сьезінде Бүкіл ресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсыналды.
Түркістан өлкесі мұсылмандарының төртінші төтенше сьезінде құрыл- ған Қоқан (Түркістан) автономиясының халық Кеңесі құрамына сайланды.
Серәлі Лапин,1918 жылы 17 қаңтарда өлкелік Халық Комиссарлары Кеңес- іне жолдаған мәлімдемесінде Қоқандағы Түркістан автономиясы мен Таш- кенттегі Кеңес өкіметі арасындағы текетіресті бейбіт жолмен шешуді көз- деді. Алайда большевиктер Қоқан автономиясын қарулы күшпен құлатып тынды.
Серәлі Лапин саяси күресті жалғастыру мақсатымен әуелі Бұхар әмірлігіне өтті, кейіннен 1-дүниежүзілік соғыс тұтқындарын қайтарумен шұғылдана -тын неміс комиссиясының көмегімен Германияға барды.
Онда неміс әскерлерінің көмегімен Түркістандағы Кеңестер билігін құлату жолында Германия үкіметі басшыларымен келіссөздер жүргізу мақсатында әрекеттер жасады.
Олардан қолдау таппаған соң, 1919 жылы Самарқан қаласына оралып, бел- гісіз жағдайда қайтыс болды...
Қазақ халқының тарихында күні бүгінге дейін есімдері белгісіз болып, өзі- нің халық алдындағы атқарған қызметіне әділ бағаларын ала алмай келе жатқан ірі тұлғалар көп деуге болады. Солардың бірі біз қозғап отырған қоғам қайраткері,шығыстанушы, ғалым, халқының тәуелсіздігі үшін күрес- кен, қазақтың зиялы қауым өкілдерінің бірі Серәлі Лапин деп айтуға бола- ды. Оның халқымыздың тарихынан шынайы бағасын алатын кезі болған секілді...

2). Жүсіпбек Басығараұлы ( шамамен, XIX ғасырдың 50 жылдары аралы- ғында Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Сұлутөбе аулында дүниеге кел- ген -1920 жылы Ташкент қаласында қайтыс болған ) - қоғам қайраткері, аудармашы, ақын, жазушы т.б.қызметтер атқарған.
Жүсіпбек Басығараұлы публистикалық мақалалары өте көп. Халық ауыз әдебиеті үлгілері және жыр-дастандарды жинаумен айналысып, елеулі үлес қосқан деп бағалауға болады.
Нысанбай жыраудан « Кенесары-Наурызбай » жырын жазып алған. Бұл жыр 1923 жылы Мәскеудегі « Күншығыс » баспасынан Н.Төреқұловтың алғы сөзімен жарық көрген.
1926 жылы Мәскеуден Жүсіпбек Басығараұлы құрастыруымен « Тазша » ( өтірік сөздер, өлеңдер ) кітабы басылып шықты. « Тазша баланың қырық өтірігі » аталатын қазақ ертегісі тұңғыш рет осы жинақта жарияланған.
Жүсіпбек Басығараұлы Алаш Орданың жиындарына қатысып, ол жерде қазақ халқының келешегі, тәуелсіздігі төңірегінде, т.б. мәселелерде өзінің пікірлерін білдірген. Ол туралы сол кездегі қазақ басылымдарында жарық көрген мақалаларынан, өлеңдерінен, т.б.көруге болады. Мысалы, « Айқап » журналында жарияланған « Ақымақтарға » ( 1913 жыл ), « Бозбалаларға» ( 1914 жыл ), « Интелигент » ( 1914 жыл ), т.б. өлеңдері жарияланған болса, « Қазақ » газетінде жарияланған « Жазушыларға »(1917 жыл ), «Отағасы» (1917 жыл ), т.б. бірге, « Алаш » газетінде жарияланған « Неғып жатыр » (1917 жыл ) өлеңдерінің атауларының өзі айтып тұрғандай, сол кездегі қоғамдағы өткір мәселелерді баспасөз беттерінде өткір сынға алғандығы байқалып тұр.
Жүсіпбек Басығараұлы туралы деректер Әлихан Бөкейханов еңбектерінде де кездеседі. Н.Төреқұлов, Х.Досмұхамедов, А.Байтұрсынов, М.Шоқай, С.Қожанов, Ғ.Мұратбаев, т.б. қоғам қайраткерлері Жүсіпбек Басығараұлы шығармаларын, еңбегін жоғары бағалап, оған қолдау көрсетіп отырған.
Жүсіпбек Басығараұлының шығармашылдық еңбектері, өлеңдері, публис- тикалық мақалалары, аудармалары, т.б.әдеби мұралары арнайы зерттелген жоқ.
3). Меңліаяқ Сәрменбайұлы (1880 жылы Қармақшы ауданы, Интернаци- онал ауылында дүниеге келген- 1954 жылы Қызылорда қалалық әкімшілі- гіне қарасты Абай ауылында дүниеден өткен )- халық ақыны. 15 жасында « Сері жігіт » атанып, ақындығымен халыққа таныла бастады. Меңліаяқтың ақындығының ұшталуына Кете Жүсіп, Керей Әбдіжаппар, Қаңлы Жүсіп, әсіресе, Сыр сүлейі Тұрмағанбеттің үлкен әсері болған.
