Казах.ру
поиск по сайту и Казнету
rus / eng / kaz
Форумы
На русском языке
Қазақша сөйлесу
English talk
Правила
Поиск по разделу
Словарь-переводчик

Введите русское или казахское слово. Для ввода казахских символов нажмите цифры:
Ә2, I3, Ң 4, Ғ5, Ү8, Ұ 9, Қ0, Ө-, һ+


полная версия












Общение

Общение: Список форумов
Форум: Шежipe
Тақырып: Жаппас руыныњ тарихын кім біледі?

страницы:    « в конец    8    7    6    5   4    3    2    1    в начало »   

Авторы Xабарлама
Салтанат
evolution2100@mail.ru
24-01-09 09:26
Сєлеметсіздер ме? Жаппас руыныњ тарихын білсењіздер жазып жіберсењіздер. мен µз руымныњ тарихын д±рыс білмеймін. сондыќтан ќаным ќазаќ болѓандыќтан оны білу борышым деп санаймын. сіздерден кµмек с±раймын.Алдын ала рахмет. тек µтірік нєрселерді жазбањыздар.

Авторы Жауап
Қайсақ
Алтынай
19-05-12 17:48
Алтынай, жаппас қарақалпақтан шыққан деп айтушы болма,осы форумдағы жаппастың қайдан шыққаны туралы деректемелерді дұрыстап оқысаңшы ( расымен жаппастың қайдан шыққанын білгің келген болса )... Рас,жаппас тайпасының ішінде өңгітке,ақсүйірге т.б.кейбір тармақтарына байланысты әзірге білетініміз, ауызша келіп жеткен деректер ғана. Сосын бұл тармақтар туралы қолдарын- да мағлұматтары бар бауырларымыз хабарласса жақсы-ақ болар еді ғой...әзірге жаппастардың шынайы тарихы туралы қолдарын- да деректері бар ағайындарымыз енді ғана ұйқыларынан ояна бастаған секілді ғой.Онда да тек өздерінің ата-бабаларының ғана ат- тарын шығарғылары келетіні қынжылтады,ал жалпы жаппастың атын шығарғысы келіп жүргендерін көрмей тұрмын...
Серiк
19-05-12 07:47
Тағай деге есiм қарақалпақ халқында жиi қойылады. Нағашыларым қарақалпақ. Тағай, Тағайбек, Тағаймурат деген таныстарым бар, нағашылар арасында. Тағай батыр туралы есiткенiм бар.
Бекбас
17-05-12 06:21
Рақмет, Қайсақ аға! "Халық айтса, қалп айтпас" деген. Келтiрiлген деректер шындыққа сай келедi.
Қайсақ
kai_1960@mail.ru
15-05-12 06:53
Жаппас руынан шыққан зиялы қауым өкілдерінің бір тобы, бұл тізімді одан әрі де жалғастыра беруге болады.Ол үшін жаппас бауырларымыздың бізбен хабарласқаны жөн болар еді.с\м. Қайсақ (Ақсүйір-жаппас).
1). Лапин Серәлі Мұңайтпасұлы( 1869 жылы Қызылорда облысы, Сыр -дария ауданы, Қоғалыкөл ауылында дүниеге келген - 1919 жылы Самарқан қаласында белгісіз жағдайда қайтыс болған )- қоғам қайраткері, шығыстан- ушы, ғалым.Ташкенттегі Түркістан мұғалімдерсеминариясын (1889 ж.) , Санк - Петербург университетінің заң факультетін бітірген (1891ж.) 1889 -1892 жылдар аралығында Түркістан семинариясында мұғалім,1892 жылдан Самарқан облысы әскери губернаторы жанында аудармашы,1901-1917 жж. аралығында Самарқан, Сырдария облыстарында адвокат қызметін атқарды.
Серәлә Лапин араб, парсы, тәжік, өзбек,т.б. шығыс тілдерін жетік білген. Гур-Әмір, Регистан, Шаһи-Зинда кешендеріндегі, Көкелташ медресесі және архитектура ескерткіштеріндегі арабтың көне емлелерімен өрнектел- ген жазуларды оқыды, оларды орысшаға аударып, ғылыми айналымға қосты.
Жәдігерліктің тұрғызылған уақытын, оларды салдырған адамдардың , сәу- летшілердің есімдерін( мыс: Регистон ансамбліндегі Ширдор, Тіллә-Қари медресселерін Жалаңтөс Баһадүр салдырғанын анықтады ) тауып, олар жөнінде ғылыми мақалалар жазды.
« Шаһнама », «Туһрат әл-Хани », т.б.дастандардың парсы тіліндегі қолжаз- баларын тауып, оларды зерттеді. Оларды ауызша тәржімәлаған. Әлишер Фирдоусидің « Шаһнамасын » ақын Молда Ораз қазақша жырлаған.1900-1904 жылдары аралығында қазақ, өзбек, қырғыз т.б. атауларды дұрыс қол -дану жөнінде « Туркестанский ведомости », «Оренбургский листок », т.б. газеттерде мәселелер көтерді. Оның шығыстану саласындағы жұмыстарын В.Л.Вяткин, В.В.Бартольд, Н.И.Веселовский, В.В.Розен өз еңбектерінде пайдаланды.
Серәлі Лапин 1908-1910 жылдар аралығында Санк-Петербург қаласында тұрып, 3-Мемлекеттік Думаның Мұсылман фракциясын ұйымдастыру бюросында қызмет етті.
Серәлі Лапин халық мүддесі үшін жұмыс атқарып( 1910-1913 ж.ж.) Түркіс- тан генерал-губернаторының рұқсатымен,қазақ арасында сауда-экономика- лық серіктестік құрды.
Сералы Лапин 1917 жылдың наурыз айынан бастап Ақмешіт халық өкілдер рі кеңесінің төрағасы міндетін атқарды, ал шілде айынан « Шура-и-улема » ( « ғұлама қоғам ») « Дін иелерінің кеңесі » ) ұйымына жетекшілік етті. Сырдария қазақтарының 1917 жылы тамызда өткен сьезінде Бүкіл ресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсыналды.
Түркістан өлкесі мұсылмандарының төртінші төтенше сьезінде құрыл- ған Қоқан (Түркістан) автономиясының халық Кеңесі құрамына сайланды.
Серәлі Лапин,1918 жылы 17 қаңтарда өлкелік Халық Комиссарлары Кеңес- іне жолдаған мәлімдемесінде Қоқандағы Түркістан автономиясы мен Таш- кенттегі Кеңес өкіметі арасындағы текетіресті бейбіт жолмен шешуді көз- деді. Алайда большевиктер Қоқан автономиясын қарулы күшпен құлатып тынды.
Серәлі Лапин саяси күресті жалғастыру мақсатымен әуелі Бұхар әмірлігіне өтті, кейіннен 1-дүниежүзілік соғыс тұтқындарын қайтарумен шұғылдана -тын неміс комиссиясының көмегімен Германияға барды.
Онда неміс әскерлерінің көмегімен Түркістандағы Кеңестер билігін құлату жолында Германия үкіметі басшыларымен келіссөздер жүргізу мақсатында әрекеттер жасады.
Олардан қолдау таппаған соң, 1919 жылы Самарқан қаласына оралып, бел- гісіз жағдайда қайтыс болды...
Қазақ халқының тарихында күні бүгінге дейін есімдері белгісіз болып, өзі- нің халық алдындағы атқарған қызметіне әділ бағаларын ала алмай келе жатқан ірі тұлғалар көп деуге болады. Солардың бірі біз қозғап отырған қоғам қайраткері,шығыстанушы, ғалым, халқының тәуелсіздігі үшін күрес- кен, қазақтың зиялы қауым өкілдерінің бірі Серәлі Лапин деп айтуға бола- ды. Оның халқымыздың тарихынан шынайы бағасын алатын кезі болған секілді...

2). Жүсіпбек Басығараұлы ( шамамен, XIX ғасырдың 50 жылдары аралы- ғында Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Сұлутөбе аулында дүниеге кел- ген -1920 жылы Ташкент қаласында қайтыс болған ) - қоғам қайраткері, аудармашы, ақын, жазушы т.б.қызметтер атқарған.
Жүсіпбек Басығараұлы публистикалық мақалалары өте көп. Халық ауыз әдебиеті үлгілері және жыр-дастандарды жинаумен айналысып, елеулі үлес қосқан деп бағалауға болады.
Нысанбай жыраудан « Кенесары-Наурызбай » жырын жазып алған. Бұл жыр 1923 жылы Мәскеудегі « Күншығыс » баспасынан Н.Төреқұловтың алғы сөзімен жарық көрген.
1926 жылы Мәскеуден Жүсіпбек Басығараұлы құрастыруымен « Тазша » ( өтірік сөздер, өлеңдер ) кітабы басылып шықты. « Тазша баланың қырық өтірігі » аталатын қазақ ертегісі тұңғыш рет осы жинақта жарияланған.
Жүсіпбек Басығараұлы Алаш Орданың жиындарына қатысып, ол жерде қазақ халқының келешегі, тәуелсіздігі төңірегінде, т.б. мәселелерде өзінің пікірлерін білдірген. Ол туралы сол кездегі қазақ басылымдарында жарық көрген мақалаларынан, өлеңдерінен, т.б.көруге болады. Мысалы, « Айқап » журналында жарияланған « Ақымақтарға » ( 1913 жыл ), « Бозбалаларға» ( 1914 жыл ), « Интелигент » ( 1914 жыл ), т.б. өлеңдері жарияланған болса, « Қазақ » газетінде жарияланған « Жазушыларға »(1917 жыл ), «Отағасы» (1917 жыл ), т.б. бірге, « Алаш » газетінде жарияланған « Неғып жатыр » (1917 жыл ) өлеңдерінің атауларының өзі айтып тұрғандай, сол кездегі қоғамдағы өткір мәселелерді баспасөз беттерінде өткір сынға алғандығы байқалып тұр.
Жүсіпбек Басығараұлы туралы деректер Әлихан Бөкейханов еңбектерінде де кездеседі. Н.Төреқұлов, Х.Досмұхамедов, А.Байтұрсынов, М.Шоқай, С.Қожанов, Ғ.Мұратбаев, т.б. қоғам қайраткерлері Жүсіпбек Басығараұлы шығармаларын, еңбегін жоғары бағалап, оған қолдау көрсетіп отырған.
Жүсіпбек Басығараұлының шығармашылдық еңбектері, өлеңдері, публис- тикалық мақалалары, аудармалары, т.б.әдеби мұралары арнайы зерттелген жоқ.
3). Меңліаяқ Сәрменбайұлы (1880 жылы Қармақшы ауданы, Интернаци- онал ауылында дүниеге келген- 1954 жылы Қызылорда қалалық әкімшілі- гіне қарасты Абай ауылында дүниеден өткен )- халық ақыны. 15 жасында « Сері жігіт » атанып, ақындығымен халыққа таныла бастады. Меңліаяқтың ақындығының ұшталуына Кете Жүсіп, Керей Әбдіжаппар, Қаңлы Жүсіп, әсіресе, Сыр сүлейі Тұрмағанбеттің үлкен әсері болған.
1928 жылы ауқаттылар санатында жер аударылып, одан 1936 жылы елге оралған.1937 жылы халық жауы ретінде тұтқындалып,1943 жылы ақтала -ды.Меңліаяқ қазақ халқының ауыз әдебиеті мұраларын жинаумен қатар, толғау-өлең, хикаялар шығарған. Оның шығыс әңгімелерінің желісімен жазылған « Үш жігіт », « Екі қудың әңгімесі »,« Төрт өнерпаз », т.б. поэма- ларымен қатар, « Бастан өткен өмір », « Жаңа әкім », « Әбілдаға көңіл қос », « Жас туралы » пьесасы, « Қуанышты тоғызыншы май », « Кенесары - Наурызбайдың қысқаша тарихы », « Жасауыл қырғыны мен Айсарының жоқтауы », « Жанғабыл батырдың өлімі » атты деректі әңгімелері бар. 2000 жылы Меңліаяқ мұрасы жеке кітап болып баспадан шықты. Меңліаяқтың шығармалары М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының қол- жазбалар қорында сақтаулы.
Меңліаяқ Сәрменбайұлы ұрпақтары бүгінгі күндері халық шаруашылығы- ның әрсаласында жемісті еңбек етіп жүр.Меңліаяққызы Қуанышкүл ардақ- ты ана, Қыздар Мемлекеттік Педагогикалық Институтында ұзақ жылдар қазақ қыздарын ұстаздық қасиетті мамандыққа тәрбиелеуде аянбай еңбек етіп келеді, халыққа танымал ұлағатты ұстаз, ғалым, ардақты ана деуге болады.
4). Алшынбаев Рахым ( 27.1.1893 жылы Сырдария ауданы, Қарақасқа аулында дүниеге келген - 1980 жылы Тереңөзек кентінде қайтыс болған ) - қайраткер, ұстаз, ғалым. Аламесектегі екі жылдық орысша - қазақша мектепті ( 1911 жыл ), Қостанайдағы Ыбырай Алтынсарин ашқан мектеп- ті,Троицкідегі расуйлия мектебін, Бұқара мектебін ( 1917 жыл ),Уфадағы мұғалімдер семинариясын ( 1919 жыл ), Абай атындағы Қазақ Педагогика- лық Институты ( Қазақ ұлттық Педагогикалық Университеті., 1931 жыл ) бітірген.
1919-1958 жылдар аралығында ұстаздық қызмет атқарды.1929 жылы аш-ылған Азат мектебінің тұңғыш ұйымдастырушысы болды. Алшынбаев Рахым тіл ғылымына елеулі үлес қосты. 1936-1937 жылдары 4-7 сынып- тарға арналған « Қазақ тілінің грамматикасы » оқулығын, « Пед. Техни- кумдағы қазақ грамматикасын оқыту методикасы » ( 1941 жыл ), т.б. оқу кітаптарын жазған. Алшынбаев Рахымның қоғам алдындағы сіңірген ең- бегі зор бағаланып, Кеңес өкіметінің үлкен марапаттаулары Ленин ордені мен Еңбек қызыл ордені т.б. ие болып, көпшілік құрметіне бөленді.
Тереңөзек кентіндегі көшеге Алшынбаев Рахым есімі берілген. Осы жол- дардың авторына 1985-1986 жылдар аралығында Алшынбаев Рахым үйінде болып, ол кісінің жұбайымен сөйлесудің сәті түсіп еді. Алшынбаев Рахым- ның сол кезде ешкімге белгісіз өмір жолы, еңбегі, қызметі, кітаптары, қол- жазбалары, ордендері мен медальдері, мақтау қағаздары т.б. барлығын Қызылорда облыстық тарихи өлкетану мұражайына қойдырып, халыққа таныс-руда азда болса үлесіміз болғанын айта кеткім келеді. Алшынбаев Рахымның сол кездерде жарық көрген кітабының сыртқы мұқабасы жыр- тылып тасталған, ал ішіндегі беттеріндегі С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин, С.Торайғыров өлеңдері мен олардың суреттері қызыл қаламмен сызылып тасталғанын көріп, бұл кітапты жоғалтпай сақтап жүрген апайға ризашылығымды білдіріп едім. Зұлмат қоғам қазақтың зиялы қауым өкіл- дері ғана емес, олардың ғылыми еңбектерін, кітаптарын да аямағанынды-ғына көзім жетті...
Алшынбаев Рахым ұрпақтары бұл күндері еліміздің шаруашылығындағы әр салада қызмет жасап, өздерінің әкелері салып кеткен тура жолмен жүріп келеді деуге болады.
5). Досжан Құрақұлы ( 2.4.1878 жылы Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Нағи Ілиясов атындағы ауылда дүниеге келген - осы жерде 1944 жылы қайтыс болған ) - домбырашы, күйші. 1938 жылдан Нартай Бекежан- овтың концерттік бригадасының құрамында болып, сол жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық ауыл шаруашылық көрмесіне қатысып, өнер көрсет- еді. Досжан Құрақұлы « Көкек тоғайы », « Бәти қыз », « Бұқтым-бұқтым », « Жетім қыз », « Терісқақпай », « Абылай хан », « Кербез төре », « Қара -жорға », т.б. күйлер шығарған.
1964 жылы фольклортанушы Мардан Байділдаев Досжан Құрақұлының 32 күйін үнтаспаға жазып алған. 1978 жылы Досжан Құрақұлы күйлері С.Ысқақовтың орындауында жеке күйтабақ болып шықты.
6). Көтібарұлы Әлмұхаммед / Әлмағанбет / ( 1876/1878 жылы, Перовск уезі « Царская » болысының 7- ауылында дүниеге келген - 1938 жылы Ташкент қаласында )- саяси қайраткер. Мұстафа Шоқай серіктерінің бірі болған. 1917 жылы Қазақ азаматтық комитеттерінің Сырдария облысында комитет төрағасы болып сайланды. Ташкент уездік атқару комитетінің мүшесі болды. Орынбордағы Екінші жалпықазақ сьезіне Сырдария облысы Перовск уезінен делегат болып қатысқан.Кеңестік дәуірдің алғашқы жыл- дарында Ташкент, Алматы қалаларында әр түрлі қызмет атқарды. Көтібарұлы Әлмұхамед 1937 жылы қамауға алынып 1938 жылы Ташкент қаласында атылды...
7). Көтібарұлы Әли ( 25.12.1871 жылы, бұрынғы Сырдария облысы, Пер- овск уезі, « Царская » болысы, 7-ші ауылда дүниеге келген - 1926 жылы ақпан айында Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы, Шіркейлі аулында қайтыс болған ) - алғашқы қазақ дәрігерінің бірі. Сырдария өңіріндегі бел- гілі ақсақал Көтібар Итаяқұлының отбасында дүниеге келген. 1893 жылы Ташкент гимназиясын, 1898 жылы Санк-Петербург Әскери - медициналық академиясын бітірген.1898 жылы Академияны бітіргеннен кейін Жаяу әс- керлер Суздаль полкіне(Ресей ) кіші дәрігер болып тағайындалады. Әскери міндетін өтегеннен кейін, 14- Түркістан линиялық батальонының кіші дәрі- гері болып тағайындалған. Одан кейін Кершек лазеретіне жіберіліп, 2-Түр- кістан артелерия бригадасы 6- батареясының санитарлық бөлімінің меңгер- ушісі болған. Жетісу майданында ақ гвардияшыларға қарсы күрес жүргіз- ген 1918-1919 ж.ж. Черкасск қорғанысы аудандарындағы лазаретті басқар- ды. Оның тікелей басшылығымен лазаретті басқарды.Оның тікелей басшы- лығымен лазарет дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етілді. Жетісу ақтардан азат етілген соң, Ташкент қаласына қайта оралып, дәрігер болған. 1922 жылы Перовск уездік (қазіргі Қызылорда қаласы ) денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі болды. Өмірінің соңына дейін ол қалалық аурухананың мең- герушісі болып еңбек етті. Ол туған ауылында, бабалары жатқан Көтібар мұнарасында жерленген...
Жаппас руынан шыққан қоғам қайраткерлері мен зиялы қауым өкілдері жөніндегі тізімдер мен олардың қызметтері туралы мағлұматтарды да одан әрі жалғастыра беруге болар еді.
Біздің алдымызға қойып отырған мақсатымыз, 1925 жылы сәуір айында Қызылорда қаласында, кезінде патша әкімшілігінің енгізген « киргиз » деген атауы өз күшін жойып, қазақтар өзінің тарихи атын қайтарып алды. Сол кезге дейін, қазақтардың ру-тайпалары өздерінің тарихи атауымен аталғанын жоққа шығаруға болмайды, тіпті Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарының өзінде Адай болысы,Табын болысы,Жаппас болысы, болған- дығын тарихи құжаттар да дәлелдеп отыр. Осы жағдайларды ескере отыр- ып, біз 1925 жылдың сәуір айына дейінгі халықтың жадындағы атаулар бойынша, бір ру-тайпаның негізіндегі қазақ халқының көне заманнан бергі белгісіз тарихына қысқаша тоқталып өттік.
Осылайша, әрбір ру-тайпаның көне тарихын тарихи тұрғыдан ашып көрсе- тетін болсақ, алдағы уақытта халқымыздың шынайы тарихына да қол жеткізетін кездің алыс еместігіне сенуге болады.