1928 жылы ауқаттылар санатында жер аударылып, одан 1936 жылы елге оралған.1937 жылы халық жауы ретінде тұтқындалып,1943 жылы ақтала -ды.Меңліаяқ қазақ халқының ауыз әдебиеті мұраларын жинаумен қатар, толғау-өлең, хикаялар шығарған. Оның шығыс әңгімелерінің желісімен жазылған « Үш жігіт », « Екі қудың әңгімесі »,« Төрт өнерпаз », т.б. поэма- ларымен қатар, « Бастан өткен өмір », « Жаңа әкім », « Әбілдаға көңіл қос », « Жас туралы » пьесасы, « Қуанышты тоғызыншы май », « Кенесары - Наурызбайдың қысқаша тарихы », « Жасауыл қырғыны мен Айсарының жоқтауы », « Жанғабыл батырдың өлімі » атты деректі әңгімелері бар. 2000 жылы Меңліаяқ мұрасы жеке кітап болып баспадан шықты. Меңліаяқтың шығармалары М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының қол- жазбалар қорында сақтаулы.
Меңліаяқ Сәрменбайұлы ұрпақтары бүгінгі күндері халық шаруашылығы- ның әрсаласында жемісті еңбек етіп жүр.Меңліаяққызы Қуанышкүл ардақ- ты ана, Қыздар Мемлекеттік Педагогикалық Институтында ұзақ жылдар қазақ қыздарын ұстаздық қасиетті мамандыққа тәрбиелеуде аянбай еңбек етіп келеді, халыққа танымал ұлағатты ұстаз, ғалым, ардақты ана деуге болады.
4). Алшынбаев Рахым ( 27.1.1893 жылы Сырдария ауданы, Қарақасқа аулында дүниеге келген - 1980 жылы Тереңөзек кентінде қайтыс болған ) - қайраткер, ұстаз, ғалым. Аламесектегі екі жылдық орысша - қазақша мектепті ( 1911 жыл ), Қостанайдағы Ыбырай Алтынсарин ашқан мектеп- ті,Троицкідегі расуйлия мектебін, Бұқара мектебін ( 1917 жыл ),Уфадағы мұғалімдер семинариясын ( 1919 жыл ), Абай атындағы Қазақ Педагогика- лық Институты ( Қазақ ұлттық Педагогикалық Университеті., 1931 жыл ) бітірген.
1919-1958 жылдар аралығында ұстаздық қызмет атқарды.1929 жылы аш-ылған Азат мектебінің тұңғыш ұйымдастырушысы болды. Алшынбаев Рахым тіл ғылымына елеулі үлес қосты. 1936-1937 жылдары 4-7 сынып- тарға арналған « Қазақ тілінің грамматикасы » оқулығын, « Пед. Техни- кумдағы қазақ грамматикасын оқыту методикасы » ( 1941 жыл ), т.б. оқу кітаптарын жазған. Алшынбаев Рахымның қоғам алдындағы сіңірген ең- бегі зор бағаланып, Кеңес өкіметінің үлкен марапаттаулары Ленин ордені мен Еңбек қызыл ордені т.б. ие болып, көпшілік құрметіне бөленді.
Тереңөзек кентіндегі көшеге Алшынбаев Рахым есімі берілген. Осы жол- дардың авторына 1985-1986 жылдар аралығында Алшынбаев Рахым үйінде болып, ол кісінің жұбайымен сөйлесудің сәті түсіп еді. Алшынбаев Рахым- ның сол кезде ешкімге белгісіз өмір жолы, еңбегі, қызметі, кітаптары, қол- жазбалары, ордендері мен медальдері, мақтау қағаздары т.б. барлығын Қызылорда облыстық тарихи өлкетану мұражайына қойдырып, халыққа таныс-руда азда болса үлесіміз болғанын айта кеткім келеді. Алшынбаев Рахымның сол кездерде жарық көрген кітабының сыртқы мұқабасы жыр- тылып тасталған, ал ішіндегі беттеріндегі С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин, С.Торайғыров өлеңдері мен олардың суреттері қызыл қаламмен сызылып тасталғанын көріп, бұл кітапты жоғалтпай сақтап жүрген апайға ризашылығымды білдіріп едім. Зұлмат қоғам қазақтың зиялы қауым өкіл- дері ғана емес, олардың ғылыми еңбектерін, кітаптарын да аямағанынды-ғына көзім жетті...
Алшынбаев Рахым ұрпақтары бұл күндері еліміздің шаруашылығындағы әр салада қызмет жасап, өздерінің әкелері салып кеткен тура жолмен жүріп келеді деуге болады.
5). Досжан Құрақұлы ( 2.4.1878 жылы Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Нағи Ілиясов атындағы ауылда дүниеге келген - осы жерде 1944 жылы қайтыс болған ) - домбырашы, күйші. 1938 жылдан Нартай Бекежан- овтың концерттік бригадасының құрамында болып, сол жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық ауыл шаруашылық көрмесіне қатысып, өнер көрсет- еді. Досжан Құрақұлы « Көкек тоғайы », « Бәти қыз », « Бұқтым-бұқтым », « Жетім қыз », « Терісқақпай », « Абылай хан », « Кербез төре », « Қара -жорға », т.б. күйлер шығарған.
1964 жылы фольклортанушы Мардан Байділдаев Досжан Құрақұлының 32 күйін үнтаспаға жазып алған. 1978 жылы Досжан Құрақұлы күйлері С.Ысқақовтың орындауында жеке күйтабақ болып шықты.
6). Көтібарұлы Әлмұхаммед / Әлмағанбет / ( 1876/1878 жылы, Перовск уезі « Царская » болысының 7- ауылында дүниеге келген - 1938 жылы Ташкент қаласында )- саяси қайраткер. Мұстафа Шоқай серіктерінің бірі болған. 1917 жылы Қазақ азаматтық комитеттерінің Сырдария облысында комитет төрағасы болып сайланды. Ташкент уездік атқару комитетінің мүшесі болды. Орынбордағы Екінші жалпықазақ сьезіне Сырдария облысы Перовск уезінен делегат болып қатысқан.Кеңестік дәуірдің алғашқы жыл- дарында Ташкент, Алматы қалаларында әр түрлі қызмет атқарды. Көтібарұлы Әлмұхамед 1937 жылы қамауға алынып 1938 жылы Ташкент қаласында атылды...
7). Көтібарұлы Әли ( 25.12.1871 жылы, бұрынғы Сырдария облысы, Пер- овск уезі, « Царская » болысы, 7-ші ауылда дүниеге келген - 1926 жылы ақпан айында Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы, Шіркейлі аулында қайтыс болған ) - алғашқы қазақ дәрігерінің бірі. Сырдария өңіріндегі бел- гілі ақсақал Көтібар Итаяқұлының отбасында дүниеге келген. 1893 жылы Ташкент гимназиясын, 1898 жылы Санк-Петербург Әскери - медициналық академиясын бітірген.1898 жылы Академияны бітіргеннен кейін Жаяу әс- керлер Суздаль полкіне(Ресей ) кіші дәрігер болып тағайындалады. Әскери міндетін өтегеннен кейін, 14- Түркістан линиялық батальонының кіші дәрі- гері болып тағайындалған. Одан кейін Кершек лазеретіне жіберіліп, 2-Түр- кістан артелерия бригадасы 6- батареясының санитарлық бөлімінің меңгер- ушісі болған. Жетісу майданында ақ гвардияшыларға қарсы күрес жүргіз- ген 1918-1919 ж.ж. Черкасск қорғанысы аудандарындағы лазаретті басқар- ды. Оның тікелей басшылығымен лазаретті басқарды.Оның тікелей басшы- лығымен лазарет дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етілді. Жетісу ақтардан азат етілген соң, Ташкент қаласына қайта оралып, дәрігер болған. 1922 жылы Перовск уездік (қазіргі Қызылорда қаласы ) денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі болды. Өмірінің соңына дейін ол қалалық аурухананың мең- герушісі болып еңбек етті. Ол туған ауылында, бабалары жатқан Көтібар мұнарасында жерленген...
Жаппас руынан шыққан қоғам қайраткерлері мен зиялы қауым өкілдері жөніндегі тізімдер мен олардың қызметтері туралы мағлұматтарды да одан әрі жалғастыра беруге болар еді.
Біздің алдымызға қойып отырған мақсатымыз, 1925 жылы сәуір айында Қызылорда қаласында, кезінде патша әкімшілігінің енгізген « киргиз » деген атауы өз күшін жойып, қазақтар өзінің тарихи атын қайтарып алды. Сол кезге дейін, қазақтардың ру-тайпалары өздерінің тарихи атауымен аталғанын жоққа шығаруға болмайды, тіпті Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарының өзінде Адай болысы,Табын болысы,Жаппас болысы, болған- дығын тарихи құжаттар да дәлелдеп отыр. Осы жағдайларды ескере отыр- ып, біз 1925 жылдың сәуір айына дейінгі халықтың жадындағы атаулар бойынша, бір ру-тайпаның негізіндегі қазақ халқының көне заманнан бергі белгісіз тарихына қысқаша тоқталып өттік.
Осылайша, әрбір ру-тайпаның көне тарихын тарихи тұрғыдан ашып көрсе- тетін болсақ, алдағы уақытта халқымыздың шынайы тарихына да қол жеткізетін кездің алыс еместігіне сенуге болады.

Қайсақ
Әйгерім,Санат,Бекбас жаппасқа
10-05-12 18:05
Бұл жерде қарақалпақ ағайындардың форумынан деректер келтіріп отырмын,сонымен бірге өзімнің де естіген аңыз-әңгімені де кіргіздім.Сол себепті, бұл жерде мен 100 пайызға сенімді түрде осылай деп айта алмаймын.Өйткені,бұл тақырыпты енді ғана қолға ала бастадым.с/м.Қайсақ (Ақсүйір-жаппас).
Ақсуйир - қарақалпақ шежиресинде белгили орны бар аталық. Бул туқымнан атайы шешен Ораз ақсақал шыққан. Қарақалпақ шежиреси бойынша Ақсуйир менен Аралбай аталас. Аралбайлар коп болғаны ушын Ақсуйирлер де солардын аты менен кеткен. Ақсуйирлер Орта Азиянын бирнеше орынларында ушырасады.