Қайсақ
Әйгерім,Санат,Бекбас жаппасқа
10-05-12 18:05
Бұл жерде қарақалпақ ағайындардың форумынан деректер келтіріп отырмын,сонымен бірге өзімнің де естіген аңыз-әңгімені де кіргіздім.Сол себепті, бұл жерде мен 100 пайызға сенімді түрде осылай деп айта алмаймын.Өйткені,бұл тақырыпты енді ғана қолға ала бастадым.с/м.Қайсақ (Ақсүйір-жаппас).
Ақсуйир - қарақалпақ шежиресинде белгили орны бар аталық. Бул туқымнан атайы шешен Ораз ақсақал шыққан. Қарақалпақ шежиреси бойынша Ақсуйир менен Аралбай аталас. Аралбайлар коп болғаны ушын Ақсуйирлер де солардын аты менен кеткен. Ақсуйирлер Орта Азиянын бирнеше орынларында ушырасады.
Менің естуім бойынша,сонау 17-18 ғғ. жоңғарлар қарақалпақтың бір ауылын шауып кетіпті,ауыл-дағы адамдардың барлығын қырып кеткен дейді. Жоңғарлар шауып кеткен қарақалпақ ауылының үстімен кіші жүздің тайпасы өтіп бара жатқан кезде елсіз жатқан жұрттағы төңкерілген қазанның астынан жылаған кішкентай баланың жыла-ған дауысын естиді,қазанды ашып қараса аппақ (әппақ) сүйріктей қарақалпақтың кішкентай 5-6 айлық баласы екен.Сол жерде кіші жүздің қолын бастап келе жатырған көсемі баланы жұбат(тынышталдыр) деп көштің ішіндегі қара торы баласы жоқ келіншекке айтыпты, сөйтсе ол келіншек өзінің мейрімін төгіп,кішкентай баланы қолына алып иіскеген кезде жылап жатқан бала жылағанын қойыпты.Кіші жүздің көшін бастап келе жатқан көсемі әлгі қара торы келіншекке былай деп бата беріпті \\" қойныңнан жылуың кетпесін,мейрім-шапағатың мол болсын,осы баланы асырап,азамат қылып өсіретін бол,бұл бала бүгіннен бастап біздің кіші жүздің баласы болады депті.Есімін \\" Ақсүйір \\" деп қойыпты.Себебі кішкентай сәби әппақ сүйріктей екен, соған байланысты атын солай атапты.Қызылордада 130-дай \\" Ақсүйірлер \\" отбасы тұрады. Ақсүйірлер туралы арнайы ғылыми еңбек жазылмағанымен ол жайында қарақалпақ тарихшыларының зерттеулерін- де деректер бар. Аралбойы өлкесінен тысқарыдағы қарақалпақтар тарихын зерттеген Л.Толстованың, Т.Жданконың, сондай-ақ, А.Өтемисовтың, Р.Қосбергеновтың еңбектерінде Ақсүйір аталығы (руы) туралы атап өтілген. ХII ғасырда Ақсүйірлерге байланысты (...) оқиға жүз беруіне байланысты олардың көпшілігі басқа рулардың құрамына кіріп кеткен. Олардың біразының өздерін «Аралбай» деп атап жүруі де әлгіндей себептерге қатысты болар. Алайда Өзбекстанның бірнеше облысында Ақсүйір қарақалпақтың көрнекті руы сыпатында белгілі.

Бахытжан Мухарамулы Ахметбек
ahmetbek_74@mail.ru
10-05-12 12:55
Ассалаумағалейкум Қайсақ аға! Аға жазылып шыққаныңызды естіп қатты қуанып отырмын. Енді өзіңізге қарап, ашулаңбай , әр болмайтын нәрселерге көп ойланып қажымаңыз. Өткен мерекелеріңіз құтты болсын. Сәлеммен ініңіз Бақытжан Ахметбек
Қайсақ
Жабай үңгітке
06-05-12 09:01
Ассалаумағалейкүм жаппас бауырлар, денсаулық сыр беріп жаппастар форумына кіре алмай кетіп едім,бір аптадай ем қабылдап, бүгін кіріп отырмын.Бақытжан жаппастарға байланысты деректеріңе үлкен рахмет,бізден кейінгі келе жатырған жастар осы беттен көптеген мағлұматтар алып,өздерінің шығу тегін біліп,мақтанышпен айта жүргені дұрыс қой деп ойлаймын.Бұл жерде бізден де бас-қа да жаппастарға қатысты қолдарындағы деректермен өзге де бауырларымыз бөліссе нұр үстіне нұр болар еді ғой.Айгул,Айгерім, Бекбас,Санат т.б. ренжи қоймас,бүгін Жабай үңгіт бауырымыз ренжімесін деп кезінде ғылыми мақала ретінде жарыққа шығарған деректерді кіргізіп отырмын.Өңгіттер ежелден тарих бетінде болған ру деп сенімді түрде айта аламын.Оның халқымыздың тарихы- нан алатын орны туралы осы жерден мағлұматтар аларсыз. с/м.Қайсақ (Ақсүйір-жаппас).
Өңгіттердің қазақ халқының тарихынан алатын орны
Өңгіт тайпалары ерте кездері өз алдына мемлекет құрып, кейінірек қазақ ұлысының құрамына кірген тайпалардың бірі болып табылады. Өңгіт тайпаларынан шыққан ұлы ғұламалар, абыздар, ержүрек батырлар, хандар, т.б. болған.Бұл жөнінде жазылған шежірелер, ерлік жырлар, аңыз-әңгімелер, жазбаша түп деректер, т.б. сақталып қалған. Мысалы, Шыңғыс хан үкіметін құрған соң, оның ең сенімді абыздары өңгіттерден шыққан ғұламалардан сайлағандығы белгілі.
ХV ғасырдың шежресі «Муиз-ал-ансат» кітабының көрсетуі бойынша , Оқтай хан «Алтын дәптерді» бір ғана Өңгіт абызына тапсырып қояды. Ал, Өңгіттен шыққан абыз бұл «Алтын дәптер» жылнамасын атақты билер, әскер басшылар,ел басқарытын сұлтандар бол -маса, онда басқа кісіге оқытпайды. Өңгіттер тайпаларынан шыққан ұлы ғұламалар, оқымыстылар моңғолдар мәдениетінің өркендеу- леріне зор ісер еткен.Олар көп заманнан бері көшпелі мемлекет құрып,саяси,мәдени,тұрмыс жұмысына ,т.б. ұйғыр алфавиттерін пай -даланған және оны көрші елдерге де таратып отырған.
Шыңғыс хан , оның аталары өңгіттермен араласу арқылы ұйғыр алфавиттерін моңғолдарға , басқа да тайпаларға тарата бастады.
Өңгіттер түрік тілінде сөйлеген. Өңгіттер тайпасының тарихи замандағы атақты жырлары-«Ер Көкше» мен «Ер Қосай».Тіпті қырғыз -дың «Манас» эпосы да өңгіт тайпаларына қатысты түп – деректер кездеседі. Өңгіттер ерет кездері күшті мемлекет құрғандығы «Ер Көкше» және «Ер Қосай» жырларында айқын түрде жырлағандығын байқаймыз.
Рашид-ад-диннің баяндауынша: «тюрские племена ,подобно жалаирам, татарам, ойратарам,керейтам,найманам, онгутам и прочим , из которых каждое имело определнное имя и специальное прозвище ,- все они из-за самовластия называли себя тоже монголами, несмотря на то , что в древности они не признавали этого имена».
Демек,өңгіттер тайпасы қазақ халқының тарихына күрделі орын алған елдердің бірі болып табылады. Олардың ескі заманда шаған татары, татаби деп те аталған.ХІІ-ХІІІ ғ.ғ. олар Ертіс бойын,Алтайды мекендеп, кейбір бөлтіріктер Жоңғар даласын мекендеген.
Қарахан мемлекеті кезінде қытай үкіметі төрт мың үй өңгіттерді көшіріп, өзінің ұлы қамалын күзеттіруге әскер етіп қояды. Өңгіттер туралы Рашид-ад диннің айтуынша: «государи Китая считали племя онгут своим войком .Они поручили им ворота стены, и это племя постоянно охраняло».
Бірақ , тегі түрік, түрік тілінде сөйлейтін өңгіттер тайпасының билеушісі Алашқұс-тегін Құры Шыңғыс ханмен кездесіп,оған көмектес- іп, қамалдың қақпасын ашып, моңғол әскерін Қытайға кіруіне мүмкіншілік жасайды.
Осыдан кейін Өңгіт тайпасының билеушісі Алақұс-тегін Құры Шыңғыс ханмен құдалық қарым-қатынас орнатады. Елшілік қызметтер- де болады,орда ішіндегі маңызды істерге араласып,оның кеңесшілік қызметінде де болды.
Өңгіттер тайпасының көсемі Алақұс-тегін Құрының немересі – моңғолдар әскері құрамындағы өңгіттер әскері басы болған Шың-Темір Жошы ханмен бірлесіп, Сырдария бойындағы қалаларды қиратпай, халқын аман сақтап, бүліншіліктен , қираудан сақтап қалуға ұмтылды. Оны жүзеге асырады да. Осы, өңгіттен шыққан Шың-Темір тегін бидеуші Хорезмді басқарғанды. Өңгіттен шыққан ұлы ғұламалардың, қолбосшылардың, Билеушілердің,т.б. осы сияқты жарқын ойда болғандықтан ,олар жазуды да елге көп таратқан.
Жазу үлгісіне көп көңіл қойған басшылары Айбұқа, Алақұс, Шаңқой, Шың-Темір т.б.болды. Алтай мен Моңғол т.б.жерлерден өңгіттер жазуы табылған.Олар ерте дәуірдегі құлпы тастарда жақсы сақталып қалған. Олар-түрік сөзі,тілі қыпшақ тілімен бірдей .
... « Изучение языка онгутских эпитафий показывает, что они относятся к языкам кипчак-ской группы ». Бұл құлпы тастарды көп зерттеген Мураяма болды. Моңғолияда болған ар-хеологиялық экспедициялар өңгіттердің түрікше тасқа жазылған белгілерін тапты.
Солардың ішінде ең тамашасы-түрік тілімен жазылған өңгіттердің құлпы тастары.Өңгіт-тердің түрік тілімен жазғандары Гоби шөліне таяу тұратын « Қара-Хото » қаласын қазған кезде табылған. Оны қазып, жұртшылыққа таныстырған орыс ғалымы П.К.Козлов болды .
Бұл қаланы салдырған өңгіт тайпаларының басшылары. Қаланы қазғанда оның қабырға-ларынан, діңгектердің қабырғаларынан түрікше жазылған көп жазулар шыққан . Ғалымдардың зерттеуінше, Қара-Хото қаласынан табылған өңгіттердің жазуы Жетісудан табылған Сирия-Түрік жазуларымен бірдей . Италия жиһангер саяхатшысы Марко-Полоның жазуынша. «өңгіттер тайпалары көшпелі мал шаруашылығы және суармалы егін шаруашылығын қатар жүргізген, жаз мезгілінде жайлауда малмен бірге көшіп-қонып жүрсе, қыстың күні қыстауларда немесе қалаларда тұратын жұрт болған .
Өңгіттердің бірнеше қалалары болған:Өзен Аймын,Қара-Хото,Онгу-Қапқа,Теңдік т.б.қалалары болған . Өңгіттердің орталығы Өңгу-Қапқа қаласы болды .
.....« Главный город называется Тендук, там живут мусыльмане, идопоклонники » т.б. деп атап өтеді ( Марко-Поло еңбегінде). Рашид-ад-дин бұл қаланы өңгіттердің еліндегі« Кеңдік » деген бір қыстақтың аты деп жазған .Салыну түріне қарағанда Теңдік(Тундук)Ертіске таяу тұрған бір қаланың аты.Өңгіттердің жеріндегі үлкен бір қаланың орнын Махмуд Қашқари көрсеткен: «Хатун Сыны»( Қатынның сын тасы тұрған қала ).Махмуд Қашқари оны карта-сына кіргізіп, Гоби даласын да көрсеткен .
Осы жазылған қалалардың барлығында бір-бірімен шаруашылық пен мәдениеттің, жазу үлгілерінің т.б. арасында тығыз байланыстар орнатылған. Бірақ, оларда сақталып жатқан мәдениет, шарушылықтары т.б. зерттелмей босқа жатыр.Монғолияда және қазақ даласынан табылған қалаларды, құлпы тастарды зерттеген ғалымдар бұл жерлерден көптеген жазулар тапты.
Ескі қалаларды зерттеп, көптеген құлпы тастарды алдарынан өткізген ғалымдар тың жаңалықтар ашты.Сондай жаңалықтар- дың бірі, қазақ халқының тарихында « өңгіттердің » яғни өңгіт-жаппастар тайпасының алатын орны деп айтуға болады.