Менің естуім бойынша,сонау 17-18 ғғ. жоңғарлар қарақалпақтың бір ауылын шауып кетіпті,ауыл-дағы адамдардың барлығын қырып кеткен дейді. Жоңғарлар шауып кеткен қарақалпақ ауылының үстімен кіші жүздің тайпасы өтіп бара жатқан кезде елсіз жатқан жұрттағы төңкерілген қазанның астынан жылаған кішкентай баланың жыла-ған дауысын естиді,қазанды ашып қараса аппақ (әппақ) сүйріктей қарақалпақтың кішкентай 5-6 айлық баласы екен.Сол жерде кіші жүздің қолын бастап келе жатырған көсемі баланы жұбат(тынышталдыр) деп көштің ішіндегі қара торы баласы жоқ келіншекке айтыпты, сөйтсе ол келіншек өзінің мейрімін төгіп,кішкентай баланы қолына алып иіскеген кезде жылап жатқан бала жылағанын қойыпты.Кіші жүздің көшін бастап келе жатқан көсемі әлгі қара торы келіншекке былай деп бата беріпті \\" қойныңнан жылуың кетпесін,мейрім-шапағатың мол болсын,осы баланы асырап,азамат қылып өсіретін бол,бұл бала бүгіннен бастап біздің кіші жүздің баласы болады депті.Есімін \\" Ақсүйір \\" деп қойыпты.Себебі кішкентай сәби әппақ сүйріктей екен, соған байланысты атын солай атапты.Қызылордада 130-дай \\" Ақсүйірлер \\" отбасы тұрады. Ақсүйірлер туралы арнайы ғылыми еңбек жазылмағанымен ол жайында қарақалпақ тарихшыларының зерттеулерін- де деректер бар. Аралбойы өлкесінен тысқарыдағы қарақалпақтар тарихын зерттеген Л.Толстованың, Т.Жданконың, сондай-ақ, А.Өтемисовтың, Р.Қосбергеновтың еңбектерінде Ақсүйір аталығы (руы) туралы атап өтілген. ХII ғасырда Ақсүйірлерге байланысты (...) оқиға жүз беруіне байланысты олардың көпшілігі басқа рулардың құрамына кіріп кеткен. Олардың біразының өздерін «Аралбай» деп атап жүруі де әлгіндей себептерге қатысты болар. Алайда Өзбекстанның бірнеше облысында Ақсүйір қарақалпақтың көрнекті руы сыпатында белгілі.

Бахытжан Мухарамулы Ахметбек
ahmetbek_74@mail.ru
10-05-12 12:55
Ассалаумағалейкум Қайсақ аға! Аға жазылып шыққаныңызды естіп қатты қуанып отырмын. Енді өзіңізге қарап, ашулаңбай , әр болмайтын нәрселерге көп ойланып қажымаңыз. Өткен мерекелеріңіз құтты болсын. Сәлеммен ініңіз Бақытжан Ахметбек
Қайсақ
Жабай үңгітке
06-05-12 09:01
Ассалаумағалейкүм жаппас бауырлар, денсаулық сыр беріп жаппастар форумына кіре алмай кетіп едім,бір аптадай ем қабылдап, бүгін кіріп отырмын.Бақытжан жаппастарға байланысты деректеріңе үлкен рахмет,бізден кейінгі келе жатырған жастар осы беттен көптеген мағлұматтар алып,өздерінің шығу тегін біліп,мақтанышпен айта жүргені дұрыс қой деп ойлаймын.Бұл жерде бізден де бас-қа да жаппастарға қатысты қолдарындағы деректермен өзге де бауырларымыз бөліссе нұр үстіне нұр болар еді ғой.Айгул,Айгерім, Бекбас,Санат т.б. ренжи қоймас,бүгін Жабай үңгіт бауырымыз ренжімесін деп кезінде ғылыми мақала ретінде жарыққа шығарған деректерді кіргізіп отырмын.Өңгіттер ежелден тарих бетінде болған ру деп сенімді түрде айта аламын.Оның халқымыздың тарихы- нан алатын орны туралы осы жерден мағлұматтар аларсыз. с/м.Қайсақ (Ақсүйір-жаппас).
Өңгіттердің қазақ халқының тарихынан алатын орны
Өңгіт тайпалары ерте кездері өз алдына мемлекет құрып, кейінірек қазақ ұлысының құрамына кірген тайпалардың бірі болып табылады. Өңгіт тайпаларынан шыққан ұлы ғұламалар, абыздар, ержүрек батырлар, хандар, т.б. болған.Бұл жөнінде жазылған шежірелер, ерлік жырлар, аңыз-әңгімелер, жазбаша түп деректер, т.б. сақталып қалған. Мысалы, Шыңғыс хан үкіметін құрған соң, оның ең сенімді абыздары өңгіттерден шыққан ғұламалардан сайлағандығы белгілі.
ХV ғасырдың шежресі «Муиз-ал-ансат» кітабының көрсетуі бойынша , Оқтай хан «Алтын дәптерді» бір ғана Өңгіт абызына тапсырып қояды. Ал, Өңгіттен шыққан абыз бұл «Алтын дәптер» жылнамасын атақты билер, әскер басшылар,ел басқарытын сұлтандар бол -маса, онда басқа кісіге оқытпайды. Өңгіттер тайпаларынан шыққан ұлы ғұламалар, оқымыстылар моңғолдар мәдениетінің өркендеу- леріне зор ісер еткен.Олар көп заманнан бері көшпелі мемлекет құрып,саяси,мәдени,тұрмыс жұмысына ,т.б. ұйғыр алфавиттерін пай -даланған және оны көрші елдерге де таратып отырған.