Үңгіт атауы қайдан шыққан ?
Менің алдымда Қызылорда қаласында шығып тұратын « Сыр бойы » газетінің қиындысы жатыр . Онда « Үңгіт атауы қайдан шыққан ? » деген мақала жарық көрген, авторлары Жанәбіл Нұрқышев және Жолдасбек Ақсақалұлы деген азаматтар екен . Біздің тақырыбымызға тікелей қатысы болғандықтан бұл мақаланы сол күйінде өзгертпей жазып отырмын.
... Адамзат дамуының тарихы сан ғасырлар таразысымен өлшенеді.Тарих тұңғиығына тереңдеген сайын небір кереметтердің көз алдыңызға келетіні сондықтан . Тарихты, қалай десек те, белгілі бір адамдардың жасайтыны белгілі,осындайда кейбір бұрмаланау- шылықтың орын алуы да мүмкін.Алайда оның негізіне күмән келтіру қиын.
Біз білетін тарихта кезінде атағы әлемге жайылған ұлы мемлекеттердің жойылып кеткені , оның орнына келген әртүрлі ұлыстардың мәдениеттің бүгінгі өркендеу деңгейіне жеткені мәлім . Тарих ағаттықтарды кешірмейді . Ал, шындықтың әдетте жай ғана пендеші- ліктің құрбаны болуы да ғажап емес .Шындықтың жолы шырғалаң демекші, біздің бүгінгі айтпа-ғымыз қазіргі Жаппас руының бір атасы болып саналатын Үңгіт елінің өткені туралы ой- болжам.Ол негізінен белгілі ғалымдардың дәйектемелеріне және халық шежіресіне сүйене отырып көпшілікке ұсынылып отыр. Алдымен Үңгіт атауының неден шыққандығы туралы,қолымыздағы кітапқа сүйенейік.
1992 жылы Алматыда «Ана тілі»баспасынан Сырым Бақтыгереевтің редакторлық жасауымен көне түркі тілінен аударма жасаған Б.Әбілқасымовтың « Әбілғазы баһадүр ханның шежіресі » атты кітап жарық көрді. Авторлардың жазуына қарағанда Әбілғазы шежіресі XVII ғасырдағы түркі жазба ескерткіштерінің ішіндегі бірегейі.Осы кітапта оңғыт елі тур-алы біршама дерек бар.Соған сүйенсек оңғұт елі Қытай билеушілерімен жақсы қарым-қатынаста болған.Бұл моңғол шапқыншылығының қарсаңындағы жағдай. Қытай билеуші-лері түркі халқының ішінде бірқатар тайпалармен, оның ішінде оңғыттармен жақсы қарым қатынаста болғанға ұқсайды.Әбілғазы ханның дерегі бойынша Шыңғысхан заманында оңғыттарда төрт мың шаңырақ болған.Көшпенділерден әбден зәрезәп болған қытайлықтар Ұлы Қытай қорғанын салғаны тарихтан белгілі жәйт .Қорған тұрғызылғаннан кейін Қытай билеушілері көршілері оңғұт тайпасына: « Сіздер қорғанның қақпаларын сақтаңыздар,біз сіздерге жыл сайын керек-жарақтарыңызды беріп тұрайық деп мәмілеге келеді(бұл сөз сол ескі кітаптан алынып отыр).Оңғұт атауы моңғол тілінен аударғанда «қақпашы», «қорған»
деген ұғымды білдіреді.Сондай шағын тайпаға өтініш білдірудің сыры неде?Демек, шағын болғанымен бұл ел батылдығымен, адалдығымен көзге түскен.XVII ғасырда жазылған осы шежіреге сүйенсек оңғұт елі моңғол шапқыншылығы кезінде Шыңғыс хан әскерлеріне қосылып, жорықтарға қатысқан.Бұл сол кездегі көптеген түркі халықтарына тән құбылыс.
Оңғұт туралы деректерді Лев Гумилевтың кітабынан да кездестіруге болады.Әсіресе, Әлкей Марғұланның құнды зерттеулері барлығынан басымырақ.Белгілі ғалым зерттеулерінде Шығыстың және Батыстың ерте заманда өткен саяхатшылары мен ғалым -дарының жазбаларына сүйеніп ой қорытады.Әлкей Марғұлан өзінің « Жұлдыз » журналының 1984 жылғы 1-ші санында « Таңбалы тас жазуы » деген мақаласында бұрынғы ғылыми дәйекте-мелерді өз ойымен дамыта түседі: « Моңғол дәуірінен бұрын қазақ өлкесінде жазуды қадырлеген Қыпшақтар, Қаңлылар, Оғыздар, Қарлықтар(Қазылықтар), Наймандар, Керейлер, Шектілер, Қыяттар, Басымілдер,Үңгіттер(Уақтар)»- деп жазады.Олардың жазу білетін Атақты бітікшілері, абыздары, бақсылары Жетісуда, Орталық Қазақстанда, Ертіс бойында,Алтайда, Тарбағатай тауында . Маңғыстауда топ-топ жазулар қалдырып отырған .Одан әрі академик былай деп жалғастырады:«Орхон жазуын, одан кейін ойғыр жазуын өзіне дәстүр қылған елдер Қыпшақтар, Наймандар, Керейлер, Үнгіт-Уақтар, барлығы ерте кезде үкімет құрған қазақ ұлысының тайпалары ».Әлкей Марғұлан Үңгіт-уақтардың,Меркіт тайпаларының ғажайып ерлік жыры «Еркөкше», «Ерқосай» туралы да айтады. Демек бұл жазбалардың түп нұсқасы болғаны ғой .
...Ғылыми дәйектемелерде Үңгіттердің неліктен Уақ тайпасымен бірге аталатыны біз үшін түсініксіз.Олардың бәлкім туыс болғандығынан шығар деген ой қорытамыз.Ал уақ жөніндегі шежірелер оны орта жүз қатарына жатқызады.Шежіреге сүйенсек «Уақ » деген сөздің мағынасы«Шағын»деген ұғымды білдіреді.Дегенмен, белгілі бір тарихи оқиғалардың салдарынан әу баста бір ел болып, кейін аласапыран заман туғызған оқиғалардан кейін әртүрлі жүз қарамағына кіріп, өз алдына ел ретінде отау құруы мүмкін деген болжамды да жоққа шығармайды.
... Енді көнекөз қариялардың аузынан тараған үңгіттердің кейінгі тарихы туралы шежіреге келейік.Битілеу Қожбанов пен Мұзаппар Дәрібаев ақсақалдардың жинаған деректері мынадай:Үңгітте Аққозы мен Түнқозы деген ағайынды жігіттер болыпты.Қай ғасыр екені бей-мәлім, шамасы- қазақ елі дербес хандық құрған дәуірден бір-екі ғасыр кейінірек болса кер-ек. Аққозының Байғонды және Жаубасар атты, ал Түнқозының Андағұл және Темір атты балалары болған.Байғонды өздерін билеген хан баласымен жиі саятшылық құратын көрінеді. Бірде қашқан түлкіге екеуі бүркіттерін қатар жібереді. Бүркіт түскен жерге хан баласының аты жүйрік болып бұрын жеткенге ұқсайды.Келсе түлкіні Байғондының бүркіті басып отыр. Мұны көрген хан баласы намыстан жарылып, бүркіттің басын шауып тастайды.
Ентігіп жеткен Байғонды басы шабылған бүркітін көріп мәнісін сұрайды.« Менің бүркітім тұрғанда қараның бүркіті түлкі алушы ма еді » дейді кекесінмен хан баласы.Байғонды ашумен хан баласының басын шауып тастайды.Түнделетіп үйіне келген ол жағдайды әкесіне баяндайды.Әкесі бұл жерде өмір сүрудің мүмкін еместігін, Сыр бойындағы Жаппастар елінде Наурыз, Қаракөз қажы деген досы барын айтып,соған паналауды ұсынады.Кетерінде « Жолың болсын балам, мұндағы кемпір-шалға, бауырларың Андағұл мен Темірге хан қаһарын төге қоймас » деп жұбатады.Осылайша Байғонды мен Жаубасар Сыр еліндегі Жаппастар ішіндегі Қаракөз қажыға келіп паналайды. Көнекөз қариялардың деректеріне қарағанда екі ағайынды жігіттер өздерінің батырлығымен Жаппастарға тез сіңісіп кетеді.Сол уақытта барымтаның барынша белең алған кезі. Жаппас - Қаракөз еліне жан-жағынан барымталап тыныштық бермейтін- дер көбейе түскен.Міне, осы тұста Байғонды мен Жау-басарЖаппас елінің жігіттерімен бірге ерлікпен көзге түседі.Жау жеңіліп,мал қайтарылып,екеуінің абыройы үстем болады.Атағы елге белгілі Қаракөз қажы екі жігіттің бұл ерлігіне ризашылығын білдіріп, халық- тың басын қосып: «Жаппастар бес аталы ел еді,енді үңгітпен алты аталы ел болсын » дейді.Сөйтіп, өзінің үлкен ұлы Наурыз бидің қызы Кенжебикені Байғондыға қосады.Тағы бір ескертіп: «Осы жігітті Жаппас емес деген арам адам менің қарғысыма ұшырайды » деп қаһарланады.
Міне, ел аузынан тараған кейінгі шежіренің мазмұны осындай. Битілеу мен Мұзаппар ақсақалдардың айтуына қарағанда бұл шежіре ертеректе белгілі кісілердің аузынан жазып алынған. Жаубасар мен Байғондыға кейін артынан іздеп келген Аңдағұл мен Темір інілері
қосылып, Жаппас руына сіңісіп кетеді.Үңгіттердің батыр ұлдарымен бірге ел аузында қал-ған билері де бар.Қазір Байғонды мен Жау- басар ұрпақтары Қызылорда маңында, Қостанай облысында. Аңдағұл ұрпақтарының бірқатары Шымкент облысының Келес, Шарда- ра, Қызылқұм аудандарын мекендейді.Бұл кешегі қызыл зобалаңның әкелген нәубеті.Осында Маутан деген кісі жиырма бес жыл болыс болған.Бұл деректер облыстық«Оңтүстік Қазақ-стан», «Социалистік Қазақстан» газеттерінен алынды.
Маутан лақап аты, шын есімі- Қылышбек . Осы кісінің ұрпақтары Қызылқұм және Шардара аудандарында суармалы егістің , мал шаруашылығының көсегесін көгерткен жандар . 30 мың қой айдаған Ізтелеу атты бай және оның баласы Әуелбек екеулері Кеңес
өкіметі орнаған жаңа заманның зобалаңын бір кісідей-ақ тартты. Олар елден безіп, бас сауғалады. Әуелбекті Қызылорда қаласының төңірегінде аттырып жібереді. Кейін 1930-1938 жылдары Кенжебай баласы Жақып бүкіл Қызылорда облысының шөл аймақтарын
суландыруға қатысып, 100 мыңдай қой өсірді. Мал шаруашылығын абыройлы басқарып,атағы елге танылды. Үкімет наградаларына ие болды.Сыр бойындағы Жаубасардың баласы Қаратай би ,Андағұлдан Өмірәлі би,Байғондыдан Бүркітбай би, оның баласы Кәдір -бай би өз заманындағы дуалы ауызды кісілер. Сейіт Қыпшақтың малын жаз жайлаудан Сыр бойына айдағанда (ол кезде малмен Жаппастар Костанай,Троицкіге дейін көшкен) басы Сыр өзеніне құлап, соны жаз жайлау- дан енді козғалып жатады деген бейнелі сөз осыдан тараған деселі Құнанбаймен Меккеге барған Жаппастың байы Аппаз Мырқы Үңгіттің тағы бір байы Дәрібайды ерекше бағалаған көрінеді.
Жоғарыда түркі шежіресіне сүйене отырып, Уақ Үңгіт елінің шағын екендігін тілге тиек еткен едік. Кеңес кезінде құрылған -. қызыл егінші .- деген шағын ауылдан екі бірдей министр шықты. Оның бірі- Мүсілім Базарбаев. Әкесі Базарбай ескіше де, жаңаша да сауатты кісі. Он жылдай колхоз басқарды. Мүсілім Мұхтар Әуезовтың шәкірті. Филология ғылымдарының докторы, профессор. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының директоры, республика Мәдениет министірі Сыртқы істер министрі қызметтерін аброймен атқарды. Ибрагим Еділбаев Қызылорода қаласындағы 1-ші Май мектебінің түлегі. Қазақстан таукен өнеркәсібінің дамуына үлкен үлес қоскан ұлттық «кадрлардың бірегейі, бірнеше металлургия комбинаттарын басқарды Д.Қонаевті назарына ілікті . Қазақстан түсті металлургияның министрінің орынбасары. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің Ауыр өнеркәсіп министрлігін баскарды. Қазір С.Сарыбай кен байыту аксионерлік қоғамының президенті. Халық Ж. Бисариев есімін ерекше қадірлейді. Соғыстан кейін бес жыл Арал ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарып, абырой-беделге ие болған кісі. Кейін бірқатар аудандарда және шаруашылыктарда басшылық қызметін атқарды. Сол сияқты 1930-жылдан 20-жыл бойы ел баскарған қос Ленин орденді Досан Елеусінов есімін ел жаксы біледі.
Халқымыздың ежелгі тарихын жаңаша көзқарас тұрғысында , тарихи түп-деректерге сүйеніп жазатын кез келген секілді . Оның ішінде күні бүгінге дейін белгісіз болып келе жатқан көне ру-тайпалар тарихына тарихи тұрғыдан баға берген дұрыс .