Шыңғыс хан , оның аталары өңгіттермен араласу арқылы ұйғыр алфавиттерін моңғолдарға , басқа да тайпаларға тарата бастады.
Өңгіттер түрік тілінде сөйлеген. Өңгіттер тайпасының тарихи замандағы атақты жырлары-«Ер Көкше» мен «Ер Қосай».Тіпті қырғыз -дың «Манас» эпосы да өңгіт тайпаларына қатысты түп – деректер кездеседі. Өңгіттер ерет кездері күшті мемлекет құрғандығы «Ер Көкше» және «Ер Қосай» жырларында айқын түрде жырлағандығын байқаймыз.
Рашид-ад-диннің баяндауынша: «тюрские племена ,подобно жалаирам, татарам, ойратарам,керейтам,найманам, онгутам и прочим , из которых каждое имело определнное имя и специальное прозвище ,- все они из-за самовластия называли себя тоже монголами, несмотря на то , что в древности они не признавали этого имена».
Демек,өңгіттер тайпасы қазақ халқының тарихына күрделі орын алған елдердің бірі болып табылады. Олардың ескі заманда шаған татары, татаби деп те аталған.ХІІ-ХІІІ ғ.ғ. олар Ертіс бойын,Алтайды мекендеп, кейбір бөлтіріктер Жоңғар даласын мекендеген.
Қарахан мемлекеті кезінде қытай үкіметі төрт мың үй өңгіттерді көшіріп, өзінің ұлы қамалын күзеттіруге әскер етіп қояды. Өңгіттер туралы Рашид-ад диннің айтуынша: «государи Китая считали племя онгут своим войком .Они поручили им ворота стены, и это племя постоянно охраняло».
Бірақ , тегі түрік, түрік тілінде сөйлейтін өңгіттер тайпасының билеушісі Алашқұс-тегін Құры Шыңғыс ханмен кездесіп,оған көмектес- іп, қамалдың қақпасын ашып, моңғол әскерін Қытайға кіруіне мүмкіншілік жасайды.
Осыдан кейін Өңгіт тайпасының билеушісі Алақұс-тегін Құры Шыңғыс ханмен құдалық қарым-қатынас орнатады. Елшілік қызметтер- де болады,орда ішіндегі маңызды істерге араласып,оның кеңесшілік қызметінде де болды.
Өңгіттер тайпасының көсемі Алақұс-тегін Құрының немересі – моңғолдар әскері құрамындағы өңгіттер әскері басы болған Шың-Темір Жошы ханмен бірлесіп, Сырдария бойындағы қалаларды қиратпай, халқын аман сақтап, бүліншіліктен , қираудан сақтап қалуға ұмтылды. Оны жүзеге асырады да. Осы, өңгіттен шыққан Шың-Темір тегін бидеуші Хорезмді басқарғанды. Өңгіттен шыққан ұлы ғұламалардың, қолбосшылардың, Билеушілердің,т.б. осы сияқты жарқын ойда болғандықтан ,олар жазуды да елге көп таратқан.
Жазу үлгісіне көп көңіл қойған басшылары Айбұқа, Алақұс, Шаңқой, Шың-Темір т.б.болды. Алтай мен Моңғол т.б.жерлерден өңгіттер жазуы табылған.Олар ерте дәуірдегі құлпы тастарда жақсы сақталып қалған. Олар-түрік сөзі,тілі қыпшақ тілімен бірдей .
... « Изучение языка онгутских эпитафий показывает, что они относятся к языкам кипчак-ской группы ». Бұл құлпы тастарды көп зерттеген Мураяма болды. Моңғолияда болған ар-хеологиялық экспедициялар өңгіттердің түрікше тасқа жазылған белгілерін тапты.
Солардың ішінде ең тамашасы-түрік тілімен жазылған өңгіттердің құлпы тастары.Өңгіт-тердің түрік тілімен жазғандары Гоби шөліне таяу тұратын « Қара-Хото » қаласын қазған кезде табылған. Оны қазып, жұртшылыққа таныстырған орыс ғалымы П.К.Козлов болды .
Бұл қаланы салдырған өңгіт тайпаларының басшылары. Қаланы қазғанда оның қабырға-ларынан, діңгектердің қабырғаларынан түрікше жазылған көп жазулар шыққан . Ғалымдардың зерттеуінше, Қара-Хото қаласынан табылған өңгіттердің жазуы Жетісудан табылған Сирия-Түрік жазуларымен бірдей . Италия жиһангер саяхатшысы Марко-Полоның жазуынша. «өңгіттер тайпалары көшпелі мал шаруашылығы және суармалы егін шаруашылығын қатар жүргізген, жаз мезгілінде жайлауда малмен бірге көшіп-қонып жүрсе, қыстың күні қыстауларда немесе қалаларда тұратын жұрт болған .
Өңгіттердің бірнеше қалалары болған:Өзен Аймын,Қара-Хото,Онгу-Қапқа,Теңдік т.б.қалалары болған . Өңгіттердің орталығы Өңгу-Қапқа қаласы болды .
.....« Главный город называется Тендук, там живут мусыльмане, идопоклонники » т.б. деп атап өтеді ( Марко-Поло еңбегінде). Рашид-ад-дин бұл қаланы өңгіттердің еліндегі« Кеңдік » деген бір қыстақтың аты деп жазған .Салыну түріне қарағанда Теңдік(Тундук)Ертіске таяу тұрған бір қаланың аты.Өңгіттердің жеріндегі үлкен бір қаланың орнын Махмуд Қашқари көрсеткен: «Хатун Сыны»( Қатынның сын тасы тұрған қала ).Махмуд Қашқари оны карта-сына кіргізіп, Гоби даласын да көрсеткен .
Осы жазылған қалалардың барлығында бір-бірімен шаруашылық пен мәдениеттің, жазу үлгілерінің т.б. арасында тығыз байланыстар орнатылған. Бірақ, оларда сақталып жатқан мәдениет, шарушылықтары т.б. зерттелмей босқа жатыр.Монғолияда және қазақ даласынан табылған қалаларды, құлпы тастарды зерттеген ғалымдар бұл жерлерден көптеген жазулар тапты.
Ескі қалаларды зерттеп, көптеген құлпы тастарды алдарынан өткізген ғалымдар тың жаңалықтар ашты.Сондай жаңалықтар- дың бірі, қазақ халқының тарихында « өңгіттердің » яғни өңгіт-жаппастар тайпасының алатын орны деп айтуға болады.

Үңгіт атауы қайдан шыққан ?
Менің алдымда Қызылорда қаласында шығып тұратын « Сыр бойы » газетінің қиындысы жатыр . Онда « Үңгіт атауы қайдан шыққан ? » деген мақала жарық көрген, авторлары Жанәбіл Нұрқышев және Жолдасбек Ақсақалұлы деген азаматтар екен . Біздің тақырыбымызға тікелей қатысы болғандықтан бұл мақаланы сол күйінде өзгертпей жазып отырмын.
... Адамзат дамуының тарихы сан ғасырлар таразысымен өлшенеді.Тарих тұңғиығына тереңдеген сайын небір кереметтердің көз алдыңызға келетіні сондықтан . Тарихты, қалай десек те, белгілі бір адамдардың жасайтыны белгілі,осындайда кейбір бұрмаланау- шылықтың орын алуы да мүмкін.Алайда оның негізіне күмән келтіру қиын.
Біз білетін тарихта кезінде атағы әлемге жайылған ұлы мемлекеттердің жойылып кеткені , оның орнына келген әртүрлі ұлыстардың мәдениеттің бүгінгі өркендеу деңгейіне жеткені мәлім . Тарих ағаттықтарды кешірмейді . Ал, шындықтың әдетте жай ғана пендеші- ліктің құрбаны болуы да ғажап емес .Шындықтың жолы шырғалаң демекші, біздің бүгінгі айтпа-ғымыз қазіргі Жаппас руының бір атасы болып саналатын Үңгіт елінің өткені туралы ой- болжам.Ол негізінен белгілі ғалымдардың дәйектемелеріне және халық шежіресіне сүйене отырып көпшілікке ұсынылып отыр. Алдымен Үңгіт атауының неден шыққандығы туралы,қолымыздағы кітапқа сүйенейік.
1992 жылы Алматыда «Ана тілі»баспасынан Сырым Бақтыгереевтің редакторлық жасауымен көне түркі тілінен аударма жасаған Б.Әбілқасымовтың « Әбілғазы баһадүр ханның шежіресі » атты кітап жарық көрді. Авторлардың жазуына қарағанда Әбілғазы шежіресі XVII ғасырдағы түркі жазба ескерткіштерінің ішіндегі бірегейі.Осы кітапта оңғыт елі тур-алы біршама дерек бар.Соған сүйенсек оңғұт елі Қытай билеушілерімен жақсы қарым-қатынаста болған.Бұл моңғол шапқыншылығының қарсаңындағы жағдай. Қытай билеуші-лері түркі халқының ішінде бірқатар тайпалармен, оның ішінде оңғыттармен жақсы қарым қатынаста болғанға ұқсайды.Әбілғазы ханның дерегі бойынша Шыңғысхан заманында оңғыттарда төрт мың шаңырақ болған.Көшпенділерден әбден зәрезәп болған қытайлықтар Ұлы Қытай қорғанын салғаны тарихтан белгілі жәйт .Қорған тұрғызылғаннан кейін Қытай билеушілері көршілері оңғұт тайпасына: « Сіздер қорғанның қақпаларын сақтаңыздар,біз сіздерге жыл сайын керек-жарақтарыңызды беріп тұрайық деп мәмілеге келеді(бұл сөз сол ескі кітаптан алынып отыр).Оңғұт атауы моңғол тілінен аударғанда «қақпашы», «қорған»
деген ұғымды білдіреді.Сондай шағын тайпаға өтініш білдірудің сыры неде?Демек, шағын болғанымен бұл ел батылдығымен, адалдығымен көзге түскен.XVII ғасырда жазылған осы шежіреге сүйенсек оңғұт елі моңғол шапқыншылығы кезінде Шыңғыс хан әскерлеріне қосылып, жорықтарға қатысқан.Бұл сол кездегі көптеген түркі халықтарына тән құбылыс.