Жабай Yнгiт
03-05-12 06:42
Yнгiттерден жан бар ма екен, мына форумда?
Санат
02-05-12 06:36
Мен де солай деп естiгем. Бiз де қарақалпақпыз. Руымыз қарамойын.
Бекбас жаппас
01-05-12 21:50
Ақсуйiрлердi қарақалпақ деп айтушы едi.
Айгерим
nazaroba_sos.aigera1989@list.ru
30-04-12 13:16
Мен жаппас онын ишинде аксуйирмин онын шыгу тарихы менин ажемнен естигеним ол бас кезде болган окига екен ол кезде жонгарлар ауылдарды ортеп халкын кырып тук калдырмаган екен сондай бир жагдайда 1 ауыл кошип келе жатып кираган ауылдын устинен отип бара жатып баланын жылаган даусын естип бесикте жаткан 2 киттай баланы табады екен ол кошип бара жаткан ауыл жаппас онын ишинде алтыны екен сол 2 баланы жаппас болсын бобектер аппак болган сон аксуйир жаппас болсын деген екен сол себептен алтын аксуйир 1 туган деп айтады
Айгул
aziza_iskakova@mail.ru
28-04-12 10:26
12 ата Байұлы Жаппас Сумұрын ішіндегі сарысы Қызылорда Амангелді нағашыларым Жаппас Достияр нағашы атам Жанғабыл батыр
Бахытжан Мухарамулы Ахметбек
ahmetbek_74@mail.ru
27-04-12 11:39
ЕЛІНЕ ҚАЛҚАН БОЛҒАН ЖАНҒАБЫЛ БАТЫР


Төлегенұлы Жаңғабыл ( 1799/05 -1896жж ) – батыр, би.
Тегі – Кіші жүз Алшын Байұлы-Жаппас-Достияр аталығы. Жаппастың ұраны – Баймұрат. Таңбасы - (түйе мойын).
Жаңғабыл батыр қазіргі Қызылорда облысы, Сырдария ауданы мен Қостанай өніріңде өмір сүрген.
Батырдың бейіті – Сауд Арабия еліндегі Мекке – Мәдине жерінде. [Б. Ахметбектің дерек қорынан, мәлімет беруші Қызылорда облысы Сырдария ауданы, Аманкелді ауылының тұрғыны, Жаңғабыл батырдың шөпшегі, 1938 ж.т. Сәдуақасов Нұрғали ақсақал].
Жаңғабыл Жаппас елінің белгілі батыры әрі биі болған. Хиуа, Қоқан хандарының басқыншылығына қарсы шыққан. Батыр Ресей империясымен жақсы қарым-қатынаста болған.
«1844 жылы зауряд-хорунжий атағын алады. 1846 жылы №46 дистанцияның бастығы болады» [Сыр елі Қызылорда облысы энциклопедиясы. Алматы, Атамұра, 2005 . 220 б.].
Бізге жеткен кейбір ауызша деректерде Жанғабыл батырдың Кенесары хан қозғалысына іштей қарсы болғандығы айтылады. Бірде Кенесарыны Қоқан ханының қыспағынан Жаңғабыл батыр босатып алыпты деген мәлімет те бар. Сондықтанда өзі көмектесіп қоқандықтардың тұтқынынан босатқан Кенесарының өзіне қырын көзбен қарап жүргеніне батыр іштей наразы болса керек. Бір жолы Жаңғабыл батырдың ауылына Кенесарының жігіттері келеді. Жаңғабыл жігіттері келген қонақтарды бірнеше күн ас-су беріп күтеді. Бірақ екі жақ арасында алауыздық әрекеттер өршиді. Кешқұрым келген қонақтарға ел азаматтары қонақасы беріп, боза-шарап, қымызбен тойғызып, артынан шырт ұйқыда жатқанда сарбаздарды шетінен бауыздай бастайды. Бұл жер осы күнге дейін Қырғынтөбе аталады.
Осы оқиға жөнінде Жанғабыл батырдың тікелей ұрпағы Нұрғали ақсақал әңгімесінде бабасын былайша суреттейді:-«Бабам ұзын бойлы, ірі денелі кісі болған. Жанғабыл батыр Кенесары – Наурызбай батырлармен айқасқан. Жанғабыл батыр Ресеймен де араласқан. Түйемен тамақ тасыған да кезі болған. 1844 жылы Наурызбай батыр Жаппас еліне 90 жігітпен келген, 90 үй тігілген. Ол кезде Жанғабыл батыр кіре тартып кеткен екен. Соны пайдаланып Жанғабыл батыр ауылын төре Наурызбай батыр шабады. Жанғабыл батыр – «Еліңді бүлдіріп жатыр» дегенді естіп, ауылына келеді де, шетінен 90 жігітті қыра бастайды. Атын бейдеу арқанға байлап жатқан Наурызбайға қарай шабады. Наурызбай аттың шабысын есітіп, үйдің іргесін көтере қашады. Сонда Жанғабыл батыр қуып бара жатып: - Наурызбай, тоқта сәлем берейік - дейді. Наурызбай қолының кішкене саусағын ұсынады. Жанғабыл батырдың күштілігі сондай Наурызбай батырдың саусағының терісін сыпырып алады. Наурызбай батыр қашып кетеді. [Б. Ахметбектің дерек қорынан, мәлімет беруші Қызылорда облысы Сырдария ауданы, Аманкелді ауылының тұрғыны, Жаңғабыл батырдың шөпшегі, 1938 ж.т. Сәдуақасов Нұрғали ақсақал].


Суретте - Жаңғабыл батырдың шөпшегі 1938 ж.т. Сәдуақасұлы Нұрғали ақсақал.

Жанғабыл батыр жайлы Сыр бойының атақты ақыны, тегі - Ашамайлы Керейіт Нысанбай жырау Жаманқұлұлы(1822-1883), (кейбір деректе Нысанбай жырауды Кетікұлы дейді) дастанында : -
Кіші жүзге сия алмай
Тастап көштің жеріңді!
Төлеген аулы Жанғабыл
Ерлікке мықты сенімді.
Тоқсан кісіңді өлтірген,
Алып па едің кегіңді.
Бітеу сойып басыңды,
Қоқанға берген теріңді - деп жырлаған. [Нысанбай жырау. « Кенесары - Наурызбай » дастаны].
Нысанбай жыраудың толғауын сұлтан Ахмет Жантөрин қазақшадан-орысшаға аударып Петр Распопов деген кісігі береді, ол оны орысша мәтінімен толықтырып «Образцы киргизской поэзии в песнях эпического и лирического содержания, переложенных в русские стихи». Оренбург, Типо-литография Ефимовского-Мировицкого, 1885. 85 с,; то же. Оренбургский листок. 1885. № 8-13; 15-17. деген еңбектеріне шығарады. Петр Распоповтың еңбектерінде Жанғабыл батыр туралы мынандай жолдар бар: - Девяносто вас в то время
Джангабай, сын Тюлегеня,
Умертвил и кожи их,
Оскальпировав живых,
Тотчас передал из стана
В руки жителей Кокана [ История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков ІХ Том, Народные предания об исторических событиях и выдающихся людях казахской степи (XVI-XX вв.) - Алматы, «Дайк-Пресс», 2007, с.390].
Жанғабыл батыр жайлы орыс деректерінде мынандай мәліметтер бар.
1850 г., января 15. – Рапорт письмоводителя при султане-правителе Восточной части оренбургских казахов, титулярного советника Г.П. Половоротова председателю Оренбургской пограничной комиссии М.В.Ладыженскому. «Джангабыл Тюлегенев – зауряд-хорунжий, бий, начальник 46-й дистанции, 51 года. Роста большого, телосложения здорового и тучного, лицо чистое, борода посредственная, темно-русая и окладистая, вообще представляет физиономию русского мужика. Происходит из киргизов. Яппаского рода, карагузева отделения. Снимок печати, употребляемой сим ордынцем. Место кочевания: летнее – между реками Тургаем и Тоболом: зимнее – на реке Сырдарья. Семейство: две жены и три сына. Состояние: хорошее.Хорошего и здравого ума, способностей также хороших, ловок и имеет дух мужества (или батырства), характера твердого, особенных наклонностей нет. Влияние этого ордынца на однородцев, приобретенное через ловкость и некоторое мужество, особенно во время кочевания яппасцев в глубине степи и трудное время, весьма ощущительное имеет действие и место, и он между своими родовичами довольно уважаем и носит звание между ними и в орде бия. С должной и усердной готовностью предан правительству. 1840 г., июня 21-го дня за оказанное усердие при найме верблюдов для Хивинской экспедиции награжден бывшим оренбургским военным губернатором чином зауряд-хорунжего. В 1844 г. оказал примерные услуги удачным склонением своих однородцев к поражению мятежнической шайки, бывшей под предводительством султана Наурузбая Касымова, причем истреблено огромное число мятежников, но за эти услуги награжден не был. Под судом или следствием не состоял, в неблагонамеренных и неприличных поступках изобличаем не был и к одной из предосудительных страстей не предан.» [5.с.109].
Кеңесші Половоротов Жанғабыл батырды 51 жаста деп отыр, 1850 жылы Жанғабыл батыр 51-де болса, сонда 1799жылы туылған болып тұр ғой. Бірақ осы 1850 жылы 12 наурызда келесі кеңесші И.Я.Осмоловский Орынбор шекаралық комиссиясының төрағасы М.В.Ладыженскиге жазған баяндамасында Жанғабыл батырды 45 жаста еді деген, онда батыр 1805 жылы туылған болады. Міне дерекке назар аударайық: - « 1850 г., марта 12. – Рапорт титулярного советника И.Я. Осмоловского председателю Оренбургской пограничной комиссии М.В.Ладыженскому. К рапорту приложена ведомость о влиятельнейших и почетнейших ордынцах Восточной части орды. Осы ведомосте: - «Тюлегенев Джанкабыл зауряд–хорунжий, начальник 46-й дистанции, бий, 45 лет. Среднего роста, плотный, здоровый мужчина, с полным широким лицом, с румяными щеками, с серыми большими глазами, густыми черными бровями, умеренным носом и густой, черной окладистой бородой; одним словом, настоящий тип костромского крестьянина или мелкого торговца. Сын простого киргиза. Яппаскаго рода, карагузовского отделения, достиярского подоотделения. Употребляет именную печать. Место кочевания: летнее-по верхнему Тоболу и близ озера Джименей; зимнее – на Сыр-Дарье. Семейство: две жены, три сына и три дочери. Состояние: 100 лошадей, 400 баранов, 30 верблюдов, всего состояния примерно на 2000 руб. серебром. Джанкабыл Тюлегенев принадлежит к числу тех замечательных людей » [5.с.151].
Жанғабыл батырдың қайсарлығы жайлы орыс деректерінде тағы мынандай мәліметтер бар: - «Заведующий присырдарьинскими казахами, надворный советник И.Я.Осмоловский в своем рапорте от 31 января 1860 г. № 54 в Оренбургскую пограничную комиссию писал о Джанкабыле Тюлегеневе: - «Ежегодно с Оренбургской линии в Бухару отправляются значительные торговые караваны, которые, оставив Сыр-Дарьинскую линию, на всем протяжении своего пути до Бухары подвергаются всевозможным опасностям от грабительских шаек, как хивинцев, так и кокандцев.Для своей безопасности караваны обыкновенно составляют из себя охранную стражу, начальство над которой поручают одному из более уважаемых и опытных бухарцев или ордынцев. Но никто так не прославился своею распорядительностью и умением провести безопасно караваны, как начальник 46-й киргизской дистанции, зауряд-хорунжий Джанкабыл Тюлегенев. В продолжение 8-летней моей службы на Сыр-Дарьинских караванов, и всегда безопасно, несмотря на то, что несколько раз хищники с вверенным ему караваном встречались, никогда не решались напасть на него, видя всегда порядок, как при остановках каравана, так и при движениях его, и готовую всегда для отпора хищников вооруженую стражу. Возчики и вообще хозяева верблюдов с особенною похвалою отзываются об умении Тюлегенева провести караван без особого изнурения этих животных, в умении выбрать удобные и безопасные места для ночлегов и остановок каравана.» [История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков VIIІ Том, часть 2. - Алматы, «Дайк-Пресс», 2006, с.109, с. 151, с.567].
1896 жылы Жаңғабыл батыр қартайған шағында (батыр 91-де немесе 96 жаста болуы керек) Меккеге қажылыққа барады. Тарихтан белгілі ғой бұрынғы өткен батыр бабаларымыз жаумен шайқасып қаза болғанды абырой санағанын, сондай жолды Аллаһ тағала Жанғабыл батырға да бұйрыпты. Қажылыққа барар жолында, Жанғабыл батыр отырған теңіз үстінде кемені қарақшылар басып алады. Қарақшылар тұтқындарына шек қойып өлтіреді. Шектің бірі қазақтың әйгілі батыры, қасиетті Сыр тумасы Жанғабыл батырға түседі. Қарт Жаңғабыл батыр қаза болады. Қарақшылар батырдың өлі денесін теңізге лақтырса, денесі суға батпайды. Сондықтан, Жанғабыл батырдың денесің ақпен орап, байлап кемедегілер Мекке немесе Мәдинә жеріне келген сон жерлейді. [Б. Ахметбектің дерек қорынан, мәлімет беруші Қызылорда облысы Сырдария ауданы, Аманкелді ауылының тұрғыны, Жаңғабыл батырдың шөпшегі, 1938 ж.т. Сәдуақасов Нұрғали ақсақал.].
Сөйтіп, бүкіл өмірі күреспен өткен, Жаңғабыл батыр шейіт болып адам қолынан қаза болады. Қазіргі уақытта Жанғабыл батырдың үш баласынан тараған ұрпақтар көп емес. Алдында орыс деректерінде де екі зайыбы, үш баласы болғаны айтылған. Батырдың үш баласының біреуі Қошқар, Қошқардан Асқар туады, Асқардан Сәдуақас дүниеге келеді. Жанғабылдың шөбересі Сәдуақас 1961 жылы қайтыс болады. Сәдуақастан 1938 жылы Нұрғали туады. Жанғабыл батырдың 73 жастағы шөпшегі Нұрғали ақсақал Сәдуақасұлы Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Аманкелді ауылында үрім-бұтағымен тұрып жатыр. Қорытындай келіп, біз осындай деректерге сүйеніп Жанғабыл батырдың нағыз ел бүтіндігі мен намысы үшін, болашақ үшін жан аямай күрескен кемеңгер басшы, ержүрек сардар, күрделі де дара тұлға екенін көреміз.
Бақытжан Ахметбек,
Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті
жанындағы «Қорқыттану» ғылыми зерттеу институтының
ғылыми маманы

Бахытжан Мухарамулы Ахметбек
ahmetbek_74@mail.ru
27-04-12 11:35

Баймұрат Есенбайұлы – батыр, би.

Тегі - Кіші жүз Алшын-Байұлы-Жаппас. Жаппастың ұраны – Баймұрат. Таңбасы - (Түйе мойын). (Ж. Бейсенбайұлы. Қазақ шежіресі. Алм. Атамұра. 1994. 151 б.)
Баймұрат батыр – қазіргі Қызылорда облысы мен қазіргі Ақтөбе өңірінде 18 ғасырдың 1-ші жартысында өмір сүрген.
Батырдың бейіті – қазіргі Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Нұра бойында жатыр. (Б. Ахметбектің дерек қорынан, Қызылорда қаласының тұрғыны, Баймұрат батырдың неменесі, Кеңес Одағының Батыры Нағи Ілиясовтың (1920-1987) зайыбы 1927 ж.т. Гүлбаршын апайдың берген мәліметің Нағи Ілиясов атындағы ауылдың тұрғыны, Қ-ата атындағы ҚМУ студенті Қожахметов Серіктен алынған.) Баймұрат қазақтың атақты батырларының бірі.
Ел аузындағы деректерге сүйенсек батыр бабамыз Кіші жүз ханы Әбілхайырдың Ресейге бодан болу ниетіне белсене қарсы шығып, 1731 жылдың қарашасында Әбілхайыр ханның ордасын шауып, М.Тевкелев басқарып келген елшіліктің түскен үйін қоршап алып, ханның малын айдап кетеді. Бұндай әрекетті тек беделді, жүректі адам ғана істесе керек. Осы оқиғадан кейін М.Тевкелев, батыр бабамен кездесіп, оны көндіреді. ( Т. Дайрабай «Сырдың сырлы сыры» А, «Арыс» баспасы 2005 ж 199 б.)
Осы кезеңді толықтыратын тағы мынандай дерек кездеседі.
Көп ұзамай күн шығыс жақтағы дөңбек жалдардың басына орнаған ымырт ала бөтен қалындап кеткендей қара түнек боп түнеріп қоя берді. Ол баймұрат еді. Соңына ерткен қолы, шынында да, қарақұрым екен...Қолдарына мылтық, қылыш, найза ұстаған орыс солдаттары мен башқұрттар елшінің мекен жайын шыр айнала қоршап тұрып алды... Ақ сұр ат мінген шаңқылдақ кісі әрлі-берлі шапқылап жүр. Баймұрат сол екен. Баяғы шеке тамыры бадырайған қызыл-сары би боп шықты. Біресе хан орданың тұсына барып шаңқылдады. Біресе елшіліктің тұсына келіп шаңқылдайды. «Кісендеулі екі жігітімді ат-шапан айыптармен қайтармайтын болсаңдар, менен жақсылық күтпеңдер. Түн ортасы ауғанша мұрсат берем. Сол екі ортада талабым орындалмайтын болса, обалдарың өздеріңе. Ордаңды шағып, отын етіп жағам. Елшіңді мойнына қыл тұзақ салып сүйретіп әкетем. Жауабын патшаның алдында мен емес, сен бересің, Әбілқайыр! – деген екен. (Ә.Кекілбаев. Он екі томдық шығармалар жинағы. (Уркер роман жалғасы). Алматы: «Өлке». Том 4. 1999 ж. 194 б.)
Тевкелевтің Баймұратпен алғаш кездесуі кейбір деректерде былай суреттеледі: Елші киіз үйге кіріп ханға бара жатқанда оның жолын жасыл барқыттан киген халатты қазақ кеседі. Бұл қазақтың оң жақ көзі шарасынан шығынқы Баймұрат еді. Баймұраттың шығынқы көзі елшінің өңменінен өтті. Олар бір-біріне үнсіз қарап тұрды. Баймұрат иығын елшіге қарай қозғап, өзін әрең ұстап, қарлыққан үнімен: «Сен өз дініңді сатқан біздің далаға неге келдің? Біздің киіз үйде нең бар?» деп ақ саусақтарымен күміспен қапталған қамшысын қыса түсті. Төрде отырған хан:-«Тоқтат, Баймұрат!» деп айқай салды. ( Қ.Табылдиев. Қазақ батырлары. Астана. Фолиант, 2008 ж. 59 б.)
Баймұрат батыр Әбілхайыр ханның қаза болғанын естіп, 1748 жылдың қазан айында анасы Бопай ханымға бара жатқан Нұралы сұтанға (болашақ кіші жүз ханы) ерген 12 (он екі) адамның бірі болып көңіл айтуға хан ордасына барады. Кейін Баймұрат батыр хан кеңесінің мүшесі атанып қазақ жерін қорғауда асқан ерлік көресткен дара тұлғаға айналады. Баймұрат батыр туған жерін қорғауда асқан ерлік көрсеткен тарихи тұлға және қазақ хандығы заманында беделді аты – шулы би болғанымен белгілі. (Қазақ ұлттық энциклопедия. Алматы, 2 том, 1999 ж 65 б.)
Баймұрат батырдың 5 баласы болған. Қалмақ қызынан туған баласы Алаң батыр кенжесі болған. Тегі – Кіші жүз. Алшын-Байұлы-Жаппас.
Алаң батыр Баймұратұлы қазіргі Қызылорда облысы, Сырдария ауданында ХVІІІ ғасырда өмір сүрген.
Батырдың бейіті қазіргі Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Мыңшоқы деген жерде. Алаң батыр жауға шапқанда «Баймұрат» деп ұрандап шығады. Содан кейін бүкіл Жаппас елінің ұраны «Баймұрат» болған. Алаң батырдың Алаң деп аталу себебі былай болады. Бірде Баймұрат батыр жорықта жүріп тұтқынға түскен бір қызды көреді. Ол қалмақтың ханының қызы еді. Содан Баймұрат батыр қыздың қасына келіп: - «Атыма мінгес» - дейді. Сонда қалмақтың қызы: - «Жаппас Баймұрат батыр, және де тағы да басқа батырлардың аттарын атап, олар болмаса мен мінбеймін!» - деген екен. Біраздан кейін Баймұрат батыр екенің біліп, оған үйленеді. Қалмақтың қызы жүкті болғанда, Баймұрат батыр оны тастап кетеді. Тек айтқаны: - «Балам өскен соң қазақтарға қайта апарып қосарсың» - дейді. Осыдан бастап әйелі алаңдап күтіп жүрген соң, туылған баланың атын Алаң деп қояды.
Алаң батыр сыр бойында қоныс теуіп жүріп, қалмақ пен қарақалпақтармен соғысады. Бірде жорыққа шығарда рубасылар өздерінің ұрандарын айтып шығамыз деп ақылдасады. Сонда Алаң батыр өзінің әкесінің атын, яғни Баймұрат деп ұрандап жауға шабады. Қарақалпақтар қазақтардың осы соққысынан «Жиденің ағашы қазығымыз, түйнегі азығымыз еді» - деп Сыр бойынан қуылады екен.
Алаңнан Маймақ датқа туады. Маймақ Кенесары ханның серіктерінің бірі болған, сондықтан ол кісіге риза болған Кене хан оған датқа атағын береді.
Маймақ датқадан Жәрімбет ұста туады. Кезінде генерал-губернатор В.Перовский Жәрімбет ұстаны мықты шебер екенің естіп, жолбарысқа ауыздықты алтыннан жасап беруді тапсырады. Жәрімбет ұста алтыннан жолбарысқа ауыздықты жасап береді. Содан кейін ауыздықты жолбарысқа салып оны тірідей алдыма алып кел деп тапсырады. Жәрімбет ұста жолбарысты алдына алып келіп, жолбарысытың көзінің орына асыл тастан көз жасап береді. Генерал-губернатор В.Перовский Жәрімбет ұстаның жұмысына ырза болып қалады. Жәрімбет ұстадан Ілияс ұста (18?-193?) туады,ол кісі жаппай құғын-сүргін заманда қайтыс болады. Ілиястан Нағи (1920-1987) – Кеңес Одағының Батыры дүниеге келеді
Нағи Ілиясов 1945 жылы Мәскеуде Қызыл алаңда өткен Жеңіс парадына қатысты. Нағи Ілиясов 1972-76 жылдары Сырдария ауданы «Комсомол» кеңшарының директоры, 1976-81 жылдары облыстың еңбекке орналастыру және жұмыспен қамтамасыз ету мекемесінде басқарушы болып істеді. Өзі басқарған шаруашылыққа 1992 жылы Нағи Ілиясов аты берілді. (Сыр елі Қызылорда облысы энциклопедиясы. Алматы. Атамұра, 2005ж, 536 б.) Қазіргі кезеңде Баймұрат батырдың ұрпақтары Сыр бойын мекен еткен, нақтылай айтсақ қазіргі Қызылорда облысы, Сырдария ауданында Баймұрат батырдың ұрпақтары бір қауым ел болып отыр.
Бақытжан Ахметбек,
Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік
университеті жанындағы «Қорқыттану»
ғылыми-зерттеу институтының маманы.
Үй тел: 87242-24-31-63 8-777-058-76-35

Қайсақ
Еркінге
24-04-12 13:41
Хал қалай, Еркін інішек!!! Кітап жөніндегі жылы лебізіңе үлкен рахмет.Сенің сөзің болмаса бұл кітаптың жақын арада шыға қоюы екіталай еді.Сенің сөзің қамшы болып,жарыққа шыққан мақалалар мен жиналған деректердің басын біріктіріп,жаппастарға байланыс-ты алғашқы жинақты шығарып отырмын.Осының алдында 45-беттік оқу әдістемелік бағдарлама шығарғанмын.Бұлардың барлығын мақтану үшін айтып отырғаным жоқ,жинақ кітапта және оқу бағдарламасында сенің бабаңа қатысты деректер кіргіздім.Себебі,мен Баймұрат батырдың ұрпақтарымен жақын араласпасам да дәмдес болып және сұхбаттасып едім. Яғни,Алма Ильясова апамызбен бірге жұмыс істесем,Ринат пен Болат Ильясовтармен де дәмдес болып,Баймұрат батыр жөнінде сөйлескенмін.Баймұрат батыр жөнінде қолымдағы жиналған деректер бойынша кітапта мағлұматтар кіргіздім.с/м.Қайсақ ағаң.
Қайсақ
kai_1960@mail.ru
23-04-12 17:11
Бахытжан бауырым, жүректен шыққан шынайы тілегіңе үлкен рахмет. Денсаулық сыр беріп, жаппастар форумына кірмей кетіп едім, бүгін кіріп,жазғандарыңды оқып қуанып қалдым.Осы жақын арада өзіңмен хабарласамын.Мына " жүрек"-гі түскір мазалап,денсаулық болмай жүр ( 3 жылдан бері жүрекпен тіркеуде тұрамын ғой ),емделу керек болып тұр.Хабарласып тұрайық.с/м.Қайсақ ағаң.
Еркін
Қайсаққа
23-04-12 07:38
Ассаламалейкум!!! Қайсақ аға жарыққа шыққан кітабыңыз құтты болсын!!! Сізге Аллаһ қуат берсін. Бақытжан ағамыз дұрыс айтады, көш басындағы ағалырымыз өздері тарихын дұрыс білмейді. Осы жерден жастар біраз мағлұматтар алады, деректермен толықтырып отқан ағаларымызға алғыс шексіз. Батырлармызды бірінші кезекте дәріптеуіміз керек деп ойлаймын, ол сөзсіз барлық буынды қызықтырады.
Мені ойландырып жүрген Баймұрат батырдың бейіті кай жерде екен? Қостанай жақта деген хабар бар...
Бахытжан Мухарамулы Ахметбек
ahmetbek_74@mail.ru
20-04-12 11:25
асалаумағалейкум Қайсақ аға, амансызба. Кітабыңыз шығып жатса құтты болсын аға . Бұл үлкен жетістік қой. Кейінгі ұрпақтарға үлкен тәрбие өнеге ғой. Аға менде Сыр бойының Жаппас руынан тараған 20 жуық батырдың деректері бар. Өзім Алтын руының бүкіл тарихын зерттеп жатырмын. Тағы айтарым , мен Сыр бойынан шыққан 430 астам батырлардың деректерін таптым, олардың халық, ру батырлары болғанына қарамай жинап жатырмын, өйткені ертең 5 жыл өтсе бұл батырлардың болғанын ешкім айталмайды. Қазіргі уақытта 1950 жылдары туылған шалдардың өздері де ештеңе айталмайды. Аға менің үй телефоным 24-31-63 / 8-777-058-76-35.
Қайсақ
kai_1960@mail.ru
18-04-12 21:59
Бақытжан хал қалай, Қызылордада не жаңалық ? Жұмыс орнында не өзгеріс болып жатыр ? Дерегіңе үлкен рахмет. Мендегі жарық- қа шыққан мағлұматтарда Құрақтың Досжанына байланысты ғана бар еді,ал, Құрақ батырға байланысты болмаған, рахмет. Сенің электр.почтаңды алдым, алдағы уақытта хабар алысып тұрайық.Менің ұялы қалта телефоным 8777-388-75-63. Бүгін жаппастарға байланысты кітабымды шығардым көлемі 170-бет болады, өз қаржыммен шығардым (тиражы аз), алдағы уақытта тың деректермен толықтырмақ ойым бар,сол кезде өзіңмен байланысып, мендегі әлі жарыққа шықпаған деректермен ( бір кітаптың дерегі бар, негізінен жаппастардың 18-19 ғғ.тарихына қатысты мағлұматтар көп жинақталған ) бөлісіп, Алтындарға қатысты деректерді біріктіруге болады. Сен Алтындардың қай кезеңін зерттеп жүрсің ?... с/м.Қайсақ(Ақсүйір-Жаппас)
Бахытжан Мухарамулы Ахметбек
ahmetbek_74@mail.ru
18-04-12 15:35

Құрақ батырдың бейіті.