Оңғұт туралы деректерді Лев Гумилевтың кітабынан да кездестіруге болады.Әсіресе, Әлкей Марғұланның құнды зерттеулері барлығынан басымырақ.Белгілі ғалым зерттеулерінде Шығыстың және Батыстың ерте заманда өткен саяхатшылары мен ғалым -дарының жазбаларына сүйеніп ой қорытады.Әлкей Марғұлан өзінің « Жұлдыз » журналының 1984 жылғы 1-ші санында « Таңбалы тас жазуы » деген мақаласында бұрынғы ғылыми дәйекте-мелерді өз ойымен дамыта түседі: « Моңғол дәуірінен бұрын қазақ өлкесінде жазуды қадырлеген Қыпшақтар, Қаңлылар, Оғыздар, Қарлықтар(Қазылықтар), Наймандар, Керейлер, Шектілер, Қыяттар, Басымілдер,Үңгіттер(Уақтар)»- деп жазады.Олардың жазу білетін Атақты бітікшілері, абыздары, бақсылары Жетісуда, Орталық Қазақстанда, Ертіс бойында,Алтайда, Тарбағатай тауында . Маңғыстауда топ-топ жазулар қалдырып отырған .Одан әрі академик былай деп жалғастырады:«Орхон жазуын, одан кейін ойғыр жазуын өзіне дәстүр қылған елдер Қыпшақтар, Наймандар, Керейлер, Үнгіт-Уақтар, барлығы ерте кезде үкімет құрған қазақ ұлысының тайпалары ».Әлкей Марғұлан Үңгіт-уақтардың,Меркіт тайпаларының ғажайып ерлік жыры «Еркөкше», «Ерқосай» туралы да айтады. Демек бұл жазбалардың түп нұсқасы болғаны ғой .
...Ғылыми дәйектемелерде Үңгіттердің неліктен Уақ тайпасымен бірге аталатыны біз үшін түсініксіз.Олардың бәлкім туыс болғандығынан шығар деген ой қорытамыз.Ал уақ жөніндегі шежірелер оны орта жүз қатарына жатқызады.Шежіреге сүйенсек «Уақ » деген сөздің мағынасы«Шағын»деген ұғымды білдіреді.Дегенмен, белгілі бір тарихи оқиғалардың салдарынан әу баста бір ел болып, кейін аласапыран заман туғызған оқиғалардан кейін әртүрлі жүз қарамағына кіріп, өз алдына ел ретінде отау құруы мүмкін деген болжамды да жоққа шығармайды.
... Енді көнекөз қариялардың аузынан тараған үңгіттердің кейінгі тарихы туралы шежіреге келейік.Битілеу Қожбанов пен Мұзаппар Дәрібаев ақсақалдардың жинаған деректері мынадай:Үңгітте Аққозы мен Түнқозы деген ағайынды жігіттер болыпты.Қай ғасыр екені бей-мәлім, шамасы- қазақ елі дербес хандық құрған дәуірден бір-екі ғасыр кейінірек болса кер-ек. Аққозының Байғонды және Жаубасар атты, ал Түнқозының Андағұл және Темір атты балалары болған.Байғонды өздерін билеген хан баласымен жиі саятшылық құратын көрінеді. Бірде қашқан түлкіге екеуі бүркіттерін қатар жібереді. Бүркіт түскен жерге хан баласының аты жүйрік болып бұрын жеткенге ұқсайды.Келсе түлкіні Байғондының бүркіті басып отыр. Мұны көрген хан баласы намыстан жарылып, бүркіттің басын шауып тастайды.
Ентігіп жеткен Байғонды басы шабылған бүркітін көріп мәнісін сұрайды.« Менің бүркітім тұрғанда қараның бүркіті түлкі алушы ма еді » дейді кекесінмен хан баласы.Байғонды ашумен хан баласының басын шауып тастайды.Түнделетіп үйіне келген ол жағдайды әкесіне баяндайды.Әкесі бұл жерде өмір сүрудің мүмкін еместігін, Сыр бойындағы Жаппастар елінде Наурыз, Қаракөз қажы деген досы барын айтып,соған паналауды ұсынады.Кетерінде « Жолың болсын балам, мұндағы кемпір-шалға, бауырларың Андағұл мен Темірге хан қаһарын төге қоймас » деп жұбатады.Осылайша Байғонды мен Жаубасар Сыр еліндегі Жаппастар ішіндегі Қаракөз қажыға келіп паналайды. Көнекөз қариялардың деректеріне қарағанда екі ағайынды жігіттер өздерінің батырлығымен Жаппастарға тез сіңісіп кетеді.Сол уақытта барымтаның барынша белең алған кезі. Жаппас - Қаракөз еліне жан-жағынан барымталап тыныштық бермейтін- дер көбейе түскен.Міне, осы тұста Байғонды мен Жау-басарЖаппас елінің жігіттерімен бірге ерлікпен көзге түседі.Жау жеңіліп,мал қайтарылып,екеуінің абыройы үстем болады.Атағы елге белгілі Қаракөз қажы екі жігіттің бұл ерлігіне ризашылығын білдіріп, халық- тың басын қосып: «Жаппастар бес аталы ел еді,енді үңгітпен алты аталы ел болсын » дейді.Сөйтіп, өзінің үлкен ұлы Наурыз бидің қызы Кенжебикені Байғондыға қосады.Тағы бір ескертіп: «Осы жігітті Жаппас емес деген арам адам менің қарғысыма ұшырайды » деп қаһарланады.