Жаппас Құрақ батыр


Тәуелсіздікті алғаннан кейін асылдарымыздың атын жаңғыртып, бүгінгі ұрпақпен қайта табыстыру бағытында атқарылып жатқан жұмыстар аз емес. Осы орайда ел тұтастығын сақтауға, ұлт мүддесін қорғауға ерекше үлес қосқан «Шолақ» атанған Құрақ батырдың орны ерекше. Құрақ Азатұлы - 1810-1882 аралығында өмір сүрген батыр әулие.
Тегі – Кіші жүз Алшын- Байұлы- Жаппас- Жылкелді аталығынан. Жаппастың ұраны – Баймұрат. Таңбасы - (түйе мойын).
«Шолақ» Құрақ батыр Жылкелдіден былай таратылады: - Жылкелді, одан Сары, Қонақбай, Тоқай, Ешмұрат(Есмұрат) туады, Ешмұраттан Құрбан(Құрман), Қасқа туады. Құрбаннан (Құрман) Әлібек. Қасқадан Өтетілеу, Қарабатыр, Алыбай, Марша туады. Әлібектен Азат, Азаттан Құрақ батыр, Қасым туады.
Құрақ батыр қазіргі Қызылорда облысының Сырдария ауданы мен Қостанай өңірінде өмір сүрген.
Батыр бабамыздың бейіті - қазіргі Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Інкәрдария мен Ақарық ауылдарының ортасында, бұрыңғы Қарақасқа жеріндегі Қарарықтың басында жатыр. Қүмбезі құлап кеткен.
Құрақ батырдың әкесі Азат баба елге сыйлы кісі болған. 1967 жылы Кеңес үкіметі күрішке жоспар жасаймыз деп Сүлеймен ишанның құмының төменгі жағында орналасқан Азат бабаның бейітін және осы жерде жатқан бүкіл қазақтың көне қорымын бұздырып жіберген. Ол заманда Кеңес үкіметіне сіздікі дұрыс емес деп айтатын халықта құдырет болмаған ғой. Азат бабамыздың зайыбы Керей Құрманұлы Марал ишанның (1780-1841) жақыны Әкім Үкімнің апасы екен. Марал ишан Құрақ батырмен нағашы жиен болып жақсы қатынаста болған.
Марал ишанның анасы да Сыр бойының қызы болған, сондықтан болуы керек Марал ишан Қостанай өңірінде қайтыс болар алдында, өзін Сыр еліне, анасының қасына жерленуін сұрағанын.
Құрақ батыр Сыр бойының белгілі батыры болған.
Бұл кісі Қоқан хандығының озбырлығына қарсы шыққан. Құрақ батырдың бет әлпетіне келсек төртбақ денелі, жауырынды, қайратты кісі болған. (Кезінде Құрақ батырдың келіні Дина анамыз қайтыс болғанда, атасы немерелері Ыбырай мен Досжанды қолына алады, атасының көзін көрген Ыбырай ақсақал баласы Самұратқа айтып кеткен екен Құрақ батырдың бет әлпетің, қандай адам болғанын. Біз осылай біліп отырмыз Құрақ батырдың ер тұлғасын). 1819 жылы Құрақтың нағашысы Керей Әкім Үкім Құрақтың болмысына қарап, азамат шығатынын сезіп, 9 жасында алып өзі тәрбиелейді. 1825 жылы Бұқар жақтан қоқандықтардың бір қолы келе жатқан жөнінде хабар келеді. Бұл кезде Құрақ батыр 15 жаста екен. Қоқандықтардың алдында атақты бір палуаны 40 құлаш арқан сауытын байлап шығады. Сонда әкім Үкім жиенін бір сынайын деп Құрақты шығарады. Алып денелі Қоқанның батырын көріп Әкім Үкім: - «Өй өзім шығуым керек еді. Мына баланын омыртқасы әлі қатпаған ғой, бекер шығардым, енді мен апама не деймін» - деп толғанып қалады. Құрақ батыр жекпе-жекке шығысымен қоқандықпен айқасып кетеді. Бір кезде Құрақ батыр Қоқанның батырын найзамен түйреп өлтіріп, аттан құлатып жібереді. Қарап тұрған қоқандықтар қашып кетеді. Осыдан кейін Құрақ батырдың аты қазақ еліне тарай бастайды.
ХІХ ғасыр жаугершілік заман ғой. Сыр бойында 19 ғасырдың 1-ші жартысында баяғы 1771 жылы қазақ даласынан қуылған қалмақтардың кейбір ауылдары қалған көрінеді. Сол Сыр бойындағы қалмақтарға Құрақ батыр жорыққа аттанады. Осы кезде Жаппастардың ауылын қарақалпақтар шабады. Құрақ батыр еліне жеңіспен оралып, ауылын қарақалпақтар шапқанын есітіп, дереу қасындағы батыр серігімен екеуі қарақалпақтардың соңынан кетеді. Өкінішке орай Құрақ батырдың қасындағы батырдың есімі ұмытылып қалған. Екі батыр келе жатса алдынан бір үйір ат көреді, аттың ішінен Құрақ бабамыз моншағы бар атты көріп қалады. Құрақ атты ұстап алып мінеді. Сөйтсе ат жорғақ екен. Бір кезде қарақалпақтармен кездесіп шайқасып кетеді. Құрақ батыр қолға түседі. Сонымен бұл кісіні қарақалпақтар ұстап алып, 4 саусағының буынын кеседі. Осыдан бастап Құрақ батыр Шолақ атанады. Сосын Құрақтың ішін тіледі, тақымын кеседі де құмға көміп кетеді.
Бірақ қасындағы серігі жылқыны бермей қашып кетеді. Бұл оқиға бір көлдің маңайында болған. Құрақтың серігі қамыстан белгі орнатып, сол жерде күтіп тұрады. Бір уақытта Құрақ есін жияды, қараса жанында көл бар екен. Сол суға жетеді, суға жеткесің салбыраған ішегін жуып, ішіне тығады, сыймаған іш майын жұтады. Көлдің жиегінде үй бар екен. Сол үйден жолаушы серігі шығады. Құрақ оған мән жайды айтып, еліне хабар жібереді. Елінен адамдар келіп, Құрақтың үстінен үй тігеді. Келген кісілердің ішінде бір емші кемпір болады. Сол кемпір жібек жіппен Құрақ батырдың ішін тігеді. Қасапшыны шақырып алып, саусағын қайта шаптырады, сосын қайнаған майға қолын салып емдеген екен. Осыдан кейін Құрақ батыр айтып жүрген екен: - «32 күнде атқа міндім» деп. Емделіп болғаннан сон Құрақ батыр марқұм болып кеткен шешесіне 3 рет ас береді. Онысы анасына рахметі еді, нәресте кезінде анасы тұзға көп жуғаны үшін, Құрақтың жараланған денесі ірімей, шірімей тез жазылып кеткен еді.
Құрақ батырдың аты Қоқанның бектеріне де жетеді. Бір уақыттары Қоқанның бегі Сыр бойының 10 шақты қазақтың батырларын шақырады. Бектің шақыруына Жылкелді Жаппас Құрақ батыр, Баймұрат Жаппас Игібай батыр және т.б. Сыр бойының батырлары барады. Өкінішке орай қалған 8 батырдың есімі ұмытылып қалған. Қайран есіл ерлер десеңізші. Батырлар бара жатқанда ойланады: - «Бізді бек бекер шақырған жоқ, у беріп өлтіруі мүмкін?» - деп тұжырымдайды. Құрақ батыр: - «барғанда бектің тағамын ішпеңдер» - дейді. Батырлар Бектің ордасына келеді. Бір кезде оларға өзбектің шалап деген тағамын береді. Сонда Жаппас Игібай батыр: - «Ішіп көрейін» - деп, ұртайды да заматында өледі. Қасында отырған Құрақ батыр:- «Ішпе!» - деп Игібай батырдың қолынан қағып жібереді. (Кейін Құрақ батыр айтып жүреді: - «уланған Игібай батырдың қолынан қағып жіберген қолым 3 жыл тулап жүрді, Игібай қатты уланған еді » - деп). Игібай батыр құлағаннан кейін, Құрақ батыр қоқандықтармен ұрыса кетті. Қазақтың батырлары қоқандықтардың біреуін де қалдырмай қырып жіберген. Сыр бойының батырлары бұл жиынға жалғыз бармаған, әр батырдың қасында жігіттері бар еді. Енді Құрақ батырдың серігі Игібай батыр жөнінде сөз қозғайық.
Игібай батыр – Сыр елінің азаттығы үшін Қоқан хандығының озбырлығына қарсы шыққан айтулы ер.
Игібай батыр - қазіргі Қызылорда облысы, Сырдария ауданы жерінде 19 ғасырдың 1-ші жартысында өмір сүрген.
Игібай батырдың тегі – Кіші жүз-Алшын-Байұлы-Жаппас-Баймұрат аталығынан.
Батырдың бейіті белгісіз болып отыр. Қазіргі уақытта Жаппас Игібай батырдың ұрпақтары: Ысқақовтар әулеті Қайрат, Талғат – қазіргі Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Наги Ілиясов атындағы ауылда тұрып жатыр.
Бір кездері Құрақ батыр нағашысы Марал ишанның немересі, Қалқай ишанның баласы Алдажар ишанға: - «Маған арнап, өлен шығар» деген екен. Өйткені нағашысы Алдажар ишан, әрі ақын болған адам. Сонда Алдажар ишан: - «Ой тентек, сен шауып тастайсын» десе, Құрақ батыр: - «Жоқ, тимеймін!» дейді. Алдажар өленін бастайды: -
« Жаппастың Құрағысың,
Әкім,Үкімнің шырағысын!
Найзаңды шоқтайсың.
Көрінгенді боқтайсын,
Сен құдайдан қорықпайсын!» - деп. Сонда Құрақ батыр ашуланып: - «Уай!» дегенде, Алдажар ишан селкете қалып: - «Уәде қайда?» деген екен. Онысы маған тиіспе, саған тиіспеймін деп уәделесіп едің ғой дегені еді.
Құрақ батыр әділ, сөз айтқыш кісі болған. Бір күні елде жер таласы болады. Құрақтың шешіміне риза болмаған ел, уезд көмекшісі Жаппас Өткелбай биге барады. Би жердің басына барады. Құрақ батыр биге: - «Өткел, Өткел дегенше, жардан құлап өлсейші!» дейді. Сонда Өткелбай би: - «Құреке! жалғыз емес пе едім?» деген екен. Құрақ жерін өзіне қалдырады.
Сол заманда Жаппастың Мойнақ аталығынан шыққан Тайпы деген мұраб болыпты. Сол кісі ауылға суды кезекпен жібереді екен. Бір кезде бір кісі мұраб Тайпыға ешкі беріп, кезексіз су алады. Бұл жағдайды естіп Құрақ бабамыз мұрабқа барады. Тайпы мұраб Құрақтың ағасы болған. Сондықтан Құрақ батыр ағасына тіл тигізбей ешкінің құйрығынан ұстап алып, оны сабайды да айтады: -
«Ағамды құдай жолынан тайдырған!
Сен аңтұрған!» деген де, Тайпы мұраб: - «Қой, қой !» деп күнәсін мойындаған екен.
Құрақ батыр шариғат бойынша зайыбын ұрады екен. Ал егер біреу жақтасса оны да ұрады. Бір күні Құрақ батыр бір ағайын ағасы әйелін ұрып жатқанын көріп қалады. Сонда батыр бабамыз ағасының қолынан қамшыны алып: - «Ағасының қолының ауырмалығын алмайтын адам болама!» деп женгесін қамшымен салып қалады. Жеңгесі: - «Ойбай!» деп тура қашады.
Бір күні қазіргі Нағи Ілиясов атындағы ауылдан 8 шақырым жерде Достың көлі жиегінде Жаппас Дос деген кісінің үйінде бір жиын болады. Сол жиынға Табын Бұқарбай батыр (1812-1898) жігіттерімен барады. Сонда үйдің сыртында тұрып Бұқарбай батыр Достың үйінде Құрақ батырдың отырғанын көріп қалады. Сосын қасындағы жігіттеріне: - «Бұл үйде құдай атқан Шолақ отыр екен, менен басқа ешкім сөйлемеңдер» деген көрінеді.
Сырдария ауданында Құрақтың шоқысы деген жер бар. Бұл төбе – Тереңөзек қыстағынан бері қарай 5 шақырым жерде, Сырдария өзенінің ағысының сол жағында орналасқан. Кеңес үкіметі кезінде Құрақтың шоқысын бұздырған, және онда үйлер салдырған.
Негізі Жаппас елінің жері Өткелбай жерінен бастап Тереңөзекке, Мақтұм Сейіт әулиенің мазарына дейін болған.
Бір күні Құрақтың шоқысын дарияның суы алады, сонда Құрақ батыр Іңкәрдария жаққа Қарақасқа деген жерге, құдалары Жаппас Бегалының «Бес қасқыры» атанып кеткен балаларының екеуіне, яғни Қошқар мен Бойдаққа барады. Құрақ батыр ол кісілерге қыздарын берген екен. Бабамыз осы жерде қоныстанады.
Құрақ батыр бай болмаған, орташа тұрмыста болған. Ол кісінің үйінде 32 кілем болған, оның екеуі жібек кілем болған. Шаруашылығында 400 сиыры, 2 үйір жылқысы болған.
Құрақ батырдың көші салтанатты болады екен. Сондықтан Жаппастың көшіне бөтен көшті, Құрақ батыр: - «Сәнің бұзады» деп, кіргізбейтің көрінеді.
Құрақ батыр Ислам дінін берік ұстаған кісі. Елінде батырды құрметтеп, әулие санаған.
Құрақ батыр өз қаражатынан мешіттерге көмек беріп тұрған. Мысалы Жаппас Қаракүшік палуанның ұрпақтары Алшынбайдың мешітіне, Қызылорда қаласындағы Айтбай мешітіне қаражат берген.
Құрақ батыр жайлы мынандай бір оқиға бар. Бір күні Қарарық аулының тұсынан Бұқарадан оқуын бітіріп келе жатқан 2 діндар, оқымысты жігіттерді біреулер өлтіріп кетеді. Жергілікті халық, бұл жігіттердің кімдер екенін, қай рудың тумасы екенін білмесе де арулап жерлейді. Құрақ батыр 2 оқымысты жігіттердің іздеушілерін 3 жыл күтеді. Сосын іздеушілері келмеген соң өзі шейіт болған 2 оқымысты жігіттерге белгі орнатады. Уақыт өтеді. Құрақ батыр науқастанып, өлер алдында, жақындарын жинап айтады: - «Мына 2 бала белгісіз қалды, сондықтан мені сол 2 оқымысты балалардың қасына жерлеңдер. Маған келген адамдар, оларғада құран оқып кететін болады» - деп өсиет қалдырған екен. Сөйтіп есіл ер, ата-бабаларының қасына жатпай, далада жалғыз қалған, шейіт болып кеткен, екі белгісіз оқымысты жас жігіттердің қасына жерленеді.
Құрақ батыр : - «Кесірлік – бір сыбаға» - деп айтып жарлы-жақабайларға көмек көрсетіп отырады екен.
Құрақ батыр 72 жасында қайтыс болады.
Содан бері 127 жыл уақыт өтеді. Құрақ батырдың ұрпақтары, атақты бабасының бейітің табалмай қалады. Құрақ батырдың бейітің 1936 ж.т. Ақарық ауылының тұрғыны, Ибрагим деген кісі біледі екен. Кезінде Ибрагим ақсақалдың атасы баласына, яғни Ибрагимнің әкесіне: - «Балам, мынау Құрақ батыр, әулие адам болған, бұл кісі сұраусыз қалмайды, кейін ұрпақтары іздеп келсе бейітің көрсетесің» - деп айтып кетеді. 1948 жылы Ибрагим ақсақалдың әкесі 12 жасар Ибрагимге атасының өсиетің айтып, аманат етеді. 2005 жылы Ибрагим ақсақал Құрақ батырдың ұрпақтарын Ыбырайқызы Аймаржан апайды бала шағасымен, Мүлкілән бабаның шырақшысы Жаппас Қарақүшік палуанның ұрпағы Бекен ақсақалды батыр бабаларының басына апарады. Ибрагим ақсақалдың өзі кезінде Құрақ батырдың немересі Досжан күйшінің көзін көрген, күйін тындаған кісі екен.
Құрақ бабамыздың зайыбының есімі Айнабике, тегі – Ұлы жүз, қай атасы екені ұмытылып қалған.
Құрақ батырдың Наурызбай батыр (1847-1919), Ібжар оқымысты, діндар деген балалары болады.
Наурызбай батыр – қазіргі Қызылорда облысы, Сырдария ауданы мен Қостанай облысында өмір сүрген.
Наурызбай батырдың бейіті – қазіргі Қызылорда облысының солтүстік бетінде, Қырдан Сыр бойына көшіп келе жатқанында, нақты айтатын болсақ Қараөзектің бойында Қызылжынғыл елді мекен Құрманай Жаппастардың отырған жерінен өтіп бара жатқанда, әкесі сияқты 72 жасында қайтыс болған.
Наурызбай батыр жөнінде елде әңгіме көп болған, бірақ қазіргі уақытта білетін кісілердің барлығы өмірден өтіп кеткен. Наурызбай батырдың баласы Ыбырай ақсақал айтып кеткен екен, 1847 жылы қырғыздардың қолынан ерлікпен қаза болған төре Қасым сұлтанның баласы Наурызбай батырдың рухына, осы жылы дүниеге келіп жатқан баласының атын, сол кісінің есімімен Наурызбай қойған.
Наурызбай батыр бет әлпеті сары, өте ірі кісі болған. Наурызбай батыр қартайған шағында көзіне бір сүйел шыға беріпті, сонда батыр бабамыз оны қылмен қырқып жіберіпті, содан көзі көрмей қалыпты. Сондықтан немерелері ол кісіні далаға қолын ұстап шығарады екен. Кейін немересі Ұлтай Ыбырайқызы бала кезінде атасы Наурызбай батырдың көзін көргенін, ол кісіні талай қолынан ұстап далаға шығарғанын айтып кеткен.
Наурызбай батырдың зайыбы Дина анамыз, тегі – Ұлы жүз, қай атасы екені ұмытылып қалған. Наурызбай батырдан Ыбырай емші (1870-1954), қызы Жібек (1872- 19 ), Сыр еліне әйгілі Досжан күйші (1878-1944) туады. Ыбырай әкеміздің зайыбы Сәтпайқызы Дәмелі (1904-1985), тегі – Еламан Жаппас. Ыбырай атамыз әкесіне құсап өте ірі болған, отырғанда бойы 12 жасар баладай болған екен. Кеңес үкіметі кезінде Құрақ батырдың ұрпағы Ыбырай емші құғын сүргінге үшырап қудаланады, ұрпақтары аштық көреді. Бірақ ұрпақтары еш қиыншылыққа мойынсынбай, ата-баба атына кір келтірмей өсіп, өніп қазіргі уақытта бір қауым ел болып отыр.
Ыбырайдан Шәрбан қызы (1908/09- ), Ұлтай қызы (1912-1983), Алмат (1924- 1997), Самұрат 1929 ж.т., 1942 ж. т. Аймаржан апа, 1949 ж.т. Төремұрат, 1952 ж.т. Кенжебике туады.
Алмат ақсақал елінде белгілі кісі болған, Ұлы Отан соғысына қатысқан, 3-ші дәрежелі Данқ орденін 2 рет алған, мектеп директоры болған. 1992 жылы Наурызбаев Алмат ақсақалдың үйінде қонақ болғанмын, сонда ол кісіні көргенмін, қазақи ғұрыптарды жақсы білетін, қарулы, ер тұлғалы кісі болатын. Батырдың ұрпағы екені көрініп тұратын. Алмат ақсақалдың үйінде ата-бабаларынан қалған құнды жәдігерлер сақталып тұрған.
Алматтан 1963 ж.т. Мамыржан, 1965 ж.т. Әміржан, 1967 ж.т. Сабыржан, 1970 ж.т. Бауыржан деген балалары бар.
Ыбырай емшінің екінші ұлы Самұрат ақсақал әке жолын құып өскен, елінде абыройлы азамат, кезінде совхоз директоры болған, қазір құрметті зейнетте. 2009 жылдың мамыр айында Ыбырайқызы Аймаржан апай, жолдасы Сьезбек ағаймен, баласы Ғалымбектің авто көлігімен Құрақ батырдың шөбересі Самұрат ақсақалдың үйіне, әйгілі батыр бабасы жөнінде мағлумат алайын деп арнайы барғанбыз. Самұрат ақсақалда бабалары сияқты ірі денелі, сары кісі екен.
Самұраттан 1958 ж.т. Бақытжан, 1960 ж.т. Ахметжан, 1964 ж.т. Мұрат, Марат (1967-2008) туылады.
Құрақ батырдың екінші ұлы діндар Ібжар бабамыздың ұлдары болмаған, қыздарынан жұрағат бар.
Құрақ батырдың немересі, Досжан күйші Сыр бойында өзінің ізін қалдырған ерекше өнер иесі болған. Досжаннан Әуез (1922-194?), одан ұрпақ жоқ.(3). Досжан күйші шешесі Дина анамыз ерте қайтыс болғандықтан атасы Құрақ батырдың тәрбиесінде болады, сондықтан Наурызбайдың Досжаны емес, Құрақтың Досжаны атанып кеткен.
Наурызбай батырдың қызы Жібектең қыздары болған, енді қыздарының қыздары қазіргі Сырдария ауданының, Сәкен Сейфуллин атындағы ауылда тұрады.
Құрақ батырдың жалғыз інісі Қасымнан Бөрі, Оспан, Омартай, Дәуренбек, Көшербай туады. Бөріден ұрпақ жоқ. Оспаннан Сыздық, Әбу, Өтеген туады. Омартайдан ұрпақ жоқ. Өтегеннен Зейнулла, Қабдолла, Халел, Хабиболла туады. Бұл кісілер Құрақ батырдың ұрпақтарның етжақын ағайындары.


Құрақ батырдың найзасының ұшы, қалқаны, немересі Жібекке берілген кесеқабы.


Құрақ батырдың найзасының ұшы.

Қазіргі уақытта Құрақ батырдың жауына қарсы қолданған найзасының ұшы, қалқаны, немересі Жібекке ұзатылғанда берілген кесеқапы, Сырдария ауданы, Нағи Ілиясов атындағы ауылда тұратын Құрақ батырдың шөбересі марқұм Алмат ақсақалдың үйінде, бабасынан қалған мұра ретінде сақталып келеді.


БАҚЫТЖАН АХМЕТБЕК,
ҚОРҚЫТ АТА АТЫНДАҒЫ ҚЫЗЫЛОРДА МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ ЖАНЫНДАҒЫ «ҚОРҚЫТТАНУ»
ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫНЫҢ МАМАНЫ
Үй тел: 87242-24-3163
8-777-058-76-35

Қайсақ
Бақтыбек
16-04-12 17:33
Нұрпейіс секілді тұлғалардың халықымыздың алдындағы еңбегін баспасөз беттерінде ашып көрсетіп,оны халыққа насихаттай беру керек.Сен секілді шөбересі бар Нұрпейіс бабаларыңның арманы жоқ шығар.Яғни,артында іздеушісі бар тұлғалардың аты ешуақытта өшпейді. Ал,енді артында іздеушілері жоқ,бірақ кезінде халқына ұшан-теңіз еңбек сіңірген, бізге белгісіз қаншама тұлғалар жарыққа шықпай жатыр.Соларды халқымызға таныстыра беру біздің міндетіміз болу керек.Осы мақсатта үнемі ізденіп,зерттеп жұмыс істей беру керек деп ойлаймын. Айтпақшы,Бақтыбек бауырым, осы бір-екі күннің ішінде 190-беттік еңбегімді баспадан аламын.Толық мекен-жайыңды жазып жіберсең саған біреуін жіберейін.Себебі,бұл ғылыми жинақ деуге болады.Ішінде сенің бабаңа қатысты ( Меккедегі тақия тамға қатысты да деректерді кіргізгенмін ) да мағлұматтар бар. с/м.Қайсақ ағаң ( Ақсүйір-Жаппас ).
Бақтыбек
b_nurpeisov@mail.ru
15-04-12 19:01
Ассаламалейкум Қайсақ аға!
Рахмет сізге. Қажыға барғандар туралы мағлұматтарыңыз мені қатты қуантты. Өйткені мен Нұрпейіс қажының ұрпағымын, яғни шөпшегі боламын. Нұрпейіс қажы Он екі ата байұлының үлкені Шеркештің Дербіс- Қаракемпир руынан. Нұрпейіс қажы Меккеге екі рет барған, екі кітап әкелген, оның біреуі менде. Сіздің айтып отырғаныңыз дұрыс. Оған қосарым осы қазақтың үш жұзінен 25 адамды жинау ұшін, Меккеге шақыру үшін, елде бір беделді ұйымдастырушы болуы керек. Ондай адам болған. Ол бүкіл кіші жүзге, қазаққа енбегі сінген Мүхамеджан Шолтырұлы Бекмүхамедов Атырауда 26 жыл правитель болған, Халық Мақаш хакім деп атап кеткен азамат, Нұрпейіс қажы мен Мақаш хакім бір рудан шыққан адамдар және Нұрпейіс қажының Меккеге баруына осы кісі себепкер болған. Бұл жерде Мақаш хакім сол 25 адамның бірі болып, 1875 жылы Меккеге барған болуы керек. Бүның бір дәлелі ретінде, былтыр Атыраудың бір молдасынан естіген әңгімені келтіріп кетейін.
Меккеге Қазақтың көп бай- қажылары жиналып, қажылық парызын өтеуге барған.
Сонда оларды араб елінің билеушілері құрметпен қарсы алып, оларға бөлек тұратын орын берген дейді және сол кездесуде қазақтар атынан тамды салуға жер бергенге, құрметпен қарсы алғанға алғыс айтып бір басшы сөйлеуі тиіс болған. Үлы жүз өкілдері, сөз сөйлеуді, Орта жүзге, ал Орта жұз Кіші жүзге берген. Сонда жалпы қазақ атынан Мақаш хакім сөйлеген деп айтты. Бүл жерде Мақаш хакімге сөз жай берілмеген, себебі ол осы шаруаның үйытқысы болған, және оның правитель деген жоғарғы статусы оның сөйлеуіне негіз болған болу керек. Араб елінің бейлеушілерінің келуі, жердің берілуі де осы кісінің авторитетіне байланысты болуы керек, Ал, Арабия жеріндегі Мекке қаласындағы тақия тамды салуға қаражат қазақ халқының үш жүзінен шыққан ауқатты байлардың есебінен шыққан деп айтуыңыз орынды.
Аттары табылмаған төрт адамның бірі Мақаш хакім болса, қалғандары оның жолдастары деп, жобалаймын.