Міне, ел аузынан тараған кейінгі шежіренің мазмұны осындай. Битілеу мен Мұзаппар ақсақалдардың айтуына қарағанда бұл шежіре ертеректе белгілі кісілердің аузынан жазып алынған. Жаубасар мен Байғондыға кейін артынан іздеп келген Аңдағұл мен Темір інілері
қосылып, Жаппас руына сіңісіп кетеді.Үңгіттердің батыр ұлдарымен бірге ел аузында қал-ған билері де бар.Қазір Байғонды мен Жау- басар ұрпақтары Қызылорда маңында, Қостанай облысында. Аңдағұл ұрпақтарының бірқатары Шымкент облысының Келес, Шарда- ра, Қызылқұм аудандарын мекендейді.Бұл кешегі қызыл зобалаңның әкелген нәубеті.Осында Маутан деген кісі жиырма бес жыл болыс болған.Бұл деректер облыстық«Оңтүстік Қазақ-стан», «Социалистік Қазақстан» газеттерінен алынды.
Маутан лақап аты, шын есімі- Қылышбек . Осы кісінің ұрпақтары Қызылқұм және Шардара аудандарында суармалы егістің , мал шаруашылығының көсегесін көгерткен жандар . 30 мың қой айдаған Ізтелеу атты бай және оның баласы Әуелбек екеулері Кеңес
өкіметі орнаған жаңа заманның зобалаңын бір кісідей-ақ тартты. Олар елден безіп, бас сауғалады. Әуелбекті Қызылорда қаласының төңірегінде аттырып жібереді. Кейін 1930-1938 жылдары Кенжебай баласы Жақып бүкіл Қызылорда облысының шөл аймақтарын
суландыруға қатысып, 100 мыңдай қой өсірді. Мал шаруашылығын абыройлы басқарып,атағы елге танылды. Үкімет наградаларына ие болды.Сыр бойындағы Жаубасардың баласы Қаратай би ,Андағұлдан Өмірәлі би,Байғондыдан Бүркітбай би, оның баласы Кәдір -бай би өз заманындағы дуалы ауызды кісілер. Сейіт Қыпшақтың малын жаз жайлаудан Сыр бойына айдағанда (ол кезде малмен Жаппастар Костанай,Троицкіге дейін көшкен) басы Сыр өзеніне құлап, соны жаз жайлау- дан енді козғалып жатады деген бейнелі сөз осыдан тараған деселі Құнанбаймен Меккеге барған Жаппастың байы Аппаз Мырқы Үңгіттің тағы бір байы Дәрібайды ерекше бағалаған көрінеді.
Жоғарыда түркі шежіресіне сүйене отырып, Уақ Үңгіт елінің шағын екендігін тілге тиек еткен едік. Кеңес кезінде құрылған -. қызыл егінші .- деген шағын ауылдан екі бірдей министр шықты. Оның бірі- Мүсілім Базарбаев. Әкесі Базарбай ескіше де, жаңаша да сауатты кісі. Он жылдай колхоз басқарды. Мүсілім Мұхтар Әуезовтың шәкірті. Филология ғылымдарының докторы, профессор. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының директоры, республика Мәдениет министірі Сыртқы істер министрі қызметтерін аброймен атқарды. Ибрагим Еділбаев Қызылорода қаласындағы 1-ші Май мектебінің түлегі. Қазақстан таукен өнеркәсібінің дамуына үлкен үлес қоскан ұлттық «кадрлардың бірегейі, бірнеше металлургия комбинаттарын басқарды Д.Қонаевті назарына ілікті . Қазақстан түсті металлургияның министрінің орынбасары. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің Ауыр өнеркәсіп министрлігін баскарды. Қазір С.Сарыбай кен байыту аксионерлік қоғамының президенті. Халық Ж. Бисариев есімін ерекше қадірлейді. Соғыстан кейін бес жыл Арал ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарып, абырой-беделге ие болған кісі. Кейін бірқатар аудандарда және шаруашылыктарда басшылық қызметін атқарды. Сол сияқты 1930-жылдан 20-жыл бойы ел баскарған қос Ленин орденді Досан Елеусінов есімін ел жаксы біледі.
Халқымыздың ежелгі тарихын жаңаша көзқарас тұрғысында , тарихи түп-деректерге сүйеніп жазатын кез келген секілді . Оның ішінде күні бүгінге дейін белгісіз болып келе жатқан көне ру-тайпалар тарихына тарихи тұрғыдан баға берген дұрыс .

Жабай Yнгiт
03-05-12 06:42
Yнгiттерден жан бар ма екен, мына форумда?


страницы:    « в конец    9    8    7    6   5    4    3    2    1    в начало »   


Сіздің жауабыңыз
Есіміңіз:
Сіздің e-mail: (будет виден всем)
Мәтін:
Кескіндегі код:

Кодты жаңарту
 




© 2002—2014   | info@kazakh.ru   | Блог  | О проекте  | Реклама на сайте | Вакансии 
Группа Вконтакте Страница в Фейсбуке Микроблог в Твиттере Сообщество на Мейл.ру Канал пользователя kazakhru - YouTube
Создание и управление —
«Ижанов и Партнеры»