Алмагуль
alma_02.87@mail.ru
11-04-12 11:15
Салеметсіздер ме! Мен алтын жаппаспын, Соның ішінде қарақұл жаппасымын! Осылар жөнінде тоығырақ білсем деп едім.
Мағжан
Magzhan_mgu@mail.ru
08-04-12 21:29
Ассалаумағаликум Қайсақ аға! ЖАМАНТАЙ ЖАППАС туралы не білесіз
Мағжан
Magzhan_mgu@mail.ru
08-04-12 21:09
Мен БҚО казталовка ауданы бостандық ауылыннанмын биздин жақта коби ЖАМАНТАЙ,СЕЙТҚҰЛ,АЛТЫН осы жаппастар баршылық
Мағжан
Magzhan_mgu@mail.ru
08-04-12 20:59
Менің руым ЖАМАНТАЙ ЖАППАС, басқа тармақтарын жазыңыздаршы
Батырбек
06-04-12 06:34
Мен тарийхшы емеспен. Лекин, Беруний қаласы бурын Шаббаз (Шах Аббаз) деп аталған. Оннан алдынғы аты Қыят болған. Беруний қаласында Шах Аббаз (дурысы: Шайх Аббаз Ўалий) баба зияратханасы да бар. Ол киси буннан 1000 жыл бурын шамасы жасап кеткен улама. Басында тарийхын жазып қойыпты.
Жамбасқала кейинги гезде халық қойған қарапайым аты. Негизги аты басқа. Қойқырылғанқала да кейиннен солай аталған. Тийкарғы аты - Аспабадақ. Орыслар тарийхқа оларды шамалап жазып жиберген. Еситкен "лақап атларын" солайынша тарийхқа киргизип жиберген. Егер ҳақыйқат соны изертлемекши болсаныз, қарақалпақ тарийхшылары менен байланысыў керек!
Қайсақ
Батырбек қарақалпақ
31-03-12 10:25
мен жаппас тайпасының шығу тарихына байланысты, осыдан 10 жыл бұрынғы алғашқы ізденістерім,қолымда ешқандай ауызша және жазбаша деректер жоқ кезінде жазбаларым.Осыған байланысты алдын ала артық немесе кемшін жерлері болса кешірім де сұрап отырған жоқпынба? Егер өзіңнің жазған "Шах аббаз" және " Жамбас қала" туралы жазғандарыңды белгілі, нақты деректерге сүйеніп айтар болсаң ескерпеңді қабылдаймын.Сіздің айтқандарыңызды қандай кітаптан немесе архив құжаттарынан қарайын.Ав-торларының аттарын жазып жіберсеңіз, ондай деректерің болса бөліскенің жақсы болар еді,мен Қазақстанда тұрамын,ал сіз болсаң- ыз Өзбекстанда тұрасыз,сол себепті біріміздің білмейтінімізді екіншіміз айтып,бөлісіп отырсақ дұрыс болар еді.с/м.Қайсақ(Ақсүйір-Жаппас).
Батырбек Қарақалпақ
30-03-12 13:40
Жамбасқала қапталы қыйсайып, бир жағы омырайып атырғаны ушын солай аталған. Ол да Жаппас пенен байланыссыз орын. Онда қыялый болжаўлар журтты адастырады. Қарақалпақта "Алымлар адасса. адамлар адасады" деген нақыл бар. Бул да сол соған саяды.
Батырбек Қарақалпақ
30-03-12 13:36
Шаббаз қаласы Шаҳ Аббаз султан атынан алынған. Ол жаппасқа байланыслы емес. Ондай шала пикирлерди жаза бермеў керек шығар, қалайда?
Қайсақ
kai_1960@mail.ru
29-03-12 17:41
Алла-тағалам күш-қайрат,сабыр,ерік-жігер және қолдау көрсеткен жағдайда осы жақын арада жаппас пен алтынға қатысты еңбегімді жарыққа шығарып қалармын...
Bekzhan
k.s.bekzhan@bk.ru
28-03-12 14:17
Мен де Алтын жаппас болам))))
Ақерке
akerke_96_27@mail.ru
25-03-12 22:36
Салем барша Жаппастарға!!Мен Қызылордалықпын!Үңгіт-Жаппас-Аңдағұлмын, мамам-Үнгіт-Жаппас-Өтеппелі!сіздермен алдағы уақытта жақсы аралассам деп ойлаймын...
Қайсақ
kai_1960@mail.ru
21-03-12 18:24
Қазақ халқының құрамындағы жаппас ру-тайпасының шығу тегіне байланысты аңыз-әңгімелердің бір бөлігін ғана. Бұл жерде жаппас деген кім екенін білмейтін бауырларымыз азда болса мағлұматтар ала берсін деген мақсатта жарыққа шыққан мақалаларымның ал-ғашқы кездегі нұсқаларының бірін беріп отырмын.Одан бері жазбаша және ауызша деректер біршама жиналды,сондықтан бұл ең ал-ғашқы ізденістерім екендігін дұрыс түсініңіздер.Артық кеткен немесе жетпей жатқан жерлері болса алдын-ала кешірім өтінемін...
Жаппас – қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, кіші жүз құрамындағы байұлы тайпасы құрамындағы 12 рудың бірі. Кейде Алтын руымен біріктіріп, алтын – жаппас деп те аталады. Жаппас 5 атаға, кейде 6 атаға бөлінеді. Жаппастан – Сумырын, Қалқаман, Қаракөз, Қияқы, Шалтақ, Өңгіт аталары тарайды.Жаппастар туралы алғашқы деректер А.Тевкелевтің құжаттарында кездеседі.Жаппас руы жайлы «Брокгауз - Ефрон» энциклопедиясында 1893 жылы, ал «Окраина» газетінде 1890 жылдары арнайы мақалалар жарияланған. Енді қолымыздағы бар мағлұматтарға сүйене отырып; « Жаппас » атауының жер- су, тау- тас, елді- мекен, т.б. жерлерде кездесетіндігіне тоқталып өтейік... По утрам, при определенных условиях, с высот Бермамыта можно наблюдать давольно редкое явление, известное под названи- ем « Броккенский призрак».Осы жердегі «Броккенский призрак» дегеніміз- ...Біріккен аруақтар немесе « Аруақтар алаңы » деген мағынаны білдіреді деп ойлауға болады.Ойымыздың дұрыстығын төмендегі сөйлемдер де толықтыра түседі:- В горах на фоне белоснежных облаков вдруг появляется обрамленная радужным кругом гигант- ская тень человека или группа людей, находящихся в этот момент на вершине гор.Сол секілді, осы жерде « Шит- Жат- Мас » деген тауға байланысты айтарымыз, оны « Шет- Жап-пас» тауы деп оқыған дұрыс.Себебі, таудың шет жақта орналасқандығы және жап- пастардың осы таудың төңірегінде мекендегенін айғақтайды.Гора Шит- Жап- Мас, высота ее 2130 м. над уровнем моря.Эта часть горного плато отличается искличительной прозрачностью воздуха и боль-шим количеством ясных дней. Жанбасқала ( Жаппасқала - М.Ғ.), Ежелгі Хорезмнің қамалы, ежелгі бекініс орны. Қаңлы ұлысы заманынан сақталған ескерткіш. 1938-39 жж. Хорезм археология - этнографиялық экспедициясы (жетекшісі- С.П.Толстов) зерттеген. Шикі кірпіштен қаланған, биіктігі 10-11 метр. Қабырғалары қос қабат болып келген.Сыртқы қабырғасының ірге жағында қаз-қатар тізілген атыс орындары бар, қақпадан кірер жолдың қалтарыс, бұрлыстары көп. Қамал ішін қақ бөлетін кең көше бар. Қазбалардан табылған әр түрлі ыдыстардың құлақтары мен тұтқалары арыстан тәрізді хайуанаттардың басы бейнеленген. Олар ыдыстың ернеуін тістеп тұрғандай... 999 жылы Қарахандар билігі тұсын- да Самарқанд, Хиуа, Бұқарадағы қала мәдениеттері әлсіресе де, афрагилер мәдениеті күшейе бастады. Олардың мәдениет орта- лықтары- Қас, Қырық қыз, Диюқала, Шаббаз (Жаббаз немесе Жаппас – М.Ғ.) қалалары болды. Хорезм дүние дүние жүзіндегі ең арғы ерте замандарда мәдени орталық болған аймақ, бұл арада басты мәдени орталық болып келген көп көне қалалар бар.Жамбас қала ( жаппасқала - М.Ғ.) , Топырақ қала, Қас, Урганж, Хиуа, т.б.Ерте замандардан бастап-ақ Хорезм мәдениетінің ірге тасын қала- ған қаңлы- қыпшақ елдері. Енді, халқымыздың аңыз- әңгімелері, жылнамалары, т.б. негізінде бізге келіп жеткен мағлұматтарға да назар аударатын болсақ нені байқаймыз ?
... Ертедегі аңыз - әңгімелерге қарағанда Кіндік төбе аралы тамаша жемісті қысы жоқ, қазыналы болуы керек. Онда адамның ал- ғашқы жер бетіне келгендегі орны - « Адам ата төбесі » бар. Кіндік аралды ертегі жазушылар, жыршылар « Жазират ал - Жауһар » (« Асыл тастар аралы » ), немесе « Жазир- ат ал -Яхут» ( « Жахут аралы » ) деп келеді. Онда асыл тастардан салынған ғажайып сарайлар бар, оның бәрі тылсым-мен шартталған, перілер мен диюлардың күзетінде деп сипаттайды. Жаппастың ғажап сарайы сонда, оның Нұр қызы сонда деген аңыз бар. Бұл аңызға сүйенер болсақ, Жаппас деген хан немесе өте бай адам болған. Оның асыл тастардан,өз байлығын көрсету үшін салдырған сарайы болған. Сонымен бірге, осы асыл тастардан салдырған сарайда Нұр деген қызы тұрған. Жабық базардың ортасында бір үлкен күмбез бар. Ол зергерлер орны тақи-заргарон деп аталады.Оның айналасы бір- іне - бірі тіркесе, араның ұясындай салына берген жабық базарлар.Іші араның ұясындай болса, үсті әрқайсысының төбесіне,бір-бір дәу қазан төңкеріп-қойғандай, қозы құйрық сияқты жусап жатқан балапан күмбездер тізбегі. Ортадағы үлкен күмбездің төрт жағын- да әшекейлі төрт қақпа. Қақпалары кең: ат- арбалы, жүкті түйе керуендер ерсілі- қарсылы өтіп жатады.Бұл қаладағы отыз сатылы атақты минареттен кейінгі ең биік ымрат (құрлыс) осы. Зергер лер күмбезі болып табылады. Мұның қай уақытта салынғаны, оны кім салғаны есте қалмай ұмытыла да бастаған.Негізінен бұл құрылыс осы арада ежелден мекен етіп келе жатқан қыпшақ елінікі екеніне ешкім тласпайды. Кейбіреулер мұны салдырған Темірас деген әулие дейді. Ол баяғы атақты ғажап сарай салдырған Жаппас тұқымы- нан болса керек. Бұл жерде, Отырар қаласында зергерлер күмбезін салдырған Жаппас тұқымынан шыққан Темірас деген әулие бол- ып тұр. Махмуд Қашқаридің жылнамасында: - Этот город сначала строил Тахмурас ( Темірас – М.Ғ.), который воздвигнул три крепос- ти, через триста лет его достроил Афрасияб. Егер Махмуд Қашғари 1072 – 1074 жж. аралығында «Диуани луғат ат - түрік» (« Түркі тілдерінің сөздігі ») деген еңбегін жазса, ондағы « Афрасияб »- қа байланысты жағдайлар шамамен IX- X ғғ.болған.Сонда,Афрасияб- тың алдындағы - үш қамал, қала, т.б. салдырған Темірастың дүниеге келіп, өмір сүрген кезеңі жуық шамамен VI – VII ғғ.болып шыға- ды.Темірастың асқан шебер ұста болғандығында шек жоқ. Осы Темірас пен біз сөз еткелі отырған Жаппастың тұқымы әулие Темірас арасындағы байланыстылықты қарастырып көрелік: Мұхаммед Абунасыр Әл-Фараби 870 жылы Отырар қаласында дүниеге келген. Шамамен, 876-877 жж. аралығында 3 тілді (түрік-қыпшақ, парсы, араб) еркін меңгеріп шығады.Ал,жуық шамамен медресені 882-885 жж. тәмамдап шықса, ол кезде 12-15 жастар аралығындағы кезі. Сонда, Мұхаммед Абунасыр Әл-Фараби медреседе оқып жүрген кезінде атасы екеуі Отырар қаласын аралап көреді. Осы жерде: Жабық базардың ортасында бір үлкен күмбез болды. Ол зергерлер орталығы тақи-заргарон деп аталады.Яғни, әулие Темірас салдырған.Оны,Әл-Фараби шамамен 880-882 жж. аралығында ( ІХ ғасыр. соңғы ширегінде-М.Ғ. ) көрген болып шығады.Яғни, ІХ ғ.соңғы ширегінде Отырар қаласында Зергерлер күмбезі болған. Бірақ, оның қай уақытта салынғаны,кім салдырғаны есте қалмай ұмытыла бастаған.Осыдан мынадай тұжырым жасауға болады-адамның есінде- дегі аңыз-әңгімелер, шежірелер, жырлар, т.б. 1-2 ғасыр бойы сол күйінде сақталуы мүмкін, ал 3-4 ғасырдан кейін ұмытыла басталуы табиғи заңдылық деп ойлаймын. 1 ғасырда үш ұрпақ өмір сүрсе, 2 ғасырда алты-жеті ұрпақ өмір сүреді, ал енді 7-атадан кейін ұрпақ- тардың өзінің алдындағы бабаларының кім болғаны, не істегені, т.б. дәл білуі мүмкін емес. Сондықтан, 3-4 ғасыр бұрынғы оқиғалар- дың ұмытыла басталуы табиғи заңдылық деп есептеймін.Шығатын қортынды, Жаппастың ұрпағы Темірас әулие Зергерлер күмбезін Отырар қаласында ( Тарбан немесе Қарашоқы деп аталған-М.Ғ.) VI-VIIғғ. салған болуы керек. Өзі де осы кезде өмір сүрген.Ал енді, Мерв қаласы, үш қамал т.б. салуда басшылық жасаған немесе салған Темірас пен Отырар қаласындағы Зергерлер күмбезін салған Темірас әулие арасындағы ұқсастық жөнінде не деуге болады ?! Екеуі де VI - VII ғғ.ішінде өмір сүрген тұлғалар...Ал, сонда Жаппас- тың өзі қай ғасырда дүниеге келген ? Біздің болжауымызша, шамамен ІV - Vғғ. Аралығында Жаппас руы тарих сахынасына шыққан- дығында дау жоқ.Геродот пен Страбонның мәліметтері бойынша дайлар (Адайлар-М.Ғ.) ескіше V гасырдан жаңаша І ғасырға дейін Сырдарияның төменгі ағысына, Каспий теңізі жағалауының оңтүстік-шығыс жақ бөлігінде мекендеген. Ескіше, ІІІ ғасырдан жаңаша І ғасырға дейін Қаңлы мемлекеті күшейіп Хорезм, Ферғана, Соғды аймақтарына билік жүргізгені тарихтан белгілі. Бұл кездері дайлар қаңлылардың қарамағында болды.Ал, кейін бұл өңірлерге Батыс түрік қағанаты өз билігін жүргізген кезде дайлар оның құрамына енді...Біздің болжамымызша, Жаппас руының тарихы-қаңлы, үйсін, қыпшақ, керей, найман, арғын, алшын, шөмекей т.б. қатар жар- ыққа шыққан болуы керек.Оның ішінде адаймен қатар жарыққа шыққан секілді. Ол бастапқы кезде қалай аталғаны белгісіз. Себебі, қазақ халқының шежірелерінде-Қаңлы (кангюйт), адай (дай), т.б. атаулармен ұшырасатыны белгілі. Осы секілді, Жаппас атауы да өзгеріске ұшырап, басқаша атпен жүгіруі ғажап емес. Біз қолдағы бар жазбаша түп-деректер арқылы ғана өз болжамымызды келтір- іп өттік. Солардың бірі Жаппас руының қалай пайда болғандығы жөнінде ел аузында сақталып келген бірнеше аңыз-әңгімелердің біреуіне ғана тоқталып өтейік:Самсы анамыз Қыдырсиық әулетіне келін болып түскеннен кейін оған байдың бәйбішесі күн көрсетпей-ді,тіпті қастандық та жасайды. Өйткені, Самса анамыз өте көркем, сұлу, ақылды болған. Ел жайлауға көшкенде екіқабат Самсыны жұртта адастырып тастап кетеді. Алғашқы кезде бәйбіше анамызды көшпен келе жатыр десе, кейін Самсы анамызды адасып кет- кен шығар деп өтірік лақап таратады. Көште қалған Самсы анамыз қатты толғатып ауылдың (көшіп кеткен ауылдың-М.Ғ.) жанын- дағы жабта тұрған арбаның астына барып жайғасады.Туған баласының кіндігін өзі кесіп, баланы арбаның үстіне жатқызады. Оны қоректендіріп (емізіп-М.Ғ.) болғаннан кейін жанына жатып, Самсы анамыз баласын етегімен жауып ұйықтап кетеді.Көптен кейін оян- са анамыз өз бетімен жүріп келе жатырған керемет әсем пәуеске арбаның ішінде баласымен екеуі жатқанына таң қалады.Баланың үс тіне жапқан етегін жинап қараса жаңа туған сәби ұйықтап жатыр екен.Баланың денесі ашылған кезде пәуеске арба өзінен-өзі тоқ- тайды, ал етегімен қайтадан жапса пәуеске арба орнынан жылжып алға қарай өзінен-өзі жүре береді.Бір күні сыртта отырған бай жылжып келе жатырған пәуеске арбаны көріп таң қалады, оның үстінде отырған Самсы анамызды таниды.Жиналған жұртшылыққа пәуеске арбаның қалай қозғалатынын көрсету үшін етегін бір ашып, бір жабады.Жас нәрестенің тектілігін байқаған жұртшылық бол- ашақ әулиені « Жаппас » деп атап кеткен.Бұл керемет құбылысты көрген бәйбіше ызасы келіп үйіне ( киіз үй-М.Ғ.) кіреді. Оң жақта тұрған сабаны пісіп-пісіп жібергенде одан бір құс ұшып шығады.Құс шаңырақтан серпе шығып Жаппас атанған жас сәбидің қасына қонады, сәлден кейін көзден ғайып болып ұшып кетеді.Оны көрген жұртшылық баланың текті екенін байқайды, болашақ әулиенің еліне құт-береке әкелетініне үміт артады.


Қарақалпақ
21-03-12 06:36
Алла Сизди қолласын!
Қайсақ(ақсүйір-жаппас)
Сары
19-03-12 16:40
Жаппастан шыққан Баймұрат батыр, бүкіл жаппас тайпасының жауға қарсы шыққанда айтатын ұранына айналған.Баймұрат батыр туралы айтар болсам,оның өмір тарихына байланысты \" жаппастан шыққан батырлар\" деген топтамада қолымдағы бар деректер бойынша мәліметтер бергенмін.Тағы бір айтарым, бүгін жарыққа шығарған оқу әдістемелік оқу бағдарламамда Баймұрат батыр тура-лы , жаппас тайпасы, Ақберді батыр т.б. туралы жазбаша деректер кіргіздім.Бұл менің жаппас тайпасын бірте-бірте көпшіліктің біле беруі үшін жасалған алғашқы қадам деуге болады.Бұдан басқа- \"Жаппастан шыққан билер\", \"Жаппастан шыққан батырлар\", \"Бөкей ордасындағы жаппастар тарихы\", т.б.атаулармен біршама ғылыми журналдарда, басылым беттерінде мақалаларымды жарыққа шығарғанымды айтуыма болады( барлығы 15-20 мақала).Енді құдай қаласа,бір алла-тағаланың құдіретімен 190-беттік кітабымды да шығаратын шығармын.Жаппастардан шыққан бизнесмен ағайындардан үмітім шамалы,бір жаратушы алла-тағаланың қолдауы мен өзіме ғана сеніп отырмын...
Бекхожа
besene@mail.ru
19-03-12 06:59
ТАЎЕЛИБАЙ - ЕКИ ДАРЬЯ АРАЛЫҒЫ.
Қайсақ(ақсүйір-жаппас)
Бекхожаға
18-03-12 10:27
Ақсүйірлер шоғыр болып тұрып жатырған Тәуелибай деген қай жерде ?
Cары
18-03-12 05:33
Баймурат бай болған ба, батыр ма, яки қарапайым ру ақсақалы ма?
Бекхожа
11-03-12 06:53
Жуўап ушын рахмет! Онда И.Тасмағамбетов қайсы атадан екени белгисиз деген жуўмаққа келдим. Ол киси шеше жағынан бизге аса жақын болып келеди. Ақсуйир - қарақалпақ халқы ишинде қытай арысынан таралады. Олар Аралбай деген қабырғалы урыў менен туўысқан. Бир қызығы Аралбай ишинде Беспалўан деген ата да бар. Оларды гейде Бесанғал деп те атайды. У.Султанов (бизин бурынғы премьер-министримиз) сол атадан еди. И.Каримов ол кисини Москвадан шақыртып, қасына алған болатуғын. Ата-бабасы Кегейли деген жерден. Ақсуйирлер шоғыр болып жасайтуғын жер - Таўелибай.


страницы:    « в конец    8    7    6    5   4    3    2    1    в начало »   


Сіздің жауабыңыз
Есіміңіз:
Сіздің e-mail: (будет виден всем)
Мәтін:
Кескіндегі код:

Кодты жаңарту
 




© 2002—2014   | info@kazakh.ru   | Блог  | О проекте  | Интернет-агентство «Браффорд»Реклама | Вакансии 
Группа Вконтакте Страница в Фейсбуке Микроблог в Твиттере Сообщество на Мейл.ру Канал пользователя kazakhru - YouTube
Создание и управление —
«Ижанов и Партнеры»